May 15, 2022 – 6:35 am | Comments Off on رویکرد ایران در قبال مسئله قدرت یابی طالبان

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح– IPSC

مشکلات و مسائل مختلفی که در طی سالیان گذشته بین ایران و افغانستان-به عنوان یکی از بازارها و مسیرهای مهم صادراتی ایران- شکل گرفته است کماکان …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » اوراسیا, مقالات, مقالات تحلیلی

اسلام در زندگی سیاسی روسیه امروز

نگارش در February 25, 2012 – 11:11 am
Share

سمیه پسندیده

 مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

مقدمه

اسلام که دومین دین روسیه به شمار می‌رود، در تاریخ روسیه ریشه عمیقی دارد و تجربیات غنی در همزیستی با ادیان دیگر و شکل دادن به فضای جامعه چند فرهنگی را همراه خود دارد. در سالهای بعد از فروپاشی شوروی ابتدا شاهد احیای مذهب و رشد سریع مساجد و آموزه­های اسلامی در روسیه هستیم. اندکی بعد به تدریج اسلام سیاسی با شکل­گیری احزاب و اتحادیه­های بزرگی مثل جنبش نور، حزب رفح و اتحادیه مسلمانان روسیه با هدف حفاظت و تکمیل ساختار دینی فدراسیون روسیه  شکل گرفت. در همان زمان در میان مسلمانان قفقاز شمالی جنبش اسلامی شکل گرفت و جنگهای چچن به وقوع پیوست و اسلام گراهای قفقاز شمالی در طول جنگ دوم چچن تلفات و خسارات زیادی را متحمل شدند. لذا همین امر باعث شد تا شور و هیجانات اسلام سیاسی برای یک مدتی(2000-2002) کاهش یابد، و به تدریج از این زمان به بعد نیز شاهد رشد رادیکالهای اسلامی بویژه در منطقه­های قفقاز و ولگا هستیم. اکنون چندی است کلیسای ارتدکس روسیه، تلاش می کند تا به سنت گذشتگان خود بازگردد و به نقش آفرینی بیشتر در فضای سیاسی و تحولات جاری کشور اقدام نماید، و به اشکال مختلف، بر ضرورت و لزوم شکل­گیری حزبی مذهبی – با عنوان حزب ارتدکس مسیحی – تاکید می‌نماید. همزمان با درگرفتن بحث ضرورت تاسیس حزب مسیحی ارتدکس در روسیه، موضوع ایجاد حزب اسلامی ‌در روسیه نیز از سوی شخصیت­ها و فعالان اجتماعی و سیاسی مسلمانان روسیه طرح شده و به مجموعه‌ای از نظرات و دیدگاه‌های متفاوت دامن زده است‌ که در ادامه بدان پرداخته می­شود.

تحلیل موضوع

بر اساس آمار و گزارشهای موجود در حال حاضر در تمام 89 ایالت روسیه و حتی در دورترین منطقه مسکونی این کشور مثل شبه جزیره کامچاتکا در شرق روسیه مسلمانان حضور دارند، اما بیشترین تمرکز اصلی مسلمان در جمهوری­ های تاتارستان، باشقیرستان، چچن، داغستان، اینگوش، چرکسیا، ولگای میانه و منطقه قفقاز هستند. از منظر جمعیت شناسی شاید نتوان شمار دقیقی از مسلمانان ارائه داد؛ چرا که اولا تعریف دقیقی از مسلمانی در این کشور ارائه نشده است و شخص نگارنده به وفور با افرادی برخورد نموده است که خود را مسلمان معرفی می­کنند، اما گویی صرفا از نظر عقیدتی و باور خود مسلمان هستند، ولی به لحاظ ظاهری از مقررات اسلام پیروی نمی­کنند. علت دوم نیز بدین سبب است که اغلب مسلمانان روس تمایل دارند تا در تعداد مسلمانان روسیه اغراق نمایند و تعداد آنها را بسیار بیشتر از حالت طبیعی نشان دهند. لذا اگر بنا باشد تا رعایت مقررات جدی اسلام را ملاک قرار دهیم، جمعیت مسلمانان روسیه 3 میلیون نفر و در غیر این صورت بین 25 تا 30 میلیون نفر هستند، و در حال حاضر نیز از نظر میزان زاد و ولد نسبت به پراواسلاوها در نسبت بالاتری غلبه دارند، بنابراین می­توان در آینده انتظار غلبه جمعیتی مسلمانان در روسیه را داشته باشیم. اکنون تاتارستان یکی از جمهوریهای روسیه، تبدیل به پایگاه شمالی جهان اسلام شده است، در عین حال در  بخش اروپایی  اورآسیا قرار دارد، لذا طبق باور مینتیمر شایمییف رییس جمهور تاتارستان:« این جمهوری می­تواند  نقش خود را در پیشرفت گفتگوی غرب و جهان اسلام بخوبی بازی کند.» وی معتقد است: «تاتارستان و روسیه از تجربه همکاری مذاهب گوناگون برخوردارند. ما باید بگوئیم که درگیری تمدن­ها  بروز نخواهد کرد…»

اما علی­رغم اینکه تعداد مسلمانان روسیه از شمار بالایی برخوردار است اما هنوز جامعه منسجمی از مسلمانان در این کشور شکل نگرفته است، و در کل به دو گروه اصلی تقسیم می­شوند. گروه اول در منطقه ولگا –اورال – غرب سیبری و مسکو، جایی که باشقیرها و تاتارها هستند زندگی می­کنند و گروه دوم نیز ساکن قفقاز شمالی هستند. بعد از فروپاشی شوروی تغییرات چشمگیری در ساختار ادارات دینی مسلمانان شکل گرفت و برای جلوگیری از تفرق و پراکندگی این مراکز شورای مفتی­ها برای هماهنگی این نهادها و ادارات دینی ایجاد شد. این ادارات دینی اقداماتی از قبیل تربیت نیروى انسانى و تقسیم و اعزام آنان به سایر مناطق، ارتباط با سازمان­هاى دینى خارج از کشور، برگزارى کنفرانس­هاى مختلف بین­المللى در زمینه معارف اسلامى و حمایت از برقرارى صلح و امنیت در جامعه مسلمانان و احداث مساجد و ابنیه اسلامى انجام می­دهند، همچنین هر سال کاروان هایى را براى زیارت خانه خدا آماده و اعزام مى‏کنند.

 طی سال­های اخیر نگاه دولت روسیه نسبت به مسلمانان تا حدودی تغییر یافته و بهبودی قابل توجهی در روابط دولت با مسلمانان به چشم می­خورد و در واقع اولین دهه قرن جاری را می­توان  دوره نزدیکی  شدید روسیه با جهان اسلام نامید. اکتبر سال 2003ولادیمیر پوتین در  دهمین نشست  سازمان کنفرانس اسلامی در مالزی سخنرانی کرد و تمایل روسیه مبنی بر  پیوستن به این سازمان در مقام ناظر اعلام نمود، و در واقع مبتکر طرح نزدیک شدن روسیه به جامعه مسلمانان گردید. پس از گذشت دو سال روسیه از این مقام برخوردار شد و یکسال بعد  در سال 2006 میلادی  گروه چشم انداز استراتژیکی « روسیه – جهان اسلام»  تشکیل شد.  این یک سازمان  مشاوره­ای است که  نخست وزیران  و وزرای امور خارجه سابق  روسیه و 20 کشور اسلامی، از جمله از کشورهای مصر، کویت، مراکش و تونس، امارات متحده عربی، پاکستان، ترکیه و ایران و دیگر کشورها اعضای آن هستند. الکساندر تورشین  که معاون رئیس شورای  فدراسیون و رئیس دوم  گروه چشم انداز استراتژیک روسیه – جهان اسلام است بیان می­دارد: « به عنوان نماینده پارلمان، می­توانم بگویم که مسلمانان همیشه در  پارلمان روسیه از همان آغاز کار آن حضور داشته­اند. من به عنوان رئیس سنای  روسیه می­توانم بگویم که  در حال حاضر  تعداد نمایندگان مسلمان  در پارلمان همچون تأثیر و نفوذ آنها در روسیه افزایش می­یابد.  افزایش واقعی  عامل اسلامی در داخل کشور  البته به  تغییرات کیفی  در مناسبات با جهان اسلام منجر خواهد شد.  این موضوع به  عرصه مالی، سرمایه­گذاری  و تبادل فرهنگی نیز مربوط می­شود.  در حال حاضر کار گروه  باید مرحله گذار  به انجام  کارهای مشخص را طی کند.  من معتقدم که جهش خوبی در مناسبات ما با جهان اسلام  مشاهده خواهد شد…». در حال حاضر چندین حزب سیاسی اسلامی مهم در روسیه فعال هستند. این احزاب شامل اتحاد مسلمانان روسیه،  جنبش سراسرى اجتماعى-سیاسى مسلمانان روسیه که در سال ‏1996 در شهر «ساراتوف‏» تاسیس یافت و جنبش سراسری اسلامی نور است، که همه با هدف مشترک حمایت از منافع مسلمانان روسیه در بخش­هاى اقتصادى، سیاسى، اجتماعى و معنوى شکل گرفتند. علاوه بر این گرایش نظرى – سیاسى جنبش اسلامی نور، حفاظت و تکمیل ساختار دینى فدراسیون روسیه است و با هدف پشتیبانى از اصل ساختار ملى، منطقه‏اى، نهاد اجتماعى ریاست جمهورى و پارلمانتاریسم فعالیت مى‏کند.   روسیه به زودی دریافت که از یک سو شمار مسلمانان در داخل کشور رو افزایش است و از طرف دیگر قدرت اسلام و مسلمانان در دنیا رو به افزایش است، لذا احساس کرد که برای ایفای نقش بیشتر در مسائل بین‌الملل، ایجاد ارتباط گسترده‌تر با کشورهای اسلامی ضروری است. به همین دلیل در طی سالیان اخیر تلاش کرده تا اعتماد جهان اسلام را جلب کند که از نشانه‌های آن اتخاذ مواضع مستقل در رابطه با جنبش حماس، در نتیجه پیروزی این گروه در انتخابات فلسطین و عدم شناسایی حزب‌الله به عنوان یک گروه تروریست بود، که این سیاست بسیار مطلوب مسلمانان روسیه گردید.

در بررسی حوزه اقتصاد اسلامی نیز باید اشاره کنیم که مفاهیمی از قبیل امور مالی اسلامی، اقتصاد اسلامی و یا سیستم بانکی اسلامی تا چندین سال قبل هیچ معنایی نداشت، ولی پیوستن فدراسیون روسیه به سازمان همکاری اسلامی در سال 2005  اوضاع را تغییر داد. البته خاطر نشان می­شود که در حال حاضر اوضاع اقتصادی مسلمانان در روسیه در وضعیت مطلوبی قرار ندارد و به غیر از تاتارها که در حوزه صنعت نیز فعال هستند،  سایر مسلمانان اغلب کشاورز هستند که آن نیز درآمد زیادی ندارد. البته این بدان معنا نیست که مسلمانان در دیگر حوزه­ها حضوری ندارند یا در میان آنان افراد متمول نیست، ولی در مقایسه با کل موقعیت اقتصادی در این وضعیت است.

دورنمای مسئله

سر بر آوردن برخی احزاب  با رویکرد و سمت و سوی مذهبی (مسیحی) در روسیه، فتح بابی برای نقش آفرینی دیگر مذاهب و ادیان در این کشور خواهد بود. در این راستا، مسلمانان روسیه، با توجه به جایگاه، وزن، اهمیت و شمار معتقدان به دین اسلام، جایگاه قابل قبولی را در بین پیروان مذاهب روسیه خواهند داشت‌. اما یک نکته حائز اهمیت­ وجود دارد، و اینکه حتی در صورت تحقق این امر، فقدان رهبری متمرکز، برای این جماعت مسلمان مساله‌ای مهم‌تر به شمار می­آید.

حکومت روسیه  در حال حاضر از رشد اسلام سیاسی، به ویژه بعد از حوادثی که در دهه 1980 اولین بار در افغانستان و سپس در ایران شاهد بودند، و بعدها علاوه بر آن به دلیل تمایلات جدایی خواهانه چچن­ها و همچنین عملیات­های  تروریستی که به واسطه برخی مسلمانان تند رو در روسیه به وقوع پیوست می­ترسد. اکنون مدتی است که نوعی تجدید حیات اسلام گرایی در منطقه ولگا جایی که پیروان اسلام خود را حول رهبران  رادیکال و جوان سازمان دهی می­کنند، در حال رخ دادن است، لذا این احساس وجود دارد که باید مانع رشد اسلام افراطی در میان جوانان روسیه گردید. برابری اعلام شده در قانون اساسی در مورد همه مذاهب همیشه دیده نمی شود، کلیسای ارتدوکس با اعتماد به نفس خاصی اعلام می­کند که نقش رهبری در زندگی اجتماعی را بر عهده دارد و بر اهمیت بی نظیرش در ساخت دولت ملی تاکید دارد.

خلاصه کلام، اگر روسیه بخواهد تا مسایل داخلی خود در رابطه با مسلمانان این کشور را حل و فصل نماید، نیازمند برقرار نمودن ارتباط مناسب با کشورهای اسلامی است، لذا دولت روسیه تصمیم گرفته است تا به شکل دوجانبه روابط خود با کشورهای اسلامی را گسترش دهد. به همین دلیل پوتین به جای هراس از اعلام رقم واقعی جمعیت مسلمانان و حضور آنها در روسیه، به‌طور صریح اعلام کرد که حدود 25  میلیون مسلمان(سال 2005) در این کشور زندگی می‌کنند و پس از آن خواستار عضویت در سازمان کنفرانس اسلامی شد. زمانی که روسیه به عضویت ناظر سازمان کنفرانس اسلامی پذیرفته شد، این امر فرصتی برای مسلمانان روسیه بوجود آورد تا به عنوان عضو کاملی از این کشور، خود را معرفی کنند. حضور روسیه به عنوان ناظر در سازمان کنفرانس اسلامی و تلاش کنونی برای عضویت در سازمان‌های وابسته به این سازمان مثل آرسیسکا (مرکز مطالعات تاریخی، هنری، فرهنگی اسلامی) و آیسیسکو (سازمان تربیتی علوم و فرهنگ اسلامی)، گویای این مطلب است. به عضویت در آمدن روسیه در این سازمان، می­تواند آن را از نظر کارامدی و تاثیرگذاری حتی تا سطح سازمان­های مهمی مانند اتحادیه اروپا ارتقا یابد، که البته این امر نارضایتی جدی غرب را نیز به همراه دارد و با عضویت روسیه حتی می­تواند در سطح بین­المللی وزن و جایگاه چشمگیری پیدا کند. در این میان یک مسئله را نباید نادیده انگاشت، که

 امروزه دست­های پنهانی در تلاش هستند و در زمینه مذهب در ارگان­ها و نهادهای فاقد صلاحیت کشور روسیه، «امور» مختلف را در مقابل ادبیات اسلام و فعالان اسلامی قرار می­دهند، تا ارتباط روسیه را با جهان اسلام تخریب کنند. همزمان، مراکز تحلیلی جهانی سازی بر پروژه تضعیف جوامع اسلامی از درون و تعمیق جدایی جهان اسلام کار می­کنند، که دست اندرکاران باید با ذکاوت و چشمانی باز این مسئله را مدیریت نایند.

 

Share