فاطمه خادم شیرازی
پژوهشگر روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
ارزیابی هر منازعه نظامی بزرگ را نباید تنها در حجم خسارت‌ها خلاصه کرد؛ بلکه معیار بنیادین موفقیت، سنجش شکاف میان انتظارات پیش از جنگ و واقعیت‌های میدانی پس از آن است. جنگ دوازده‌روزه خرداد ۱۴۰۴ میان ایران و ائتلاف آمریکا و اسرائیل، نمونه بارزی از این شکاف است. این جنگ با این تصور طراحی شد که کارآمدی قهر نظامی معادلات کلان امنیتی را دگرگون می‌کند، اما در عمل به بازتعریف حدود قدرت نظامی در برابر اراده سیاسی انجامید.
شکاف میان اهداف اعلامی و نتایج میدانی
دولت آمریکا در آستانه درگیری، اهداف پنج‌گانه‌ای شامل جلوگیری از دستیابی به تسلیحات هسته‌ای، انهدام کامل زرادخانه موشکی، پایان حمایت از شبکه مقاومت، تضعیف حاکمیت مرکزی و تغییر اراده عمومی را مطالبه کرد. بررسی‌های نهادهای مطالعاتی نشان می‌دهد که برتری هوایی اولیه، لزوماً به معنای پیروزی راهبردی نیست. اگرچه نیروی مهاجم توانست در روزهای نخست تسلط هوایی را حفظ کند (4)، اما اراده سیاسی نظام در برابر فشارهای راهبردی تسلیم نشد. ائتلاف غربی–عبری بدون دستیابی به اهداف بنیادین خود، مجبور به پذیرش آتش‌بس و بازگشت به دیپلماسی شد (1)(2).
انسجام نهادی و تاب‌آوری توزیع‌شده
برخلاف تصور طراحان جنگ مبنی بر فروپاشی زنجیره‌ای، ساختار سیاسی ایران از انسجام نهادی عمیقی برخوردار بود. مفهوم تاب‌آوری توزیع‌شده نشان می‌دهد که تداوم زنجیره فرماندهی، دفاع موزاییکی و شبکه‌های منطقه‌ای، مانع از فروپاشی ساختاری شد (3). این ثبات نشان داد پایداری نظام سیاسی بر معماری نهادی استوار است و تنها به رهبری فردی وابستگی ندارد. در سطح فردی و اجتماعی نیز، عبور از بحران متکی بر سازوکارهایی چون پذیرش واقعیت، درک موقتی بودن بحران و تمرکز بر دایره کنترل است (8). بیانات رهبر شهید انقلاب نیز بر همین شکست راهبردی دشمن تأکید دارد (6). علاوه بر این، بررسی‌ها نشان می‌دهد که ضربات تاکتیکی بدون طرح راهبردی بلندمدت و روشن، کمکی به تغییر ساختار سیاسی نمی‌کند (7).
مدیریت افکار عمومی و اتحاد ملی
فشار خارجی و تهاجم مستقیم نتیجه‌ای معکوس در پی داشت و جوامع را در برابر تهدید بیرونی به اتحاد رساند. تمرکز حاکمیت بر تداوم خدمات‌دهی دولت و مدیریت افکار عمومی مانع از تبدیل بحران نظامی به بحران اجتماعی شد. با وجود شهدای این جنگ، یک بسیج عمومی شکل گرفت و حتی جریان‌های منتقد نیز در کنار ساختار حاکم قرار گرفتند (3). در مدیریت بحران، عبور از بحران‌های جمعی مستلزم حرکت رو به جلو حتی در غياب پاسخ‌های قطعی است (8).
محدودیت‌های قهر نظامی و انتقال هزینه
استفاده از بازدارنده نظامی، بازار جهانی انرژی را بی‌ثبات کرد و هزینه‌های سنگینی به اقتصاد جهانی تحمیل نمود. راهبرد ایران مبتنی بر تحمل، تحمیل هزینه متقابل و انتقال مرکز ثقل درگیری به بیرون بود (2). این رویکرد ثابت کرد که قدرت نظامی سنتی در برابر کشوری با عمق استراتژیک بالا و موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد، کارایی خود را از دست می‌دهد و پایداری بلندمدت تسلیحات گران‌قیمت در برابر تجهیزات نامتقارن زیر سؤال می‌رود (3).
اعترافات راهبردی و چشم‌انداز آینده
موضع‌گیری‌های پس از جنگ چهره‌های سیاسی و رسانه‌های رقیب گویای تغییر توازن بود. توافقات پس از جنگ نشان داد فشار حداکثری به بن‌بست رسیده است (5). در چشم‌انداز پیش‌رو، این منازعه اثبات کرد که امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران از مرحله پدافند صرف عبور کرده و به الگویی از بازدارندگی ساختاری و توزیع‌شده دست یافته است. تداوم این روند نشان می‌دهد که در معادلات آتی خاورمیانه، هرگونه محاسباتی که مبتنی بر ابزار کهنه قهر نظامی باشد، پیشاپیش محکوم به شکست است. پایداری استراتژیک کشور نه بر پایه آسیب‌ناپذیری مطلق، بلکه بر مبنای ظرفیت بالای انطباق، مدیریت بحران و اراده متکی بر سرمایه اجتماعی استوار است.
References
1.Al-Hawalni, A. (2026). Strategic Assessment (144): Implications of the Israeli-American War against Iran for Palestinian Resistance. Al-Ratiboun Center. Available at: https://studies.aljazeera.net/en/policy-briefs/gains-and-losses-assessing-trajectories-war-iran
2.Byman, D. (2026). Who is winning the Iran war? Center for Strategic and International Studies (CSIS). Available at: https://www.csis.org/analysis/who-winning-iran-war
3.Lowenstein, F. (2026, June 23). Assessing the US-Iran MOU and Prospects for Negotiations. J Street Policy Center. https://jstreet.org/resources/assessing-us-iran-mou-and-prospects-negotiations
4.Institute for the Study of War. (2026). Applying US Air Warfare Theory and Doctrine to Evaluate the Campaign Against Iran, Part 1. Available at: https://understandingwar.org/research/middle-east/applying-us-air-warfare-theory-and-doctrine-to-evaluate-the-campaign-against-iran-part-1
5.J Street. (2026). Assessing the US-Iran MOU and Prospects for Negotiations. Available at: https://jstreet.org/resources/assessing-us-iran-mou-and-prospects-negotiations
6.Khamenei, S. A. (2025). Television speech addressed to the Iranian nation, 6 Azar 1404 [November 27, 2025]. Available at: https://farsi.khamenei.ir/print-content?id=62080
7.Khan, M. (2026). Real-time analysis: In Iran, a tactical victory without a strategic plan. Middle East Center. Available at: https://newlinesinstitute.org/middle-east-center/real-time-analysis-tactical-victory-is-in-sight-for-the-u-s-and-israel-in-iran-but-the-future-is-foggy/
8.Nasser Al-Memar, B., & Nowruzi, A. T. (2026). The Secret of Survival: 13 Practical Laws for Survival, Resilience, and Flourishing in Crises. Tehran: Mehraban Publishing House. [Print publication; no electronic link available in the source file.]