June 28, 2022 – 4:16 am | Comments Off on بررسی وضعیت و آینده بحران در اوکراین، اهداف روسیه و سناریوهای پیش رو

معصومه محمدی
پژوهشگر روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipsc
حمله نظامی روسیه در اوکراین، یک رویداد تاریخی و جهانی است که نشان‌دهنده آخرین اقدام مدعی هژمون جهانی پس از جنگ سرد و آغازگر دورانی جدید در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

چرایی تعارض منافع آنکارا- بغداد

نگارش در December 15, 2012 – 7:30 am
چرایی تعارض منافع آنکارا- بغداد
Share

 محمد بهرامی

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

بیان رخداد

روابط آنکارا – بغداد طی ماه­های اخیر متأثر از عوامل متعدد سیاسی، اقتصادی، امنیتی بوده که نهایتاً منجر به اختلاف نظر میان مقامات سیاسی دو کشور و تیره شدن روابط میان دو همسایه شده است. این حوادث زمانی صورت می­گیرد که تحولات منطقه­ای با شتاب بسیار در جریان است و بر اتحادها و ائتلاف­های منطقه­ای تأثیر جدی گذاشته است. سیر تطور و تکامل رویدادهای منطقه در ماه­های اخیر به گونه­ای بوده که بسیاری از کارشناسان سیاسی و امنیتی سخن از نظم جدید منطقه­ای می­رانند. در این گفتار برآنیم نگاهی داشته باشیم بر روابط میان ترکیه و عراق به عنوان بازیگران مهم منطقه و همسایگانی که روابطشان از دیرباز نوسان بسیاری داشته و از همکاری و همگرایی تا واگرایی و تضاد منافع در نوسان بوده است. تأکید اصلی این گفتار بر عوامل و فاکتورهایی است که بر روابط دو کشور تأثیر گذاشته و نهایتاً تضاد و اختلاف منافع را در پی داشته است. در این میان فاکتورهای اقتصادی، سیاسی، امنیتی به عنوان عوامل اصلی مورد توجه قرار گرفته است.

کلیدواژگان: انرژی, آنکارا, بغداد, منافع متعارض, رقابت ژئوپلیتیک

تبیین رخداد

1- انرژی

امروزه و با افزایش تقاضای جهانی نفت و گاز و نیاز بیش از پیش کشورهای صنعتی به انرژی از یک سو و موقعیت کشورهای عرضه کننده و مصرف کننده انرژی از سوی دیگر، ترکیه از این امتیاز برخوردار شده که به قطب انرژی منطقه تبدیل شود. از این رو، انرژی نقش مهمی در سیاست خارجی ترکیه یافته است. آنکارا با توجه به موقعیت ژئواکونومیک و ترانزیتی به دنبال تنوع بخشیدن به مسیرهای ترانزیت است تا ضمن افزایش نفوذ اقتصادی و موقعیت ژئواکونومیک، نیازهای فزاینده داخلی خود به انرژی را تأمین کند. کشور عراق با دارا بودن منابع غنی نفت و گاز و موقعیت جغرافیایی ویژه یکی از گزینه­های مناسب برای تأمین نفت و گاز ترکیه است و می­تواند نقش مهمی در تنوع منابع وارداتی نفت و گاز ترکیه ایفا کند. ترکیه بیش از 60 درصد منابع نفت و گاز خود را از روسیه وارد می­کند و به دنبال این است که وابستگی خود به انرژی روسیه را طی سال­های آینده کاهش دهد. ترکیه برای دستیابی به این هدف پروژه­های متنوع خط لوله­ی کاسپین را آغاز کرده است که در آن به دنبال جایگزین کردن عرضه­کنندگان جدید انرژی است. یکی از مهم­ترین این بازیگران عراق است که دارای حدوداً 143 میلیارد بشکه نفت، 110 تریلیون فوت مکعب گاز و 150 تریلیون فوت مکعب ذخایر بالقوه گازی است که برخی از این منابع در منطقه کردستان عراق واقع شده است.

در حال حاضر شرکت­های خصوصی و دولتی ترکیه در پروژه خط لوله ترکیه- عراق سرمایه­گذاری کرده­اند. از طریق این خط لوله حدود 400 هزار بشکه نفت در روز از عراق به بخش جیحان ترکیه صادر می­شود که طی آن تا سال 2035 باید مبلغ ترانزیت آن به دولت بغداد پرداخت شود. با این حال آنکارا تا کنون نتوانسته است از فرصت­های انرژی عراق استفاده کند. افزایش تنش میان آنکارا- بغداد در ماه­های اخیر نقش بازدارنده­ای در پی­گیری سیاست­های انرژی ترکیه در تعامل با عراق بازی می­کند. یکی از عوامل اصلی تیرگی روابط میان دو کشور را باید در سیاست­های نخست وزیر ترکیه رجب طیب اردوغان در تعامل با حکومت اقلیم کردستان عراق جستجو کرد. روابط اخیر ترکیه با حکومت اقلیم کردستان عراق به خصوص بازدید وزیر خارجه احمد داود اوغلو از کرکوک منطقه مورد اختلاف دولت مرکزی عراق و اقلیم کردستان عراق و امضای موافقت­نامه­های دوجانبه در زمنیه نفت و گاز بدون هماهنگی با مقامات دولت مرکزی، واکنش بغداد را به دنبال داشته است. نوری مالکی با انتقاد از رجب طیب اردوغان وی را به دامن زدن به اختلافات قومی و فرقه­ای در عراق متهم کرده است.

آنکارا سودی از افزایش بی­ثباتی سیاسی در عراق نخواهد برد چرا که یکی از مهم­ترین مؤلفه­های در تثبیت و تأمین انرژی آنکارا از سوی عراق خواه از منطقه اقلیم کردستان عراق و خواه از مناطق مرکزی و جنوبی عراق که تحت کنترل دولت مرکزی است وجود حداقل­هایی از ثبات و امنیت داخلی در عراق است. از این رو، یکی از پیامدهای ناخواسته سیاست اردوغان در عراق به واسطه نزدیکی بیش از حد به رهبران حکومت اقلیم کردستان عراق و همچنین درگیر شدن در منازعات سیاسی و قومی عراق،  همچنین افزایش قدرت حکومت اقلیم کردستان در تضاد با سیاست انرژی و در نتیجه منافع امنیتی ترکیه است. لذا نکته قابل تأمل در این میان آن است که استراتژی انرژی آنکارا با سیاست خارجی این کشور در تعارض قرار گرفته است. به عبارت دیگر در شرایط کنونی سیاست خارجی ترکیه به عنوان مانعی جدی در تبدیل شدن ترکیه به مسیر ترانزیتی و قطب انرژی منطقه عمل می­کند.

در سطح منطقه­ای نیز تنش­های ترکیه با سوریه یکی دیگر از همسایگان این کشور بر پیچیدگی و بی­ثباتی روابط ترکیه با دولت مرکزی عراق افزوده است و چنانچه ترکیه نتواند بار دیگر خود را با شرایط جدید سازگار کند نهایتاً منجر به از میان رفتن آرزوها و رویاهای بلند مدت این کشور در حوزه  انرژی خواهد شد. گرچه ترکیه در حال حاضر یک منطقه ترانزیت انرژی است اما این موضوع برای مقامات سیاسی ترکیه که آرزوی تبدیل شدن به مرکز اصلی تراتزیت انرژی را دارند چندان رضایت بخش نیست. مرکز اصلی ترانزیت در نگاه دولتمردان ترکیه به این معنی است که  شرایطی فراهم شود که در آن آنکارا قادر باشد علاوه بر این که نفت و گاز وارداتی را تصفیه کرده نیازهای انرژی خود را تأمین و نهایتاً میزان قبال توجهی را نیز به بازارهای مهم اروپا صادر کند.

دورنمای همکاری آنکارا- بغداد در حوزه انرژی: در تازه­ترین تحول در روابط میان عراق و ترکیه و همکاری­های دو کشور در حوزه انرژی، دولت عراق خبر از کنار گذاشتن شرکت ملی انرژی ترکیه تاپو tapo داد. این شرکت جزو کنسرسیومی بود که در مناقصه  قرارداد اکتشاف نفت جنوب عراق برنده شده بود. مقامات عراق اعلام کردند پس از حذف شرکت ترکی از این پروژه، سهم این شرکت میان شرکت انرژی کویت و امارات متحده عربی تقسیم می­شود. بنا به گفته مقامات عراقی، سهم شرکت کویتی 70 درصد و سهم همتای اماراتی 30 درصد خواهد بود. بلوک 9 این پروژه دارای 900 کیلومتر مربع یعنی 347 مایل مربع در نزدیک مرز عراق با ایران است که بر اساس گمانه­زنی شرکت­های نفتی، سرشار از منابع نفت و گاز است. این جدیدترین علامت از بدتر شدن روابط میان بغداد- آنکارا است. گرچه مقامات عراق در مورد علت کنار گذاشتن تاپو از این مناقصه صحبتی به میان نیاورده­اند اما مشخص است که سردی روابط میان دو کشور عمدتاً ناشی از سیاست­های دولت ترکیه د ر قبال حکومت اقلیم، پرونده طارق الهاشمی، بحران سوریه و … است.

انرژی و محورهای متعارض ژئوپلیتیک بغداد- آنکارا : امروزه نقش فزاینده و بی بدیل اقتصاد بر سیاست­های منطقه­ای و بین­المللی بر کسی پوشیده نیست. از این رو، بسیاری از کارشناسان سیاسی، تحولات منطقه از جمله استمرار خشونت­های سوریه را متأثر از رقابت­های اقتصادی بازیگران منطقه و تلاش این بازیگران برای افزایش نقش و نفوذ منطقه­ای قلمداد می­کنند. در این راستا به شکل­گیری دو محور متعارض منطقه­ای اشاره می­کنند که در ادامه مورد بررسی قرار می­گیرد. انرژی و کنترل آن در خاورمیانه یکی از مهم­ترین فاکتورها در اهمیت ژئوپلیتیک خاورمیانه به شمار می­رود که نه تنها بر کشورهای صادر کننده نفت و گاز خاورمیانه بلکه بر اتحادیه اروپا به عنوان وارد کننده انرژی، روسیه به عنوان یکی از مهم ترین صادر کنندگان نفت و گاز به اروپا و همچنین چین به عنوان یکی از مهم­ترین مصرف کنندگان نفت و گاز تأثیر­گذار است.

طرح خط لوله گاز ایران، عراق و سوریه : ایران، عراق و سوریه  در ژوئیه 2011 یک موافقت­نامه در حوزه انرژی و احداث خط لوله گاز امضاء کردند. هزینه این طرح 10 میلیارد دلار پیش بینی شد که بر اساس برنامه، طی سه سال به اتمام خواهد رسید. این خط لوله از میدان عسلویه نزدیک به میدان گازی پارس جنوبی آغاز و با گذشتن از عراق به سوریه و نهایتاً به بخش مدیترانه­ای لبنان برای انتقال به بازارهای اروپایی منتهی می­شود. این طرح بیش از هر کشوری نگرانی قطر و ترکیه را به دنبال داشت. چرا که این دو کشور به عنوان تولید کننده انرژی و قطب ترانزیت منافعی در این پروژه نداشتند. به عبارت دیگر خط لوله ایران، سوریه و عراق کاملاً مستقل از مسیرهای ترانزیت ترکیه برای بازارهای اروپاست. از این رو این دو کشور هر اقدام احتمالی برای از میان رفتن این پروژه انجام خواهند داد. از این رو برخی نقش فعال ترکیه و قطر در تحولات سوریه را متأثر از منافع اقتصادی آنها می­دانند.

2– تعارض­های سیاسی- امنیتی آنکارا- بغداد

تعارض­های امنیتی، سیاسی ترکیه و عراق را می­توان در دو سطح داخلی و منطقه­ای مورد بررسی قرار داد.

الف)  تعارضات داخلی

–        بر هم زدن موازنه قوا میان بازیگران سیاسی عراق: تعارضات داخلی آنکارا – بغداد عمدتاً ناشی از تمایلات و اهداف سیاسی آنکارا در بغداد و بر هم زدن موازنه قوا میان گروه­های سیاسی و اجتماعی در این کشور است. ترکیه در ماه­های اخیر همواره با مداخله مستقیم در تحولات سیاسی عراق، بر آن بوده از گروه­های سنی و مخالف نوری المالکی حمایت کرده و در این راستا از هیچ اقدامی جهت تضعیف دولت المالکی خوداری نکرده است. در واقع به قدرت رساندن گروه­های طرفدار ترکیه در قالب احزاب سنی و یا سکولار یکی از اهداف اصلی آنکارا از مداخله در فرآیند سیاسی عراق بوده است. حاکم شدن گروه­های سیاسی متمایل به ترکیه بطور طبیعی بر قدرت نرم این کشور در معادلات سیاسی عراق خواهد افزود و بسترهای مناسب را برای اعمال و اجرای سیاست­های منطقه­ای و بین­المللی آنکارا میسر خواهد کرد. از دیدگاه سیاستمداران ترک، دولت حاکم در عراق عمدتاً در رقابت­های آشکار و پنهان منطقه­ای در محور ایران و سوریه قرار دارد و این موضوع برای آنکارا و مسئولان دستگاه سیاست خارجی این کشور که این روزها بیش از هر زمان دیگری در تحولات منطقه­ای وارد شده­اند گران آمده است.

از این رو مشاهده می­شود که در بُعد سیاسی و امنیتی دو کشور در شرایط کنونی خواه ناخواه در مقابل یکدیگر صف­آرایی کرده­اند. مصداق بارز این سیاست را می­توان در حمایت ترکیه از ایاد علاوی رقیب نوری المالکی در انتخابات گذشته عراق و همچنین پناهنده شدن طارق الهاشمی معاون سنی رئیس جمهور عراق به ترکیه مشاهده کرد.

–        حمایت از حکومت اقلیم کردستان عراق و تعارض منافع: پس از به قدرت رسیدن حزب اسلام­گرای عدالت و توسعه ترکیه در سال 2001، شاهد شکل­گیری تحولات مهمی در سیاست خارجی ترکیه به خصوص در روابط با حکومت اقلیم کردستان عراق بودیم. البته سیاست توسعه روابط ترکیه و حکومت اقلیم کردستان عراق به خصوص از 12 ژوئن 2011 و پس اینکه حزب عدالت و توسعه موفق شد برای سومین بار در انتخابات پارلمانی این کشور پیروز شود شدت بیشتری گرفت و شاهد انعقاد قراردادهای تجاری به خصوص در زمینه نفت و گاز میان آنکارا و اربیل هستیم. البته نباید روابط ترکیه و حکومت اقلیم کردسیتان عراق را تنها در چارچوب منافع اقتصادی دید. هدف اصلی رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه از برقراری روابط بسیار نزدیک با حکومت اقلیم کردستان عراق دستیابی به اهداف بلند مدت سیاسی و امنیتی است. اردوغان با این نگاه که می­تواند از رابطه با حکومت اقلیم کردستان عراق به عنوان ابزاری در مقابله با گروه­های شبه نظامی از جمله حزب کارگران کردستان استفاده کند به روابط میان آنکارا و اربیل می­نگرد.

اما سیاست همگرایی آنکارا- اربیل واکنش مقامات دولت مرکزی عراق را به دنبال داشته است. به گونه­ای که دیدار وزیر خارجه ترکیه از کرکوک منطقه نفت­خیز و مورد اختلاف بغداد و اربیل خشم مقامات دولت مرکزی را به دنبال داشت. نوری المالکی در اظهاراتی تند از رجب طیب اردوغان به عنوان دشمن عراق یاد کرد و سیاست­های اردوغان در عراق را موجب افزایش اختلافات قومی و فرقه­ای در این کشور دانست. در واقع بسیاری بر این اعتقادند که تیرگی روابط میان بغداد- آنکارا به میزان زیادی متأثر از روابط آنکارا- اربیل و حمایت ترکیه از حکومت اقلیم کردستان عراق است. روابط ترکیه و حکومت اقلیم کردستان عراق در حالی افزایش می­یابد که شاهد شدت یافتن اختلافات میان دولت مرکزی عراق و حکومت اقلیم کردستان عراق به خصوص در مورد حق حاکمیت و تعیین تکلیف کرکوک هستیم.

ب) تعارض منافع سیاسی و امنیتی در سطح منطقه­ای

دولت آنکارا و بغداد هر یک با داشتن ایدئولوژی و استراتژی­های متفاوت و گاه متعارض سیاست خارجی خود را پیش می­برند. سیاستی که در آن به دنبال به دست آوردن اهداف و منافع ملی با کمترین هزینه در سطح منطقه هستند. در این راستا، هر یک با اتخاذ سیاست­هایی از جمله اتحاد و ائتلاف با دیگر بازیگران سعی در پیشبرد سیاست­های خود دارند. این دو کشور به واسطه منافع و اهداف متفاوت و متنوعی که دارند گاه رو در روی یکدیگر قرار می­گیرند. در واقع منافع ملی دو کشور به گونه­ای است که گهگاهی سیاست خارجی دو کشور را رو در روی یکدیگر قرار می­دهد. مصداق بارز این موضوع را می­توان در تحولات سوریه مشاهده کرد.

ترکیه به عنوان تنها کشور مسلمان عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، ششمین اقتصاد بزرگ اروپا، پانزدهمین اقتصاد بزرگ جهان و موقعیت خاص ژئوپلیتیک که حلقه ارتباط میان خاورمیانه و اروپا به شمار می­رود عمدتاً در طراحی سیاست خارجی خود در محور کشورهای غربی قرار می­گیرد. این در حالی است که عراق به عنوان یکی از مهم­ترین کشورهای خاورمیانه و عرب که از منابع عظیم نفت و گاز برخوردار است، عمدتاً سیاست­های خود را با کشورهای همسایه به خصوص ایران هماهنگ می­کند. عراق و ایران با داشتن مرزهای طولانی، تاریخ، فرهنگ و مذهب مشترک و همچنین روابط تجاری گسترده به ویژه در حوزه انرژی شرایط لازم برای ایجاد همگرایی استراتژیک را دارند. در واقع یکی از نگرانی­های دیگر بازیگران منطقه­ای نیز گسترش روزافزون نقش و نفوذ منطقه­ای ایران و به خصوص نفود ایران در عراق است، نفوذی که ناشی از قدرت نرم ایران در این کشور می­باشد.

از این رو در مسائل منطقه­ای نیز می­توان به دو محور اصلی در منطقه اشاره کرد. این دو محور عبارتند از:

1-    محور ترکیه- قطر- عربستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس

 2- محور ایران- عراق-سوریه-لبنان

گرچه در میان خود این بازیگران نیز رقابت­ و اختلاف نظر وجود دارد و این تقسیم بندی مطلق نیست. اما به وضوح می­توان صف­آرایی این دو محور را در مسائل منطقه­ای و به خصوص بحران سوریه مشاهده کرد. در حالی که محور ایران، عراق، لبنان از اصلاحات در سوریه حمایت کرده و به دنبال برقراری ثبات در این کشور هستند، محور ترکیه عمدتاً سعی در برکناری بشار اسد از قدرت و انتقال قدرت به اپوزیسیون دارند. در واقع گزینه مناسب برای ترکیه، عربستان، قطر و دیگر بازیگران حاشیه خلیج فارس به زیر کشیدن اسد از اریکه قدرت است که نهایتاً منجر به تضعیف محور ایران، عراق و سوریه و تضعیف نقش و نفوذ منطقه­ای ایران می­شود. آینده­ای که ترکیه برای سیاست سوریه پس از اسد پیش­بینی کرده است به قدرت رسیدن اخوان­المسلمین طرفدار و متمایل به حزب عدالت و توسعه ترکیه است. اما از نقطه نظر مقامات سیاسی بغداد این موضوع می­تواند تأثیری منفی بر امنیت و منافع ملی آنها بر جای بگذارد. اخوانی­ها روابط گسترده­ای با سنی­های عراق و گروه­های اپوزیسیون دولت مرکزی دارند و این موضوع می­تواند توازن قدرت در عراق را به ضرر نوری المالکی و دولت شیعی عراق بر هم زند. از این رو مشاهده می­شود که تعارض منافع آنکارا- بغداد نه تنها در سطح داخلی بلکه در سطح منطقه­ای نیز استمرار یافته است.

دورنمای رخداد

به رغم اینکه ترکیه آرمان­های بلندپروازانه­ای را در سطح منطقه و به خصوص در عراق و سوریه دنبال می­کند اما با گذشت زمان این حقیقت بیشتر مشخص می­شود که ترکیه در پی­گیری سیاستها و اهداف منطقه­ای خود به ویژه در تعامل با بغداد و سوریه با محدودیت­های جدی در سطوح امنیتی و اقتصادی مواجه است. ترکیه کشوری است که بیش از 98 درصد گاز وارداتی خود را از روسیه، ایران و آذربایجان وارد می­کند و این موضوع به عنوان پاشنه آشیل ترکیه خودنمایی می­کند. از این رو ترکیه با جدیت تمام به دنبال تنوع بخشیدن به منابع نفت و گاز خود و کاستن از وابستگی به منابع نفت و گاز ایران و روسیه است. از این رو در استراتژی انرژی ترکیه، محتمل ترین و بهترین گزینه عراق است که دارای منابع غنی نفتی و گازی است. از این رو بروز هر گونه تنش با بغداد نهایتاً به عنوان مانع اصلی بر سر راه سیاست­های ترکیه در حوزه انرژی و کاستن از وابستگی به روسیه عمل می­کند.

از سوی دیگر سیاست­های ترکیه در قبال حکومت اقلیم کردستان عراق که در آن نهایتاً منجر به توان اقتصادی، نظامی حکومت اقلیم کردستان عراق خواهد شد تنها بر افزایش خشونت­ها در عراق و تنش میان دولت مرکزی و حکومت اقلیم کردستان عراق دامن می­زند و بی­تردید هر گونه بی­ثباتی در عراق به مرزهای ترکیه نیز کشیده خواهد شد. از سوی دیگر ترکیه خود نیز به نوعی با بحران کردهای ترکیه دست به گریبان است. پس از افزایش خشونت­ها در سوریه شاهد افزایش عملیات تخرببی خط لوله نفت و گاز در جنوب شرق ترکیه بودیم. در این چارچوب 3 خط لوله­ای که نفت و گاز ترکیه را تأمین می­کند در سال جاری 8 بار مورد حمله قرار گرفته و  منفجر شده است که مسئولیت این اقدام را حزب کارگران کردستان ترکیه بر عهده گرفته است. این در حالی است که خط لوله باکو- تفلیس ارزروم و خط لوله گاز ایران- ترکیه نیز در اکتبر سال جاری 2 مرتبه طی 8 روز مورد حمله قرار گرفت. این موضوع می­تواند ترکیه را با مشکلات عظیمی در زمینه امنیت واردات نفت و گاز مواجه کند. بنابراین به نظر می­رسد از دو جنبه اقتصادی و امنیتی ترکیه با مشکلات جدی مواجه است. بنابراین بروز هر گونه تنش با همسایگان به خصوص عراق و سوریه نتایج زیانباری بر اقتصاد و امنیت ترکیه بر جای خواهد گذاشت. بنابراین به نظر می­رسد ترکیه با درک محذورات موجود به ناچار به سمت تجدید نظر در سیاست­های منطقه­ای خود پیش خواهد رفت.

 

 

Share