May 23, 2022 – 6:12 pm | Comments Off on جمهوری اسلامی ایران و پیامدهای روابط ترکیه و عربستان  

پرهام پوررمضان 
پژوهشگر حوزه روابط بین الملل 
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

رابطه ی ترکیه و عربستان به عنوان دو کشور تاثیر گذار در روند تحولات خاورمیانه از اهمیت فزاینده ای برخوردار گردیده است که هم …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خلیج فارس, قطر, مصر, مقالات, مقالات تحلیلی

تلاش برای ورود به باشگاه بزرگان: قطر در پی حضور بیشتر در مصر

نگارش در January 21, 2013 – 7:38 am
تلاش برای ورود به باشگاه بزرگان: قطر در پی حضور بیشتر در مصر
Share

مجتبی امینی

مرکز بین­المللی مطالعات صلح – IPSC

بیان رخداد:

بی‌تردید اقتصاد از جمله چالش‌های بسیار مهم تمام دولت‌هایی بوده که از سال 1952 تاکنون در مصر روی کار آمده‌اند، بگونه‌ای که میزان توانمندی و کارآیی هر دولت با عملکرد آن در بخش اقتصادی سنجیده می‌شود. بخش اقتصادی مصر از جمله مهمترین بخش­هایی است که دولت‌های روی کار آمده در مصر با آن مواجه بوده‌اند زیرا تاثیر مستقیم بر زندگی عموم مردم این کشور داشته و دارد. از این رو اگر دولتی بتواند رابطه صحیحی بین سیاست داخلی و خارجی با عرصه اقتصادی بنا کند و از روابط اقتصادی مستحکمی برخوردار و از آن حمایت کند، می‌تواند ثبات بیشتری داشته باشد و حمایت اکثریت مردم را بدست آورد و آینده سیاسی خود را تضمین نماید. از نظر فعالان اقتصادی و مقامات مصری محیط سرمایه‌گذاری مصر بنابر ماهیت خود بیشتر جاذب سرمایه‌گذاران خلیج فارس نظیر عربستان سعودی، کویت و قطر است. در حال حاضر قطر یکی از مهم­ترین سرمایه‌گذاران در مصر است. در این مجال تلاش داریم تا به جوانب این امر پرداخته و نقشی که این حضور می­تواند در جایگاه منطقه­ای قطر داشته باشد را تحلیل نماییم.

واژگان کلیدی: قطر، مصر، سرمایه­گذاری اقتصادی، نفوذ سیاسی، رقبای منطقه­ای

تحلیل رخداد:

اقدامات قطر در منطقه مدت­هاست توجه کارشناسان سیاسی را به خود جلب کرده به طوری که فعالیت­های منطقه­ای این کشور کوچک تحلیل­های مختلف کارشناسان را موجب شده است. یکی از کشورهای هدف قطر در راستای فعالیت­های منطقه­ای خود مصر است و جا دارد که با نگاهی دقیق تر فعالیت های قطر را در مصر مورد کنکاش قرار داد. در دوره انقلاب مردم مصر، شبکه «الجزیره» به طور تمام وقت، برنامه­های خود را در اختیار انعکاس مستقیم تحولات مصر قرار داده بود و مصری ها بیش از آن که اخبار انقلاب را از رسانه های مصری دریافت کنند، بیشترین توجه خود را به شبکه «الجزیره» معطوف کردند و این امر نشان می­دهد که قطر از روزهای اول انقلاب مصر، با برنامه حساب شده­ای در تحولات این کشور وارد شده است. یکی از نکات اساسی که در روزهای پس از شروع انقلاب تا امروز شاهد آنیم این است که قطر تقریبا سعی کرده است تا از همه گروه­های مصری حمایت یکسانی را داشته باشد. این کشور در طول ایام بعد از انقلاب به همه گروه­های مصری مانند اخوان المسلمین و سلفی­ها و احمد شفیق کمک­های مالی کرد. یکی از رهبران سابق اخوان المسلمین اعلام کرده بود که قطر مبلغ 95 میلیون دلار به گروه اخوان المسلمین کمک مالی برای پیروزی در انتخابات کرده است و حتی در جریان سفر امیر قطر به مصر، وزیر خارجه این کشور به خیرات الشاطر کاندیدای سابق اخوان المسلمین پیشنهاد داده بود تا در ازای حمایت قطر از وی، در صورت انتخاب وی بعنوان رئیس جمهور، به مدت 99 سال امتیاز بهره برداری از منطقه آزاد کانال سوئز، به حکومت قطر واگذار شود. اما از سوی دیگر حمایت قطر بعنوان یک کشور وهابی، از گروههای سلفی هم در نوع خود قابل توجه است، به طوری که همسر امیر قطر حدود 196 میلیون دلار به بزرگترین گروه وهابی در مصر یعنی انصار السنه المحمدیه کمک کرده است. پاسخی که به این موضوع می­توان داد این است که قطر تلاش داشته از تمام گروهها حمایت مالی کند تا در صورت پیروزی هریک از گروه­ها در انتخابات ریاست جمهوری، بازنده نباشد و بتواند نفوذ خود را در این کشور به هر طریق حفظ و گسترش دهد.

مصر بزرگ ترین کشور عربی است و از نفوذ زیادی میان کشورهای عربی و اسلامی برخوردار است و مسئولان قطری با علم به این موضوع تلاش دارند تا هرچه بیشتر در این کشور نفوذ سیاسی و اقتصادی داشته باشند. طبق برآوردهای انجام شده، پس از انقلاب، اقتصاد مصر بیش از 20 میلیارد آسیب دیده که بزرگ‌ترین بخش آسیب دیده از این وضعیت بخش گردشگری است و همین موجب شد تا کسری بودجه عمومی دولت به حدود 140 میلیون پوند مصری بالغ شود و دولت‌ مصر تاکنون موفق نشده، شکاف‌های پیش آمده در دولت‌های پیش از خود را پر کند. صنعت توریسم بیش از ده درصد تولید ناخالص داخلی مصر را تشکیل می‌دهد و نقش مهمی در ایجاد اشتغال و درآمد داشته است. در این چارچوب نخست‌وزیر قطر در قاهره اعلام کرد که کشورش طی 5 سال آینده، 18 میلیارد دلار در مصر سرمایه‌گذاری می‌کند. وی پس از دیدار با مرسی تاکید کرد قطر در زمینه برق، گاز طبیعی و گردشگری در مصر سرمایه‌گذاری می‌کند. انجمن بازرگانان مصر اعلام کرده در حال حاضر سرگرم ایجاد یک شورای بازرگانی میان قطر و مصر هستند و نیز اقداماتی با هدف افزایش شمار کارگران مصری در قطر و شکوفایی بازار املاک در این کشور انجام شده است. این اقدامات در راستای میزبانی قطر در جام جهانی 2022 است. با توجه به این تحولات انتظار می‌رود که میزان سرمایه‌گذاری‌های قطر در مصر در سال‌های آتی به 30 میلیارد دلار برسد.

بدیهی است که سرمایه‌گذاری جدید قطر در مصر اثرات زیادی در تصمیم‌گیری‌های مصر دارد. علاوه بر این، کمک مالی قطر نیز هست که حدود ۲ میلیارد دلار است و به صورت ودیعه در بانک مرکزی مصر نهاده شده و سرمایه‌گذاری‌های جدید را بارزتر می‌کند؛ سرمایه‌گذاری که شامل ۸ میلیارد دلار در طرح‌های بزرگ در خاورمیانه در منطقه شرق الفریعه در پورسعید است. اهمیت این طرح‌ها در این است که می‌تواند ضمن فراهم نمودن فرصت­های شغلی برای کارگران مصری، ابزاری در اختیار دولت قطر برای اعمال فشار به مصر باشد و زمینه مناسب­تری برای حضور و نفوذ این کشور در مصر را فراهم آورد. سعدالدین ابراهیم مدیر مرکز ابن خلدون و از اساتید دانشگاه آمریکایی قاهره و کسی که روابط محکمی با نظام قطر دارد معتقد است که قطر در پی این است که مصر را در مسائل کشورهای خلیج فارس حامی خود کند زیرا نوعی کشمکش بین اعضای شورای همکاری خلیج فارس وجود دارد که گاهی عیان و گاهی پنهان است.

در مباحث امنیت بین­الملل عمده ترین چالش پیش روی دولت­های کوچک، حفظ بقاء تعریف می شود. بر این اساس گفته شده چنین کشورهایی یا باید با قدرت­های بزرگ منطقه­ای و فرامنطقه­ای متحد شوند تا دشمنان نتوانند به آنها متعرض شوند و یا اینکه سعی می­کنند بین قدرت­های منطقه و یا قدرت­های جهانی، توازن به وجود آورند. با توجه به شواهد امر می­توان گفت که قطر از هردوی این سیاست­ها به طور همزمان بهره می­برد. قطر کشوری کوچک با در آمد سرانه ٧۵ هزار دلار و همچنین سومین کشور دارنده بیشترین ذخایر گازی جهان محسوب می‌شود. این کشور کوچک در کنار همسایگان و بازیگران منطقه‌ای قدرتمندی قرار دارد و بالقوه در معرض خطرات و تهدیدهایی از جانب این کشورهای بزرگ می‌باشد. قطر در سال‌های پس از استقلال، از طرف ایران تهدیدات عمده‌ای را احساس نکرده است، اما عربستان سعودی همواره تمامیت ارضی و حاکمیت این کشور را تهدید کرده است. به نظر می‌رسد بخش عمده‌ای از مسایل و رفتارهای کشور کوچک قطر، تحت تهدیدات امنیتی عربستان سعودی نسبت به این کشور شکل می‌گیرد.

کارشناسان معتقدند که محمد مرسی در پیشنهاد خود درباره سوریه و تشکیل کمیته چهار جانبه با حضور مصر، ایران، ترکیه و عربستان نامی از قطر برده نشد و در واقع اهمیتی برای کمک های قطر به مصر قائل نشده بود. ناظران روابط میان قطر و مصر بر این باورند که دوحه با همه توان خود از اعتراضات علیه رژیم مبارک حمایت کرد و شبکه الجزیره را در این راستا به کار گرفت، بنابراین امیدوار بوده است که نگاه مرسی به قطر نگاه یک قدرت منطقه­ای باشد. با وجود حمایت­های قطر از اخوان المسلمین، مصر نمی­خواهد دنباله رو و یا پیرو سیاست­های قطر باشد. به نظر می­رسد با وجود نیازی که مصر به کمک های قطر دارد اما دوست ندارد که کنار کشورهای کوچک منطقه قرار گیرد زیرا حد و قواره مصر در حد و قواره اعضای باشگاه بزرگان یعنی عربستان، ترکیه و ایران است.

دورنمای رخداد

نقشی را که قطر هم اکنون در عرصه منطقه ای ایفا می کند، برخی به اقتصاد قدرتمند و برخی به وابستگی این کشور به آمریکا و برخی دیگر به عدم حضور فعال عربستان در صحنه حوادث جهان عرب مربوط می­کنند. این کشور کوچک که در تئوری­های روابط بین­الملل به کشور ذره­ای معروف است، طوری نقش آفرینی کرده که در طول یک دهه اخیر در منطقه خاورمیانه بسیار فراتر از موقعیت و اندازه کوچکش بوده است. درآمدهای مالی قطر به این کشور اجازه می‌دهد تا در همه جای دنیا حضور یابد و این امری سرنوشت‌ساز برای قطر است. پس از انقلاب مردمی مصر، دو کشور روابط نزدیک­تری را ایجاد کرده­اند و دلیل این نزدیکی کاملا آشکار است و نیازها نیز متقابل هستند. از یک‌سو قطر نیاز به این دارد تا وجهه خود را در جهان عرب ارتقا بخشد و از سوی دیگر مصر با بحران کمرشکنی به نام بحران اقتصادی مواجه است. این نیاز متقابل موجب شد تا شاهد حضور قطر در بخش‌های گردشگری و املاک مصر باشیم. ضمن اینکه اهداف قطر از سرمایه‌گذاری در مصر صرفا اقتصادی نیست، بلکه هدف دیگر آنها بهره‌وری بهتر از درآمدهای نفتی و گازی و تلاش برای یافتن منابع جدید نفوذ و قدرت در خاورمیانه به صورت عام و در مصر به صورت خاص است.

این رابطه و ائتلاف‌های سیاسی برای دو طرف نتایج سودمندی به دنبال داشت که نمود آن را می‌توان در نفوذ بیشتر قطر در منطقه و در مقابل، توسعه و پیشرفت اقتصادی مصر ملاحظه کرد،‌ همچنین به قطر کمک کرد تا روابط دیپلماتیک گسترده‌ای را در عرصه منطقه ای ایجاد کند. این نکته را هم نباید فراموش کنیم که قطر در اوج رقابت­های منطقه­ای نیز قرار دارد،‌ از یک‌سو با تهدیدات رژیم سعودی مواجه است و از سوی دیگر خطر قدرتمندتر شدن ایران در منطقه را پیش رو دارد و به خوبی می‌داند که از چه نقاط ضعفی برخوردار است و لذا به همکاری و پشتیبانی کشورهای مهم منطقه همچون مصر نیاز اساسی دارد. 

Share