ترکیه و اهداف بلند مدت آن در شمال عراق
فروردین ۲۹, ۱۳۹۷ – ۹:۱۵ ب.ظ |

حسن کریمی
دکتری جغرافیای سیاسی دانشگاه تهران و عضو انجمن ژئوپلیتیک ایران
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
 
مقدمه:
 فروپاشی رژیم بعث در سال2005میلادی و شکل گیری نظام فدرال در کردستان عراق، بر وفق مراد دولت ترکیه نبود …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

دورنمای استراتژی انرژی ترکیه و ارتقای جایگاه منطقه ای این کشور

نگارش در آذر ۹, ۱۳۹۱ – ۷:۲۵ ق.ظ
دورنمای استراتژی انرژی ترکیه و ارتقای جایگاه منطقه ای این کشور
Share

اباذر براری

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

بیان رویداد:

جمهوری ترکیه در موقعیت جغرافیایی فوق‌العاده استراتژیک واقع شده است. به همین دلیل تصمیم‌گیری در عرصه سیاست خارجی در این کشور بسیار مهم و حیاتی تلقی می‌شود. در این راستا عناصر و مولفه های زیادی در این حوزه تاثیر دارد.این کشور در سال های اخیر در منطقه تلاش نموده تا بیش از پیش بر نقش اقتصاد و مولفه های اقتصادی در پیشبرد سیاست خارجی خود تاکید کند تا به این ترتیب ضمن ارتقا رفاه داخلی، از این راه ابزاری برای اثرگذاری در منطقه بیابد. به نظر می‌رسد سیاست خارجی جدید ترکیه از چین که سابقا از طریق بازرگانی تجاری، سرمایه‌گذاری‌های مالی، گردش جریان انرژی، بدون ترس از مداخله کینه ورزانه سیاسی، حوزه‌های اقتصادی ایجاد کرده است تقلید می‌کند. نقطه مماس سیاست خارجی پسا شوروی ترکیه نسبت به مناطق پیچیده، پیش‌برنده نظم جدیدی بوده که همکاری روی موضوعاتی که در راستای منافع مشترک است را تشویق می‌کند. به هرحال ترکیه برخلاف چین، اول باید با محدودیت‌های زیرسیستمی و سیستمیک معین مقابله کند که هر دو آنها برنامه پیشنهادی سیاست خارجی را عقب نگه می‌دارند. آنکارا متقاعد شده است برای تلاش‌های مرتبط با انرژی، حمایت‌های قدرت‌های فرامنطقه‌ایی و قدرت‌های منطقه‌ایی را جلب کند.

کلیدواژگان:  انرژی، ترکیه، ترکیه و انتقال انرژی به غرب، ترکیه و انرژی آسیای مرکزی و قفقاز

تحلیل رویداد:

نخستین تلاش های ترکیه برای ایفای نقش در عرصه انرژی منطقه به فروپاشی شوروی و استقلال کشورهای اسیای مرکزی و به تبع آن کشف منابع قابل توجه نفت و گاز طبیعی این مناطق برمی گردد. ترکیه به عنوان کشوری فاقد منابع حیاتی انرژی، آرزو داشت تا روی موضوع واردات انرژی از این مناطق سرمایه‌گذاری کرده و ضمن کاهش وابستگی بیش از حدش به خاورمیانه، در راه تبدیل خود به یک مسیر ترانزیت انرژی به بازارهای غربی گام بر دارد. به همین منظور ترکیه دست به یک تلاش دیپلماتیک زد تا از بابت این مسئله که بخش عمده نفت و گاز طبیعی این منطقه از طریق ترکیه ـ عمدتاً از طریق ساخت یک خط لوله برای انتقال نفت این مناطق به بندر مدیترانه‌ای جیهان که رقیب گزینه‌های مورد نظر روسیه و ایران بود ـ صادر ‌شود، اطمینان حاصل نماید.. در حالی که سیاست رسمی ایالات متحده از ابتدا به نفع ساخت خط لوله;باکو ـ جیهان  بر اساس تمایل و آرزوی محدود کردن نفوذ و نیروی منطقه‌ای روسیه و ایران بر روی مسائل و فرآورده‌های انرژی منطقه ـ بوده، ولی شرکت‌های نفتی همچنان نگران امنیت خطوط لوله نفتی در ترکیه (به دلیل احتمال خربکاری توسط ناسیونالیست‌های کرد)،هستند.

اما مهمترین کشوری که در حوزه سیاست خارجی معطوف به انرژی ترکیه، در مواجهه با این کشور قرار می گیرد کشور روسیه است.  هر دو کشور در پی آنند تا این خطوط لوله از میان سرزمین و مرزهای خودشان عبور دهند تا علاوه بر بهره‌مندی از منافع اقتصادی این فرایند ترانزیت انرژی، استیلا و برتری منطقه‌ای خود را نیز تضمین نمایند.

ترکیه می داند برای اثرگذاری و راهبری جریانات سیاسی در منطقه با رقبای جدی مواجهه است و بر این اساس به حوزه های  low politics  ورود کرده است(اگرچه اخیرا دولت ترکیه تلاش کرده با اثرگذاری بر تحولات سیاسی بوجود آمده در خاورمیانه از لحاظ سیاسی و امنیتی هم به ایفای نقش بپردازد). یکی از این موارد، بحث انرژی و راهبردهایی بود که ترکیه از قریب دو دهه پیش در این زمینه تدوین نموده است و در حال حاضر منجر به نقش غیر قابل انکار ترکیه در بازار جهانی انرژی بخصوص بازار اروپا شده است. آن چه بیش از همه امکان این امر را به ترکیه داده ناشی از دو امر بوده است اول به موقعیت ژئوپلتیکی و ژئواکونومیکی ترکیه بر می گردد که حائلی میان بیضی تولید انرژی دنیا و یکی از بزرگترین بازارهای مصرفی دنیا یعنی اروپا قرار گرفته است و این امر بالقوه جایگاه ویژه ای به این کشور می دهد. بر اساس آمار 72 درصد ذخایر اثبات شده گاز و 73 درصد ذخایر اثبات شده نفت دنیا در منطقه خلیج فارس و دریای مازندران قرار دارد از دیگر سو تلاش ترکیه برای بازیگری در این حوزه با استراتژی کلان انرژی اتحادیه اروپا همسو شده است که در صدد تنوع بخشی به منابع وارداتی خود و دسترسی به بازارهای متنوع خاورمیانه و آسیای مرکزی هستند. این دو عامل در مجموع امکان کنشگری به ترکیه در بازار انرژی منطقه را به ترکیه داده است. اما سوال اساسی این است که ترکیه چگونه توانسته علیرغم عدم برخورداری از منابع انرژی قابل توجه و با توجه به این که خود از ورادت کنندگان انرژی محسوب می شود به این مهم دست یابد. ترکیه نشان داد برای بازیگری در عرصه انرژی دنیا نباید لزوما تولید کننده بود بلکه عامل توزیع هم بسیار مهم است. پاسخ این سوال به استراتژی کلان انرژی ترکیه برمی گردد که به استفاده بهینه از شرایط خاص کشور، به تعریف نقش درگاه یا هاب انرژی در منطقه منجر شد. به عبارت دیگر ترکیه تلاش دارد خود را به عنوان پلی مطمئن و قابل اعتماد میان تولیدکنندگان و مصرف کنندگان معرفی کند که- برخلاف روسیه- در شرایط متفاوت می تواند تامین کننده انرژی مورد نیاز باشد و درصدد نیست-ظاهرا- از انرژی به عنوان ابزار و سلاح استفاده نماید.

بر همین اساس بود که از قریب دو دهه تلاش های وسیع برای انتقال منابع انرژی دو منطقه حوزه خلیج فارس و آسیای مرکزی از طریق ترکیه صورت گرفت و در این مدت خطوط انتقال زیادی برنامه ریزی شد که از آن جمله می توان به خط لوله نفتی باکو- تفلیس- جیهان، خط لوله گازی باکو- تفلیس- ارزروم، خط لوله ترانس- کاسپین، خط لوله گاز ترکیه- یونان- ایتالیا و خط لوله ناباکو اشاره کرد.از سوی دیگر خط لوله صادرات نفت عراق به ترکیه که یک چهارم نفت عراق را صادر می‌کندنیز حائز توجه است اگرچه این خط لوله ظرفیت انتقال روزانه یک میلیون و 600 هزار بشکه نفت را دارد و به طور عادی 400 هزار بشکه در روز نفت را دارد با این وجود بر روی خط لوله نفتی عراق به ترکیه در شرایط اضطراری هیچگاه نمی توان حساب کرد زیرا در سال های اخیر بارها این خط لوله نفتی مورد حمله تروریستی و توقف صادرات نفت شمال عراق به ترکیه قرار گرفته است.

 

درواقع مسئله انرژی و اهمیت یافتن آن در سیاست ترکیه یک مسئله دو وجهی است از یک سو این مسئله به رویکرد داخلی ترکیه و مصرف روزافزون انرژی در این کشور برمیگردد و ضرورت نیاز و توجه به تامین و تضمین دستیابی به انرژی. در جدول زیر میزان مصرف انرژی در ترکیه نشان داده شده است  از سوی دیگر این راهبرد همانگونه که اشاره شد  با استراتژی امنیت انرژی اروپا نیز همسو شده است

 

ترکیه 2009 2010 2011 2012 2015
مصرف نفت 579 591 606 618 697
تولید نفت 46.21 48.59 53 55 50
صادرات نفت 533.3- 542.7- 553.1- 563.2- 647.4-
تولید گاز 0.72 0.60 0.70 1 2
مصرف گاز 35.07 35.79 36.97 38.18 42.49

صادرات گاز

34.4- 35.2- 36.3- 37.2- 40.5-

منبع: . Business Monitor International,2012

 

 

دورنمای رویداد:

هدف استراتژیک آنکارا، ارتقای خود بعنوان مهمترین مسیر ترانزیت انرژی منطقه‌ایی برای انتقال منابع هیدروکربن از قفقاز و از طریق باکو به اقتصادهای نیازمند انرژی اروپای غربی است.  اما نکته قابل توجه این که تضمین‌ها برای در نظر گرفتن ترکیه بعنوان یک کشور ترانزیت در محور شرق به غرب همچنان ناکافی است. اگر بخواهیم به دلایل موفقیت استراتژی ترکیه در حوزه انرژی  تا کنون اشاره کنیم مهمترین دلیل آن داشتن نقشه مدون و بهینه کردن روند تحولات داخلی به خصوص در اقتصاد و رشد بالای اقتصادی است و  بر همین مبنا بود که در حوزه‌ی سیاست خارجی ترکیه تلاش کرد تا عملگراتر و واقعگراتر رفتار کند و سیاست  خارجی ترکیه سیاست عملگرایی مبنی بر منافع شکل گرفت. بنابراین استمرار این استراتژی منوط به پایداری شرایط مولد این امر خواهد بود. امری که به نظر می رسد تا حدودی دچار اختلال شده است چرا که از یک طرف در حوزه تحولات داخلی حزب عدالت و توسعه با کاهش محبوبیت مواجهه شد و بحران اقتصاد جهانی بر این کشور بی تاثیر نبوده است از سوی دیگر سیاست های منطقه ای ترکیه و همراهی با مخالفان سوری و احتمال درگیری نظامی با دولت سوریه امنیت انرژی که مهمترین مسئله برای مصرف کنندگان انرژی در اروپا به خصوص با فرارسیدن فصل سرما می شود تحت الشعاع قرار داده است.

 

Share