دکتر سید سلمان صفوی
مرکز بین‌المللی مطالعات صلح – IPSC
چکیده
مناقشه نظامی روسیه و اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، نقطه عطفی در تاریخ ژئوپلیتیک و امنیت بین‌الملل پس از جنگ سرد محسوب می‌شود. قاره اروپا که طی چند دهه گذشته مبتنی بر الگوی «صلح لیبرال»، همگرایی اقتصادی و کاهش بودجه‌های دفاعی تدوین یافته بود، امروزه با بازگشت نبرد مسلحانه گسترده در همسایگی شرقی خود مواجه شده است. این نوشتار با استناد به مبانی تحلیلی روابط بین‌الملل و مطالعات صلح، به بررسی پتانسیل سرایت و گسترش این مناقشه به عمق قاره سبز، ابعاد کمک‌های مالی، اطلاعاتی و تسلیحاتی اتحادیه اروپا، جهش چشمگیر بودجه‌های دفاعی، آمادگی‌های ساختاری-نهادی برای مواجهه با درگیری احتمالی مستقیم با روسیه و در نهایت تاثیرات منفی و پردامنه آن بر کاهش استانداردهای زندگی رفاهی شهروندان اروپایی می‌پردازد.
واژگان کلیدی: مناقشه روسیه و اوکراین، سایه جنگ، امنیت اروپا، ناتو (NATO)، تصاعد نظامی (Escalation)، بازدارندگی، بودجه‌های دفاعی ، ژئوپلیتیک شرق اروپا، بحران رفاه و رفاه اجتماعی، مرکز بین‌المللی مطالعات صلح.
۱. پتانسیل گسترش جنگ و تبدیل مناقشه به نبرد فراگیر اروپایی
درگیری نظامی کنونی میان روسیه و اوکراین، یک مناقشه ایزوله و منطقه‌ای محصور در مرزهای جغرافیایی اوکراین نیست. ماهیت این جنگ از منظر روابط بین‌الملل، «جنگ نیابتی و ساختاری» میان مسکو و بلوک غرب (ناتو و اتحادیه اروپا) است.
۱.۱. سرایت جغرافیایی و شکنندگی ساختاری در خطوط تماس فرامرزی
خطر گسترش دامنه جنگ صرفاً یک فرضیه نظری نیست، بلکه متأثر از واقعیت‌های ژئوپلیتیکی و تماس فیزیکی بی‌واسطه در جغرافیای شرقی اروپا است:
شکاف سوچالکی (Suwalki Gap) و موازنه بالتیک: نوار باریک مرزی میان لهستان و لیتوانی که منطقه خودمختار و نظامی‌شده «کالینینگراد» روسیه را از بلاروس جدا می‌سازد، به عنوان حیاتی‌ترین نقطه انسداد استراتژیک در شرق اروپا شناخته می‌شود. هرگونه انسداد یا تحرک نظامی در این باریکه، ارتباط زمینی کشورهای حوزه بالتیک (استونی، لتونی و لیتوانی) را با بدنه اصلی ناتو قطع کرده و این سه کشور را در محاصره کامل ژئوپلیتیکی قرار می‌دهد.
کانون بحران‌خیز مولداوی و ترانس‌نیستریا: منطقه جدایی‌طلب «ترانس‌نیستریا» در شرق مولداوی که نیروهای نظامی و انبار‌های تسلیحاتی روسیه در آن مستقر هستند، پتانسیل بالایی برای گشودن یک جبهه فرعی در جنوب غربی اوکراین دارد. عدم عضویت مولداوی در ناتو و ساختار شکننده امنیتی آن، این منطقه را به نقطه‌ای بی‌ثبات‌کننده برای امنیت حوزه بالکان و رومانی تبدیل کرده است.
مسئله «جنگ سایه» و سیالیت مرزهای بلاروس: ادغام روزافزون زیرساخت‌های دفاعی و امنیتی بلاروس با فدراسیون روسیه و استقرار تسلیحات ویژه در خاک این کشور، خطوط تماس مرزی با لهستان، اوکراین و لیتوانی را از حالت مرزهای بین‌المللی سنتی خارج کرده و به یک خط مقدم دفاعی و مواجهه مستمر تبدیل نموده است.
فرسایش مناطق حائل و همجواری مستقیم: پیوستن فنلاند به ناتو و ایجاد بیش از ۱۳۰۰ کیلومتر مرز زمینی جدید و مستقیم میان ناتو و روسیه، عملاً آخرین مناطق حائل (Buffer Zones) تاریخی در شمال اروپا را از بین برده است. این همجواری مستقیم، جغرافیای مواجهه را گسترش داده و مرزهای تماس فیزیکی دو قدرت را بسیار شکننده کرده است.
۱.۲. دینامیک تصاعد نظامی (Escalation Dynamics) و ریسک مواجهه مستقیم
مفهوم «تصاعد نظامی» در ادبیات مطالعات صلح، به فرآیندی اشاره دارد که طی آن ابعاد و شدت نبرد به‌صورت متقابل و پلکانی (Escalation Ladder) افزایش می‌یابد:
تغییر ماهیت تسلیحات اعطایی: کمک‌های غرب از تسلیحات دفاعی اولیه به تسلیحات تهاجمی راهبردی و دوربرد (مانند ATACMS، Storm Shadow و Scalp) ارتقا یافته است. صدور مجوز بهره‌گیری از این سامانه‌ها برای هدف قرار دادن زیرساخت‌های داخل مرزهای بین‌المللی شناخته‌شده فدراسیون روسیه، موازنه درگیری را وارد مرحله تازه‌ای کرده است.
بازتعریف دکترین هسته‌ای و پاسخ متقابل مسکو: در واکنش به حملات دوربرد، مسکو دکترین بازدارندگی هسته‌ای خود را به‌روزرسانی کرده که طی آن هرگونه حمله با حمایت قدرتهای هسته‌ای، «حمله مشترک» تلقی می‌شود. آزمایش موشک‌های بالستیک هایپرسونیک جدید میان‌برد (مانند «اورشنیک» / Oreshnik) سیگنالی عملیاتی از عبور از بازدارندگی کلامی به نمایش قدرت ملموس نظامی است.
ورود مستقیم عناصر عملیاتی و اطلاعاتی ناتو: هدایت حملات دقیق دوربرد نیازمند داده‌های ماهواره‌ای و اطلاعات جاسوسی سیگنالی (SIGINT) پیشرفته است که مسکو آن را به معنای مداخله مستقیم افسران و زیرساخت‌های هدایتی ناتو قلمداد می‌کند.
احتمال بروز حوادث ناخواسته (Miscalculation): پرواز مداوم پهپادهای شناسایی و رهگیری‌های هوایی نزدیک در مرزهای بالتیک و دریای سیاه، ریسک «خطای انسانی» یا «سوءبرداشت تاکتیکی» را به شدت بالا برده است.
پتانسیل گسترش جغرافیا و جبهه‌های جدید: ورود احتمالی پایگاه‌های منطقه‌ای و شدت یافتن «جنگ‌های هیبریدی» (حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی اروپا و خرابکاری‌های دریایی)، جبهه‌های موازی ایجاد کرده و قاره اروپا را در آستانه درگیری مستقیم قرار می‌دهد.
۲. پشتیبانی بی‌سابقه مالی، نظامی و تسلیحاتی اروپا از اوکراین
در راستای دکترین مهار روسیه، اتحادیه اروپا و دولتهای عضو، تغییر دکترین سنتی عدم ارسال سلاح به مناطق بحرانی را رقم زدند. کمک‌های مالی و نظامی اروپا به کی‌یف شامل موارد زیر بوده است:
تجهیزات سنگین و پیشرفته: ارسال سامانه‌های پدافند هوایی (مانند Iris-T و Patriot)، تانک‌های اصلی میدان نبرد (Leopard 2)، موشک‌های دوربرد و فراهم‌سازی زمینه تحویل جنگنده‌های F-16.
مکانیسم تسهیلات صلح اروپا (European Peace Facility – EPF): استفاده ابزاری از صندوق‌های فراملی اتحادیه اروپا جهت تامین مالی بودجه تسلیحاتی و آموزش ده‌ها هزار نیروی نظامی اوکراینی.
پشتیبانی مالی، بودجه‌ای و اقتصادی اتحادیه اروپا از اوکراین: پشتیبانی مالی اتحادیه اروپا از اوکراین از ابتدای نبرد در فوریه ۲۰۲۲ تا کنون، یکی از بزرگ‌ترین برنامه‌های حمایتی مالی فراملی در تاریخ اروپا به شمار می‌رود. این کمک‌ها صرفاً منحصر به بخش تسلیحاتی نبوده، بلکه مجموعه‌ای شمول‌نگر از پایداری کلان اقتصادی (Macro-Financial Assistance – MFA)، تزریق نقدینگی به بودجه جاری دولت، و بازسازی زیرساخت‌های حیاتی را در بر می‌گیرد.
۳. بازآرایی دکترین امنیتی و جهش بودجه‌های نظامی اروپا
یکی از ملموس‌ترین نشانه‌های زیست اروپا در سایه جنگ، گسست از سیاست‌های انقباضی دفاعی پس از جنگ سرد و چرخش به سمت «میلیتاریزه شدن» است:
گذار آلمان : اعلام چرخش تاریخی آلمان با تخصیص صندوق ویژه ۱۰۸ میلیارد یورویی برای بازسازی نیروهای مسلح و متعهد شدن به افزایش بودجه دفاعی به بالاتر از ۲ درصد تولید ناخالص داخلی (GDP). (International Institute for Strategic Studies [IISS], 2026; DW, 2026.)
افزایش عمومی هزینه‌های دفاعی: تمامی اعضای اروپایی ناتو روند افزایشی سریع در تخصیص اعتبار به صنایع دفاعی و خرید تجهیزات نظامی را آغاز کرده‌اند. (International Centre for Defence and Security [ICDS], 2026; IISS, 2026)
پیوستن اعضای جدید به ناتو: خروج فنلاند و سوئد از بی‌طرفی تاریخی چند دهه‌ای و الحاق رسمی آن‌ها به پیمان ناتو، نشان‌دهنده عمق احساس تهدید امنیتی در سراسر قاره است.
۴. آمادگی‌های ساختاری اروپا برای مواجهه با جنگ احتمالی
اروپا پتانسیل وقوع جنگ مستقیم را نه یک فرضیه دوردست، بلکه یک احتمال عملیاتی در نظر گرفته و دست به پیش‌بینی‌ها و ساختارسازی‌های گسترده زده است:
طرح‌های تاب‌آوری مدنی و پدافند غیرعامل: تدوین راهنماهای ملی برای شهروندان جهت ذخیره‌سازی آذوقه و داروی اضطراری (مانند اقدامات کشورهای حوزه اسکاندیناوی و بالتیک). (Myndigheten för civilt försvar, 2026; BBC, 2024)
ارتقای زیرساخت‌های تحرک نظامی (Military Mobility): بهینه‌سازی راه‌ها، پل‌ها و خطوط ریلی برای انتقال سریع تجهیزات سنگین از غرب به شرق اروپا در صورت بروز بحران. (European Parliament, 2025, 2026; Council of the European Union, 2026)
آمادگی در حوزه امنیت سایبری و جنگ هیبریدی: تقابل با حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی (انرژی، حمل‌ونقل و ارتباطات) و مقابله با کارزارهای جنگ روانی و اطلاعاتی. (European Commission, 2026a; IISS, 2025)
۵. زیست در سایه جنگ و افول استانداردهای زندگی مردم اروپا
جنگ اوکراین تاثیرات عمیقی بر زیست روزمره و رفاه شهروندان اروپایی بر جای گذاشته است. «امنیت‌سازی اقتصاد» منجر به بحران‌های ملموس اجتماعی و اقتصادی شده است:
بحران انرژی و تورم بی‌سابقه: قطع وابستگی به انرژی ارزان روسیه (گاز و نفت)، موجی از تورم افسارگسیخته را ایجاد کرد که هزینه‌های گرمایش، برق و سوخت را به شدت افزایش داد.
(European Commission, 2026b; European Economic and Social Committee [EESC], 2025; International Energy Agency, 2025)
افت قدرت خرید و استانداردهای رفاهی: افزایش هزینه‌های زندگی (Cost of Living Crisis) به کاهش قدرت خرید واقعی خانوارها، رکود اقتصادی در قدرتهای صنعتی اروپا (نظیر آلمان) و افزایش نارضایتی‌های عمومی منجر شد. (European Parliament, 2026; Eurofound, 2026)
تغییر اولویت‌های بودجه‌ای دولت‌ها: سوق دادن منابع مالی عمومی از بخش‌های خدمات اجتماعی، بهداشت، آموزش و رفاه همگانی به سمت هزینه‌های تسلیحاتی و بازتسلیح نظامی (Rearmament) ، کیفیت ارائه خدمات عمومی را تنزل داده است. (European Parliament, 2026c; European Commission, 2026c, 2026d; European Economic
and Social Committee. 2026)
نتیجه‌گیری
اروپا در حال حاضر در یکی از بحرانی‌ترین مقاطع تاریخی خود پس از جنگ جهانی دوم قرار دارد. زیستن در «سایه جنگ» نه تنها معماری امنیت قاره را از الگوی دیپلماسی و بازدارندگی نرم به سمت بازدارندگی سخت نظامی تغییر داده، بلکه قرارداد اجتماعی میان دولت‌ها و شهروندان اروپایی مبتنی بر «رفاه در ازای مالیات» را متزلزل ساخته است. تداوم این روند بدون دستیابی به یک چارچوب دیپلماتیک جامع برای صلح پایدار، ریسک‌های تصاعد نظامی را افزایش داده و آسیب‌های جبران‌ناپذیری بر ساختار اقتصادی و رفاهی قاره سبز وارد خواهد ساخت.
منابع:
BBC (2024). Nordic neighbours release new advice on surviving war. https://www.bbc.com/news/articles/cjr4zwj2lgdo
Council of the European Union. (2026, July 1). Strengthening military mobility in the EU. https://www.consilium.europa.eu/en/policies/military-mobility/
DW (2026). Germany’s Bundeswehr goes on military spending spree. https://www.dw.com/en/germanys-bundeswehr-goes-on-military-spending-spree/a-75716109
Eurofound (2026). New survey shows Europeans face mounting financial strain, housing insecurity as institutional trust waver. https://eurofound.mynewsdesk.com/pressreleases/new-survey-shows-europeans-face-mounting-financial-strain-housing-insecurity-as-institutional-trust-wavers-3427280.pdf
European Commission. (2026a, January 20). Commission strengthens EU cybersecurity resilience and capabilities. https://commission.europa.eu/news-and-media/news/new-measures-strengthen-cybersecurity-resilience-and-capabilities-2026-01-20_en
European Commission. (2026b, May 20). Balancing inflation, output and fiscal sustainability: Policy responses to energy shocks. https://economy-finance.ec.europa.eu/economic-forecast-and-surveys/economic-forecasts/spring-2026-economic-forecast-slowdown-growth-energy-shock-drives-inflation/balancing-inflation-output-and-fiscal-sustainability-policy-responses-energy-shocks_en
European Commission. (2026c, March 25). €34.6 billion in cohesion policy funds reallocated to address EU’s strategic priorities. https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/en/ip_26_709
European Commission. (2026d, February 26). Answer to parliamentary question E-004647/2025: Increase in defence spending and social security implications of activating the ‘escape clause’. https://www.europarl.europa.eu/RegData/questions/reponses_qe/2025/004647/P10_RE(2025)004647_EN.pdf
European Economic and Social Committee. (2025, July 25). EESC proposes a roadmap to ease cost-of-living pressures and build resilience. https://www.eesc.europa.eu/en/news-media/news/eesc-proposes-roadmap-ease-cost-living-pressures-and-build-resilience
European Economic and Social Committee. (2026, March 25). Building strong societies for peace, solidarity, and international law: Workers in the face of geopolitical instability. https://www.eesc.europa.eu/en/news-media/news/building-strong-societies-peace-solidarity-and-international-law-workers-face-geopolitical-instability
European Parliament. (2025, November 21). MEPs push for “military Schengen” to withstand potential Russian aggression. https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20251121IPR31538/meps-push-for-military-schengen-to-withstand-potential-russian-aggression
European Parliament. (2026a). Parliamentary question E-001758/2026: Answer given by Mr Tzitzikostas on behalf of the European Commission. https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/E-10-2026-001758-ASW_EN.html
European Parliament (2026b). Combating the cost-of-living crisis and soaring housing prices. https://www.europarl.europa.eu/news/en/agenda/plenary-news/2026-10-05/3/combating-the-cost-of-living-crisis-and-soaring-housing-prices
European Parliament. (2026c). Parliament’s economic, employment and social priorities for 2026. https://www.europarl.europa.eu/news/en/press-room/20260306IPR37530/parliament-s-economic-employment-and-social-priorities-for-2026
International Centre for Defence and Security. (2026, September 14). NATO’s new defence spending target: Who’s planning what in 2026? https://icds.ee/en/natos-new-defence-spending-target-whos-planning-what-in-2026/
International Energy Agency (2025). European gas market volatility puts continued pressure on competitiveness and cost of living. https://www.iea.org/commentaries/european-gas-market-volatility-puts-continued-pressure-on-competitiveness-and-cost-of-living
International Institute for Strategic Studies. (2025, March). Europe needs both sword and shield to deter Russia. https://iiss.org/ja-JP/online-analysis/online-analysis/2025/03/europe-needs-both-sword-and-shield-to-deter-russia/
International Institute for Strategic Studies. (2026, September 16). The Defence of Europe in a New Era: An Assessment. https://www.iiss.org/ar-BH/publications/strategic-dossiers/the-defence-of-europe-in-a-new-era-an-assessment/
Myndigheten för samhällsskydd och beredskap (2026). In case of crisis or war. https://rib.msb.se/filer/pdf/31523.pdf