January 30, 2023 – 7:45 am | Comments Off on جایگاه جهانی و سیاست خارجی عمان

فاطمه خادم شیرازی
پژوهشگر و مدرس دانشگاه
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

عمان از دهه 1970 به دلیل  موقعیتژئوپلیتیکی در منطقه حساس خاورمیانه ، یک سیاست خارجی متفاوتی با کشورهای دیگر در عرصه بین المللی و منطقه ای …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » مقالات, مقالات تحقیقی

افزایش امنیت ملی در پرتو همگرایی منطقه­ای: ایران و گروه D-8

نگارش در December 1, 2012 – 3:45 am
افزایش امنیت ملی در پرتو همگرایی منطقه­ای: ایران و گروه D-8
Share

سیما رفسنجانی­ نژاد

مرکز بین­ المللی مطالعات صلح – IPSC

بیان رخداد:

امروزه در فرایند یکپارچگی­های اقتصادی و تشکیل بازار مشترک، بلوک­بندی­های اقتصادی از اهمیت ویژه­ای برخوردار است. در این خصوص هم­مرزی، همگرایی و تشابه اقتصادی، هم­زبانی، هم­نژادی عوامل تاثیرگذار بر تعمیق روابط تجاری و اقتصادی بین کشورها است. با این حال در یک مفهوم کلی، عوامل فوق­الذکر زیر مجموعه­ای از مفهوم گسترده همجواری در روابط تجاری و اقتصادی بین آن­ها است. در چند دهه اخیر دور جدیدی از یکپارچگی در اقتصاد جهانی آغاز شده است و روند اقتصاد جهانی به سوی وابستگی بیشتر اقتصاد کشورها به یکدیگر پیش می­رود. یکی از نمونه­های اخیر در این روند، همگرایی در قالب گروه دی هشت است. ایران به عنوان یکی از اعضای تاثیرگذار در این گروه، تلاش­های وسیعی را برای موفقیت هرچه بیشتر این سازمان داشته است. فرضیه نگارنده در این مقاله بر این است که چنان چه طرح های مناسبی در مورد همکاری­های اقتصادی در منطقه ارائه گردد، این موضوع در سطوح منطقه­ای و بین­المللی بهتر می­تواند منافع مبتنی بر امنیت ملی را برای جمهوری اسلامی ایران تحقق بخشد.

واژگان کلیدی: سیاست­ خارجی ایران، همگرایی اقتصادی، تقویت امنیت، گروه دی هشت

تحلیل رخداد:

براساس سند چشم­انداز در افق 1404 جمهوری اسلامی ایران بایستی الهام بخش، فعال و موثر در جهان اسلام با تحکیم الگوی مردم­سالاری دینی، توسعه کارآمد، جامعه اخلاقی، نواندیشی و پویایی فکری و اجتماعی، تاثیرگذار بر همگرایی اسلامی و منطقه­ای براساس تعالیم و اندیشه­های امام خمینی باشد. بنابراین تعاملی منطقه­ای و بین­المللی جمهوری اسلامی طی 20 سال آینده جایگاه ویژه­ای در چشم­انداز 20 ساله کشور دارد. گروه دی هشت از جمله پیمان­های منطقه­ای است که با مشارکت کشورهای اسلامی در حال توسعه یعنی ترکیه، ایران، مصر، مالزی، اندونزی، نیجریه، بنگلادش و پاکستان و با جمعیتی بالغ بر یک میلیارد نفر، به پیشنهاد «نجم الدین اربکان»، نخست­وزیر سابق ترکیه، در ژوئن 1997 تشکیل شد. گروه دی هشت از بدو تاسیس خود تاکنون هشت اجلاس به ترتیب در ترکیه (1998)، بنگلادش(1999)، مصر(2001)، ایران(2004)، اندونزی(2006)، مالزی(2008)، پاکستان(2009) تشکیل داده است، که اجلاس هشتم آن نیز در تاریخ 19 تا 22 نوامبر 2012 در اسلام آباد پاکستان برگزار شد.

وقتی از سازمان دی هشت سخن می­گوییم باید بدانیم که مهم­ترین کشورهای عضو سازمان در منطقه خاورمیانه قرار دارند و اگرچه کشورهای این منطقه ممکن است یک مجموعه به ظاهر منسجم را در اذهان متجلی نماید اما وقتی با دقت بیشتری به تحولات و مسائل منطقه خاورمیانه می­نگریم، انسجام کمتری در بین آنها می­بینیم. در حالی که جهان به سمت منطقه­گرایی پیش می­رود، در منطقه خاورمیانه عوامل مختلفی باعث می­شود تا هر کشوری بی­توجه به عوامل همگرایی به فکر حفظ منافع خودش باشد.

وقوع مسائل بسیاری موجب شده خاورمیانه به عنوان منطقه­ای با مشکلات بسیار در مسیر همکاری­های امنیتی مطرح شود. در چنین شرایطی سیاستمداران بسیاری درصدد برآمده­اند تا با ارائه نسخه­های تجویزی درصدد رفع این معضلات برآیند. این تلاش­ها هم در درون منطقه و هم توسط بازیگران خارج منطقه مطرح شده­اند. سیاست اروپایی– مدیترانه­ای، طرح اقتصادی «کازابلانکا» و «ابتکار آیزنستات» از جمله طرح­های ارایه شده در مورد همکاری­های اقتصادی در این منطقه هستند که می­توانند در نهایت سطح امنیتی منطقه را ارتقاء دهند.

نخستین اجلاس سران دی 8 با حضور سه رئیس جمهور از جمله هاشمی رفسنجانی، و چهار نخست‌وزیر و یک وزیر خارجه در خرداد 1376 در شهر استانبول ترکیه برگزار شد. حضور هاشمی رفسنجانی، رئیس جمهور وقت ایران، در اولین اجلاس این سازمان در ترکیه نشان از اهمیت پیش از پیش ایران به این سازمان بین‌المللی داشته است و تقریباً در تمام اجلاس‌های گذشته نیز رؤسای جمهور ایران نقش مهم و سازنده‌ای در این اجلاس داشته‌اند. احمدی نژاد نیز از زمانی که در سال 1384 به سمت ریاست جمهوری اسلامی ایران منصوب شده است، تاکنون در اجلاس سران کشورهای عضو دی 8 در سال های 1385، 1387 و 1389 شرکت کرده است که در اجلاس هشتم دی 8 نیز به دعوت همتای پاکستانی خود حضور یافت. ایران به عنوان عضو مهمی در دی هشت و یکی از کشورهای واقع در منطقه خاورمیانه به صورت گریز ناپذیری از مسائل امنیتی منطقه تاثیر می­پذیرد. آمریکا پس از حوادث 11 سپتامبر 2001 درصدد ایجاد نظم در منطقه خاورمیانه به گونه مطلوب خود برآمده است و البته چنین نظمی بر تحولات داخلی ایران و همچنین چگونگی پیشبرد روابط ایران با کشورهای منطقه اثر گذار است. لذا چنان چه طرح های مناسبی در مورد همکاری­های اقتصادی در سطح منطقه­ای ارائه گردد، این موضوع در سطوح منطقه­ای و بین­المللی بهتر می­تواند منافع مبتنی بر امنیت را برای جمهوری اسلامی ایران تحقق بخشد. سازمان دی هشت از جمله سازمان‌‌های منطقه‌ای فعال در جغرافیای ایران است که به تأکید بسیاری از تحلیل‌گران به‌رغم حائز بودن پتانسیل‌های زیاد، از ظرفیت‌های آن استفاده بایسته صورت نگرفته و با ناکارآمدی‌هایی مواجه است. در خصوص چرایی این موضوع به عوامل مختلفی از جمله مکمل نبودن نظام‌های اقتصادی، تفاوت ساختارهای اقتصادی، تباین نظام‌های سیاسی، نخبگان غیرهم‌اندیش و رویکرد‌های مختلف در سیاست خارجی اشاره می‌شود.

همگرایی اقتصادی و سیاسی در این سازمان منجر به منافع بیشتر برای کشورهای منطقه می­شود. در سطح سیاسی، امنیت و هماهنگی سیاستگذاری­ها، تنازع و تنش­های منطقه­ای را کاهش می­دهد و سکویی برای هماهنگ سازی بیشتر منافع ایجاد می­کند و منطقه را قادر می­سازد تا به عنوان یک جبهه متحد در نظام جهانی عمل کند. از نقطه نظر اقتصادی، همگرایی زمانی کارآمد است که تلاش­های معطوف به ایجاد تجارت بیشتر از تلاش­های منجر به انحراف تجارت باشد. از بعد نظری، تجارت آزاد در منطقه به استقرار و استمرار صلح، دموکراسی و رفاه می­انجامد. تجارت آزاد مستلزم پاسداری قاطع از حقوق مالیکت افراد است و حقوق مالکیت خصوصی نیز در راستای گسترش تجارت، موجب استقرار دموکراسی خواهد شد. داد و ستد، منافع طرف­های درگیر را به یکدیگر گره می­زند و آن­ها در راستای تامین منافع­شان از اقدامات مخاطره­آمیز پرهیز خواهند کرد.

دورنمای رخداد:

با توجه به مسائلی مانند تضاد منافع برخی واحدهای سیاسی عضو گروه دی هشت با یکدیگر، وجود سلاح های کشتار جمعی در اختیار تعدادی از دولت­های منطقه، وجود ساختارهای ضعیف و اغلب وابسته اقتصادی در منطقه و حاکمیت نظام­های اقتدارگرا در منطقه خاورمیانه، برای پیشبرد مسیر همکاری­ها و همگرایی­های منطقه­ای باید از حوزه سیاست­های نرم همچون روندهای اقتصادی آغاز نمود و سپس امید به گسترش این همکاری­ها در دیگر عرصه­ها داشت. این همکاری­ها در نهایت می­تواند فرهنگ، صلح و امنیت را نیز گسترش دهد.

همکاری دوجانبه و چندجانبه درون منطقه­ای سبب می­شود تا به دور از دغدغه­های پیچیده و شاید نگرانی­های سیاسی، در خصوص طرح­های اساسی مذاکره و توافق شود و از این طریق روابط اقتصادی– سیاسی کشورهای طرف قرارداد نهادینه شود. با این وجود اولاً، از آن­جا که برای آغاز همکاری­های اقتصادی منتهی به برقراری امنیت، نمی­توان به یک­باره در سطح کل منطقه خاورمیانه برنامه­ریزی داشت، همبستگی در قالب سازمان­های محدودتر چون دی هشت می­تواند آغازگر این نوع همکاری­ها باشد و در ادامه امید به تعمیق و گسترش آن را داشت. برای پیشبرد مسیر همکاری­ها و همگرایی­های منطقه­ای باید از حوزه سیاست­های نرم همچون روندهای اقتصادی آغاز نمود و سپس امید به گسترش این همکاری­ها در دیگر عرصه­ها را داشت این همکاری­ها در نهایت می­تواند فرهنگ، صلح و امنیت را نیز گسترش دهند.

ثانیاً حصول تفاهم سیاسی و نیز رشد اقتصادی در پرتو مبادلات فرامرزی میسر است. هر چند تا زمانی که شرایط سیاسی برای همکاری بین همسایگان به خصوص همسایگانی که رقبای طبیعی هم محسوب می­شوند، احتمالاً خطرات سرمایه­گذاری عظیم در طرح های مشترک بسیار است. با این وجود مزایای اقتصادی همکاری­های بیتشر این حس را بر می­انگیزد که در صورت ادامه و گسترش داشتن روند صلح، برخی از طرح­های پیشنهادی تحقق بیابند. همچنین علی­رغم مشکلات، در بلند مدت برقراری دموکراسی گام مهمی در پیشرفت این جوامع خواهد بود و آزادسازی سیستم های سیاسی و اقتصادی در سراسر منطقه باعث به وجود آمدن صلح داخلی و تقویت صلح و ثبات در منطقه می شود.

ثالثاً همکاری کشورها در قالب اتحادیه­های درون منطقه­ای یا همکاری با سازمان­های اقتصادی فرامنطقه­ای نقش مهمی در امنیت­سازی در منطقه دارد. امید به همکاری­های منطقه­ای می­تواند تنش­ها را کاهش دهد و نهایتا مسبب هدایت منابع در جهت توسعه، ایجاد فضای اقتصادی مساعد و افزایش احتمال صلح در منطقه باشد.

بدون تردید حرکت جمعی و هماهنگ کشورهای مسلمان سازمان دی- هشت – به عنوان یکی از ساز وکارهای اساسی و مهم- نه تنها ظرفیت، توان و قابلیت مقابله با اثرات سو بحرانهای جهانی را دارد بلکه می توان امیدوار بود در سایه افزایش مناسبات درون سازمانی، ضمن ارتقا رفاه و آسایش کشورهای عضو، در پیدایش و استقرار صلح و ثبات منطقه ای و بین المللی سهیم باشند.

 

Share