دکتر محمد مهدی مظاهری
استاد دانشگاه
نشست سهجانبه ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶ (۲۸ آبان ۱۴۰۵) در حاشیه اجلاس اپک در شهر شنژن چین، نخستین گردهمایی حضوری و رسمی سران ایالات متحده، چین و روسیه در چنین قالبی بود که از همان ابتدا با هیاهوی رسانهای گستردهای همراه شد. دونالد ترامپ با ادبیات همیشگی خود آن را «تاریخساز» خواند و بسیاری از ناظران بلافاصله سایه سنگین «کنفرانس یالتا» در سال ۱۹۴۵ را بر فراز این نشست دیدند؛ کنفرانسی که در آن قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم، نقشه ژئوپلیتیک جهان و مناطق نفوذ خود را بر سر میز مذاکره تقسیم کردند. با این حال، بررسی دقیق خروجیهای نشست شنژن، متن «بیانیه صلح» منتشرشده و واکنشهای پایتختهای درگیر نشان میدهد که این رویداد بیش از آنکه یک معامله بزرگ تاریخی برای ترسیم نظم نوین جهانی باشد، یک مانور دیپلماتیک پرطمطراق اما کمعمق بود؛ نشستی که نه قدرت حل بحرانهای حاد را داشت و نه ارادهای برای توافقهای الزامآور در آن دیده میشد.
تفاوت بنیادین شنژن با یالتا
برای درک اینکه چرا شنژن را نمیتوان یالتای قرن بیستویکم دانست، باید به دو تفاوت ساختاری توجه کرد. نخست، در یالتا رهبران قدرتهای بزرگ(آمریکا، انگلیس و شوروی) در آستانه پایان یک جنگ جهانی و از موضع قدرت مطلق درباره سرنوشت کشورهای ثالث تصمیم میگرفتند؛ اما در شنژن، دو تن از سه رهبر حاضر خود درگیر جنگهای فرسایشی و پرهزینهای هستند که راهحل آنها در انحصار این سه پایتخت نیست. به عبارت دیگر، نشستن رهبران واشنگتن، پکن و مسکو دور یک میز، به معنای داشتن قیمومیت قانونی یا توان عملی برای تحمیل صلح به بازیگران منطقهای نیست.
دوم، خروجی رسمی این نشست یعنی «بیانیه صلح رهبران چین، روسیه و آمریکا»، سندی چهارمادهای و کلی است که از پرداختن به ریشه اختلافات طفره رفته است. تأکید بر اصلاح سازمان ملل، مخالفت با مداخله دیوان کیفری بینالمللی، کلیگویی درباره ثبات بازار انرژی و تکرار عبارت قدیمی «جنگ هستهای برندهای ندارد و نباید آغاز شود» — عبارتی که پیشتر بارها از سوی اعضای دائم شورای امنیت تکرار شده — نشان میدهد که طرفین تنها بر سر کمهزینهترین و کلیترین مفاهیم به اشتراک نظر رسیدهاند. حتی در حوزه کنترل تسلیحات هستهای، با وجود انقضای پیمان نیو استارت (استارت نو) در فوریه ۲۰۲۶، چین که زرادخانه هستهای بسیار کوچکتری نسبت به آمریکا و روسیه دارد (حدود ۶۲۰ کلاهک در برابر بیش از پنج هزار کلاهک برای هر یک از دو طرف دیگر)، عملاً حاضر به ورود به یک سازوکار الزامآور کاهش تسلیحات نشد.
پیامدهای نشست برای جنگ اوکراین؛ بنبست در لفافه دیپلماسی
در پرونده اوکراین، انتظار میرفت دیدار دوجانبه ۴۰ دقیقهای ترامپ و پوتین پیش از نشست سهجانبه، گشایشی ملموس ایجاد کند؛ بهویژه آنکه ترامپ پیش از نشست از «در جریان بودن اتفاقاتی» برای پایان جنگ سخن گفته بود. با این حال، بیانیه پایانی نشست حتی نامی از اوکراین نبرد.
از یک سو، پوتین از «منافع مشترک» سه قدرت در حل بحران اوکراین سخن گفت و همزمان از فرصت حضور در کنار رهبران آمریکا و چین برای اثبات جایگاه مهم روسیه علی رغم درگیری در جنگ اوکراین بهره برد. هر چند عدم اشاره به جنگ اوکراین در بیانیه پایانی نشان داد که توافق قدرتهای بزرگ پشت درهای بسته بدون حضور طرف اصلی(اوکراین)، دیگر در قرن 21 محلی از اعراب ندارد. همزمانی پایان این نشست با حملات جدید اوکراین به پل کرچ(که شبهجزیره کریمه را به روسیه متصل میکند) و تهدید پوتین به انتقامجویی نیز گواه آن است که واقعیتهای میدان نبرد در اوکراین، فرسنگها از فضای دیپلماتیک شنژن فاصله دارد.
ایران و معادله انرژی؛ تلاقی نگرانیها بدون نقشه راه
برای ایران که در میانه یک درگیری پرهزینه و تنش شدید منطقهای قرار دارد، نشست شنژن حامل پیامهای چندلایه اما غیرقطعی بود. نام ایران در بیانیه نهایی نیامد، اما در گفتوگوهای دوجانبه و مواضع علنی سران، سه محور کلیدی درباره تهران برجسته شد:
نخست، امنیت انرژی و تنگه هرمز: حساسترین بخش رایزنیها برای تهران، همگرایی تاکتیکی واشنگتن و پکن بر سر ضرورت تداوم جریان نفت در تنگه هرمز و افزایش عرضه فرآوردههای پالایششده بود. چین بهعنوان بزرگترین خریدار انرژی منطقه و آمریکا بهعنوان بازیگری که هزینههای نظامی و اقتصادی جنگ با ایران بر دوشش سنگینی میکند، منافع مشترکی در جلوگیری از انسداد تنگه هرمز و مهار شوک قیمتی در بازار جهانی انرژی دارند. با این حال، این اشتراک دغدغه به معنای شکلگیری ائتلاف عملیاتی علیه ایران نیست؛ چرا که پکن و مسکو هر دو با تهران اسناد مشارکت جامع راهبردی امضا کردهاند و در محاسبات کنونی خود، به دنبال حفظ موازنه میان تعاملات منطقهای با ایران از یک سو و منافع کلان اقتصادی و تجاری خود با آمریکا از سوی دیگر هستند.
دوم، پرونده هستهای و تداوم موازنه: ترامپ در شنژن بار دیگر بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای و لزوم کنترل تسلیحات هستهای تأکید کرد؛ موضوعی که در سایه انقضای معاهده نیو استارت اهمیت دوچندانی یافته است. در این میان، هرچند در تحلیلهای واقعگرایانه نباید از رویه تاریخی چین و روسیه غافل ماند که در مقاطع گوناگون، هرگاه منافع کلان یا محاسبات هزینه- فایده آنها ایجاب کرده، از همراهی تمامعیار با شرکای منطقهای خود سر باز زده یا به دنبال امتیازگیری در برابر غرب بودهاند، اما به نظر میرسد در نشست شنژن، واشنگتن پیشنهاد فریبنده و راهبردی قانعکنندهای در اختیار پکن و مسکو نگذاشت که به خاطر آن حاضر به قربانی کردن اهرمهای منطقهای خود و تحت فشار قرار دادن ایران شوند. در واقع، در حالی که تنشهای تجاری، محدودیتهای صادرات فناوری و پرونده تایوان همچنان بر روابط واشنگتن و پکن سایه انداخته است، ترامپ برای پیشبرد گفتوگوها ناچار به پذیرش محدودیتهای واقعی در چانهزنی با شی جینپینگ بود و پکن انگیزه چندانی برای واگذاری کارتهای راهبردی خود در ازای امتیازهای مبهم یا ناکافی نداشت.
سوم، جایگاه روسیه و غیبت توافق جامع: حضور پوتین در نشست شنژن بهعنوان شریک راهبردی تهران این گمان را در برخی محافل ایجاد کرد که ممکن است توافقی پنهانی بر سر آینده جنگ ایران میان قدرتهای بزرگ شکل بگیرد. اما واقعیت ساختاری این است که مسکو خود در جنگ فرسایشی اوکراین نیازمند حفظ موازنه منطقهای و اهرمهای فشار ژئوپلیتیک است و حداقل در مقطع کنونی انگیزه چندانی برای معامله کردن ایران در برابر امتیازات نامطمئن واشنگتن ندارد؛ بهویژه آنکه نشست شنژن، همچون دیدارهای مرتبط با اوکراین، به توافق جامع و الزامآوری برای حلوفصل بحرانها منجر نشد.
در مجموع باید گفت؛ نشست شنژن بیش از آنکه نقطه عطفی در تاریخ روابط بینالملل باشد، نمایشی از محدودیتهای نظم چندقطبی کنونی بود. سه قدرت بزرگ در چین گرد هم آمدند تا نشان دهند همچنان بازیگران اصلی صحنه جهانیاند، اما ناتوانی آنها در ارائه یک نقشه راه عملی برای پایان دادن به جنگهای اوکراین و ایران و فرارشان از تعهدات الزامآور هستهای، ثابت کرد که دوران تصمیمگیریهای یالتایی به پایان رسیده است. برای ایران، پیام روشن این نشست آن است که سرنوشت جنگ و صلح در منطقه نه در اتاقهای دربسته شنژن، بلکه در میدان عمل و دیپلماسی هوشمندانهای رقم میخورد که بتواند از شکاف منافع قدرتهای بزرگ برای تأمین امنیت ملی و خروج عزتمندانه از بحران بهره ببرد.