فاطمه خادم شیرازی
پژوهشگر روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
تغییر حاکمیت در سوریه پس از سقوط دولت اسد در دسامبر ۲۰۲۴، ترتیبات امنیتی و سیاسی مرزهای جنوبی این کشور را متحول کرد. ارتش اسرائیل با استفاده از کاهش تمرکز نهادهای حاکمیتی در دمشق، راهبرد خود را از حملات هوایی مقطعی به استقرار نیروهای زمینی و تصرف مستقیم اراضی تغییر داد و بیش از ۴۰۰ کیلومتر مربع از قلمرو جنوب غربی سوریه را تحت تسلط خود درآورد. ایجاد مواضع نظامی مستحکم، پایگاه‌های دیده‌بانی، تردد منظم نظامی در روستاها، احداث ایست‌های بازرسی و بازداشت ساکنان محلی نشان می‌دهد که سازوکارهای امنیتی اسرائیل در کرانه باختری، در قلمرو جنوبی سوریه نیز اجرا می‌شود. این اقدامات موجب جابه‌جایی خطوط حائل مرزی و ابطال ترتیبات دوجانبه پیشین شده است. در چنین وضعیتی، این پرسش مطرح می‌شود که ابطال چارچوب‌های حقوقی پنج دهه گذشته و پروژه‌های نظامی-مهندسی اسرائیل، چه پیامدهایی برای حاکمیت دولت جدید سوریه و موازنه منطقه‌ای به همراه دارد؟
طرح شرق جدید
طرح نظامی ارتش اسرائیل با عنوان عملیات شرق جدید، نشان‌دهنده تغییر دکترین تل‌آویو به سمت استقرار ثابت زمینی به جای عملیات‌های محدود است. در چارچوب این عملیات، تیپ ۴۷۴ ارتش اسرائیل ۹ پایگاه و موضع نظامی را در جنوب سوریه احداث کرده که دامنه آن از ارتفاعات جبل‌الشیخ تا قنیطره و حوضه یرموک گسترش یافته است. بر اساس مستندات مهندسی رزمی اسرائیل اقدام به حفر خندق‌هایی با عمق و عرض چهار متر در امتداد نوار مرزی از مجدل‌شمس تا مرز اردن کرده که بیش از هشتاد درصد آن تکمیل شده و با تجهیزات نظارتی الکترونیکی و موانع فیزیکی تقویت شده است(1). ارتش اسرائیل با برقراری گشت‌های زرهی در شهرها و روستاهای درعا و قنیطره، بازرسی منازل و کنترل تردد شهروندان، الگوی اداری و امنیتی کرانه باختری را به صورت عینی بر این مناطق تحمیل کرده و مانع از برقراری مجدد ارتباط اداری جنوب با دمشق شده است (2).
ابطال توافق ۱۹۷۴
چارچوب امنیتی و جداسازی نیروهای نظامی میان اسرائیل و سوریه از مه ۱۹۷۴ بر مبنای توافقی تنظیم شده بود که پس از جنگ اکتبر با میانجی‌گری بین‌المللی حاصل شد. این توافق یک منطقه غیرنظامی تحت نظارت نیروهای سازمان ملل ایجاد کرد و مدیریت اراضی شرق خط آتش‌بس را در اختیار حاکمیت سوریه قرار داد. ارتش اسرائیل در دسامبر ۲۰۲۴ با پیشروی زمینی، این توافق را به صورت یک‌جانبه کنار گذاشت و نیروهای خود را به داخل منطقه حائل و مناطق مجاور آن وارد کرد. دیوید شنکر در تحلیل اندیشکده واشنگتن تصریح می‌کند که تصرف منطقه حائل و گسترش اراضی تحت اشغال به بیش از ۴۰۰ کیلومتر مربع، مأموریت صلح‌بانان سازمان ملل را متوقف ساخته و خطرات یک اشغالگری پایدار و پرهزینه را بر دو طرف تحمیل کرده است (3). زیرا اسرائیل بازگشت به خطوط توافق ۱۹۷۴ را رد کرده و حفظ تسلط بر این مناطق را به عنوان یک موقعیت راهبردی تثبیت‌شده و خط حائل غیرقابل بازگشت تعریف کرده است (4).
دلایل عملیات در جنوب
اقدامات نظامی اسرائیل بر مبنای تحول در دکترین امنیتی این رژیم پس از وقایع هفتم اکتبر و نوع ارزیابی آن از ساختار قدرت جدید در دمشق سازماندهی شده است. در واقع دکترین نظامی اسرائیل پس از جنگ ۲۰۲۳ به سمت اقدامات پیش‌دستانه و استقرار مستقیم در عمق مناطق پیرامونی تغییر جهت داده است تا هرگونه احتمال تهدید مرزی را پیش از شکل‌گیری از بین ببرد (5). در همین زمینه، مقامات نظامی اسرائیل نگران بازسازی ارتش جدید سوریه در قالب پنج سپاه منطقه‌ای و به‌کارگیری نیروهای دارای پیشینه سلفی در ساختار دفاعی بودند (6). به همین دلیل، ارتش اسرائیل با انجام حملات سنگین پیش‌دستانه، بخش اعظم پدافند هوایی و هواپیماهای جنگی ارتش سوریه را تخریب کرد و با تسلط فیزیکی بر ارتفاعات جبل‌الشیخ، خطوط مواصلاتی دمشق را تحت کنترل آتش و دید خود درآورد تا مانع از بازسازی سازمان رزم دولت جدید شود.
نقش بازیگران خارجی
تحولات میدانی جنوب، موازنه منافع قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی را وارد مرحله جدیدی کرده است. حملات هوایی اسرائیل به پایگاه‌های نظامی سوریه از جمله فرودگاه ابوالظهور، هشداری صریح به آنکارا در خصوص محدودسازی حضور نظامی ترکیه در ساختار دفاعی جدید دمشق بوده و تضاد منافع ارضی تل‌آویو با برنامه‌های ترکیه را علنی ساخته است (7). در همین راستا صحنه سوریه از مدیریت نفوذ سنتی خارج شده و وارد فاز مدیریت درگیری‌ها میان آنکارا و تل‌آویو شده است، در حالی که روسیه می‌کوشد از طریق سازوکار آستانه و روابط دوجانبه، موقعیت پایگاه‌های خود را حفظ کرده و نقش موازنه‌گر را ایفا کند (8). ازطرفی دیگرآمریکابا نگرانی از درگیری ناخواسته میان متحدان منطقه‌ای خود، درصدد ایجاد سازوکارهای تنش‌زدایی سه‌جانبه میان آنکارا، تل‌آویو و دمشق است تا مانع از گسترش دامنه نبرد شود (9).
سناریوهای پیش‌رو
می توان آینده تحولات جنوب سوریه در قالب سه مسیر قابل پیش‌بینی کرد:سناریوی نخست، رقابت‌ها بازیگران برای مدیریت در چارچوب، قدرت‌های ناظر نظیر آمریکا و روسیه ،که مانع از تقابل نظامی مستقیم میان اسرائیل، ترکیه و ارتش سوریه می‌شوند. ارتش اسرائیل موقعیت اشغالی خود در کمربند حائل را حفظ می‌کند، دمشق از درگیری مستقیم پرهیز کرده وبه نظر می رسد اختلافات از طریق امتیازگیری‌های سیاسی و مجاری دیپلماتیک مهار می‌شود.
سناریوی دوم، اصطکاک نظامی کنترل‌شده است. در این حالت، اسرائیل به حملات بازدارنده علیه استقرار سلاح‌های سنگین ادامه می‌دهد و ارتش جدید سوریه با حمایت منطقه‌ای اقدام به تقویت مواضع دفاعی و اجرای عملیات‌های نامتقارن محدود می‌کند که به ایجاد وضعیتی از ناامنی و درگیری‌های ادواری در طول خط تماس منجر می‌شود.
سناریوی سوم، برخورد نظامی مستقیم است. این رخداد در صورت بروز خطای محاسباتی، مانند اصابت نیروهای ترکیه در سوریه توسط اسرائیل یا حملات راکتی و پهپادی به ۹ پایگاه ارتش اسرائیل به وقوع می‌پیوندد. پیامد این سناریو، توقف رایزنی‌های سیاسی و کشیده شدن بازیگران منطقه‌ای به یک جنگ گسترده و مستقیم خواهد بود.
References
- Al-Estiklal. (2026, August 24). 9 military sites: What lies behind Israel’s deepening presence in Syria? Al-Estiklal Newspaper. https://www.alestiklal.net/en/article/9-military-sites-what-lies-behind-israel-s-deepening-presence-in-syria
- Shaer, K., & Albam, A. (2026, August 23). Why is Israel’s military presence growing in Syria? Deutsche Welle / Inquirer Global Nation. https://globalnation.inquirer.net/335575/why-is-israels-military-presence-growing-in-syria
- Schenker, D. (2026). Avoiding an Israel-Syria showdown, part 1: The risks of occupation. The Washington Institute for Near East Policy. https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/avoiding-israel-syria-showdown-part-1-risks-occupation
- Hacohen, G. (2026). Israel and the emerging trends in Syria. Begin-Sadat Center for Strategic Studies (BESA). https://besacenter.org/israel-and-the-emerging-trends-in-syria
- Al-Qadi, M. (2026, July 13). Shifts in Israel’s national security strategy after October 7 and their implications for Jordanian and regional security. Politics and Society Institute. https://politicsociety.org/2026/07/13/shifts-in-israels-national-security-strategy-after-october-7-and-their-implications-for-jordanian-and-regional-security/?lang=en
- Paes, W.-C., et al. (2025, December). From fragmentation to integration: Prospects for security sector reform in post-Assad Syria. International Institute for Strategic Studies (IISS). https://www.iiss.org/events/2025/12/from-fragmentation-to-integration-prospects-for-security-sector-reform-in-post-assad-syria/
- Al-Faour, N. (2026, August 19). Was Israel’s strike on a Syrian airbase meant as a warning to Türkiye? Arab News. https://www.arabnews.com/middle-east/was-israels-strike-on-a-syrian-airbase-meant-as-a-warning-to-turkiye-2655251
- Heidari, A. (2026, August 26). Syria: From managing influence to managing clashes (An analysis of the August 2026 developments in light of the Ankara–Tel Aviv rivalry). Institute for Iran-Eurasia Studies (IRAS). https://www.iras.ir/en/syria-from-managing-influence-to-managing-clashes-an-analysis-of-the-august-2026-developments-in-light-of-the-ankara-tel-aviv-rivalry/
- Isaac, D. (2026, August). Israel’s Syrian airstrike: Will it drive Jerusalem and Washington into a showdown? Jewish News Syndicate (JNS). https://www.jns.org/analysis/israels-syrian-airstrike-will-it-drive-jerusalem-and-washington-into-a-showdown