فاطمه خادم شیرازی
پژوهشگر روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
مسئله کردستان عراق و آرمان استقلال‌خواهی آن، یکی از پیچیده‌ترین و حساس‌ترین موضوعات ژئوپلیتیک غرب آسیا در یک قرن گذشته بوده است. این منطقه همواره میان رقابت‌های قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، شکاف‌های درونی احزاب و محدودیت‌های ساختاری جغرافیایی و اقتصادی گرفتار بوده است. تجربه همه‌پرسی سال ۲۰۱۷ و تحولات پس از آن نشان داد که پرسش اصلی نه تنها کسب استقلال، بلکه بقا و مدیریت واقع‌بینانه در چارچوب عراق فدرال است. این مقاله با تمرکز بر دو مفهوم سراب اربیل و اسرائیل دوم، در سه محور به تحلیل شکاف‌های حزبی، فشارهای منطقه‌ای و پیامدهای امنیتی جدایی‌طلبی برای ایران و ثبات غرب آسیا می‌پردازد.
محور اول: شکاف‌های حزبی و بن‌بست سیاسی
استقلال‌خواهی در اقلیم کردستان عراق ریشه در فروپاشی امپراتوری عثمانی و معاهده سایکس-پیکو دارد. در طول یک قرن گذشته این جریان همواره به رقابت قدرت‌های جهانی و منطقه‌ای وابسته بوده است. تجربه تاریخی نشان داده است که آرمان‌های هویتی بدون پشتوانه ژئوپلیتیک پایدار محکوم به شکست هستند. پس از قرارداد الجزایر در سال ۱۹۷۵ و قطع حمایت‌های خارجی، ساختار نظامی و سیاسی کردها فروپاشید. این رخداد ثابت کرد که پیشبرد اهداف جدایی‌طلبانه بدون حمایت پایدار خارجی ممکن نیست (2).
تحلیل ناکامی همه‌پرسی سال ۲۰۱۷ نشان می‌دهد که اختلافات درون‌حزبی میان حزب دموکرات کردستان (KDP) و اتحادیه میهنی کردستان (PUK) نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش اجماع داخلی و تضعیف توان سیاسی اقلیم داشته است. حزب دموکرات با تمرکز بر استقلال فوری و اتخاذ رویکردی قاطعانه، و اتحادیه میهنی با گرایش مصالحه‌جویانه و تمایل به همکاری با دولت مرکزی عراق، استراتژی‌های متفاوتی را دنبال می‌کردند (3). این تفاوت‌ها نه تنها موجب رقابت و شکاف درونی شد، بلکه تصمیم‌گیری‌های کلان اقلیم را نیز با محدودیت مواجه ساخت. از نگاه تحلیل امنیت منطقه‌ای، این وضعیت نشان‌دهنده چالش‌های امنیتی غیرنظامی در سطوح داخلی است. به عبارتی دیگر ضعف انسجام حزبی و رقابت‌های داخلی به عنوان یک تهدید برای ثبات کل منطقه قابل مشاهده است. موفقیت یا شکست همه‌پرسی نه تنها به اراده سیاسی و حمایت مردمی بستگی دارد، بلکه به هماهنگی داخلی میان احزاب و مدیریت منابع و روابط منطقه‌ای نیز وابسته است (9).
اختلافات حزبی در اقلیم کردستان عراق که ریشه در رقابت‌های تاریخی، ایدئولوژیک و استراتژیک میان دو حزب اصلی داشت، نه تنها به تقابل سیاسی منجر شد، بلکه مسیر تدوین و اجرای استراتژی همه‌پرسی را به طور جدی تحت تأثیر قرار داد. بر اساس نظریه امر سیاسی کارل اشمیت، ناتوانی در تشخیص روشن دوستان و دشمنان داخلی و منطقه‌ای، انسجام سیاسی را تضعیف می‌کند و ظرفیت مدیریت بحران‌ها را کاهش می‌دهد (8). از همین دیدگاه تضاد میان دو حزب صرفاً رقابتی حزبی نبود، بلکه به مانعی ساختاری در برابر تصمیم‌گیری هماهنگ برای تحقق استقلال تبدیل شد. این تفاوت رویکرد، زمانی که همه‌پرسی وارد مرحله اجرایی شد، بیش از پیش آشکار گردید. حزب دموکرات عملاً بدون هماهنگی کامل با اتحادیه میهنی، فرایند برگزاری همه‌پرسی را پیش برد، در حالی که اتحادیه میهنی به دلیل ملاحظات ژئوپلیتیکی و روابط نزدیک با ایران، حمایت محدودی نشان داد یا حتی مخالفت ضمنی خود را ابراز کرد (7). این شکاف داخلی باعث شد تصمیمات کلیدی درباره زمان‌بندی، نحوه برگزاری و تعامل با بغداد و همسایگان به صورت جزیره‌ای اتخاذ شود. در نتیجه، گروه‌های کوچک‌تر سیاسی نیز دچار دوگانگی شدند و مواضع متناقضی اتخاذ کردند. این تضاد موجب شد اقلیم کردستان نتواند یک استراتژی منسجم در برابر فشارهای منطقه‌ای و بین‌المللی شکل دهد و حمایت گسترده و پایدار جهانی را جلب کند.
بن‌بست سیاسی کنونی در اقلیم کردستان که پس از انتخابات پارلمانی اکتبر ۲۰۲۴ و عدم تشکیل دولت جدید ادامه یافته است، نشان‌دهنده تداوم همان شکاف‌های حزبی است. این بن‌بست نه تنها عملکرد نهادهای دولتی را مختل کرده، بلکه توانایی اقلیم را برای واکنش مشترک به تهدیدهای خارجی نیز تحت تأثیر قرار داده است (13). ادامه این وضعیت، خطر زوال برگشت‌ناپذیر چارچوب‌هایی را که در دو دهه گذشته خودمختاری کردها را ممکن ساخته‌اند، به همراه دارد (16).
محور دوم: فشارهای منطقه‌ای و محدودیت‌های بین‌المللی
در سطح منطقه‌ای، ایران و ترکیه استقلال اقلیم کردستان را نه تنها به عنوان یک حرکت داخلی، بلکه به عنوان تهدیدی بالقوه برای امنیت ملی و ثبات منطقه‌ای خود تلقی کردند. این کشورها از طریق فشارهای دیپلماتیک، تهدیدات اقتصادی و توان نظامی، ظرفیت اقلیم کردستان را برای مدیریت، برنامه‌ریزی و اجرای همه‌پرسی محدود ساختند. در این چارچوب، ایران و ترکیه به عنوان بازیگران اصلی درگیر در مسئله کردی، سعی می‌کنند با رفتارهای پیش‌دستانه و دوگانه، هم تهدید وجود اقلیت کرد در کشورشان را حل کنند و هم اقلیت کرد در کشورهای دیگر را به عنوان فرصتی برای خود تبدیل کنند تا حریفان را مشغول کنند (5). از سوی دیگر، حمایت محدود و پراکنده قدرت‌های جهانی مانند آمریکا و اسرائیل نتوانست خلأ ناشی از فشارهای منطقه‌ای را جبران کند و همه‌پرسی در محیط نامطلوب بین‌المللی برگزار شد.
اسرائیل در جریان همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان عراق در ۲۵ سپتامبر ۲۰۱۷، تنها کشور فرامنطقه‌ای بود که به صورت علنی از این اقدام حمایت کرد. هرچند این حمایت به عنوان نخستین حمایت آشکار از سوی یک بازیگر فرامنطقه‌ای شناخته شد، اما در سطح عملی تأثیر تعیین‌کننده‌ای بر روند اجرایی همه‌پرسی نداشت و تبعات آن واکنش‌های منفی گسترده از سوی کشورهای منطقه، به ویژه ایران، ترکیه و عراق، بود. از دیدگاه تحلیل‌گران سیاسی، حمایت اسرائیل از اقلیم کردستان را می‌توان در چارچوب تداوم راهبرد اتحاد پیرامونی بررسی کرد. زیرا این راهبرد بر تعامل با اقلیت‌ها و واحدهای غیردولتی پیرامون کشورهای عربی و مسلمان با هدف ایجاد موازنه در برابر تهدیدات منطقه‌ای تأکید دارد (12). در این راستا کردستان عراق به‌عنوان یک بازیگر محلی تأثیرگذار در شمال عراق، جایگاهی ژئوپلیتیکی برای تل‌آویو یافته است. با این وجود هدف این سیاست‌ها بیش از آن که مداخله‌جویانه تلقی شود، نوعی تلاش برای گسترش روابط تاکتیکی و اطلاعاتی با بازیگران غیردولتی منطقه به شمار می‌آید. بنابراین حمایت اسرائیل از همه‌پرسی اقلیم کردستان بیش از آن که بیانگر دخالت مستقیم یا نقش تعیین‌کننده در نتیجه‌گیری سیاسی باشد، بخشی از راهبرد گسترده‌تر تعامل تل‌آویو با بازیگران غیردولتی منطقه است. مقامات اقلیم کردستان نیز تأکید کردند که این روابط تأثیر مستقیم بر سیاست داخلی و نتایج همه‌پرسی نداشته و تصمیم‌گیری‌ها عمدتاً بر اساس مصالح منطقه‌ای و داخلی کردها اتخاذ شده است (14).
تحلیل نقش و الگوی رفتاری اسرائیل در قبال همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان نشان می‌دهد که تعامل میان بازیگران فرامنطقه‌ای و ساختار امنیت منطقه‌ای خاورمیانه نقشی تعیین‌کننده در محدودسازی ظرفیت‌های سیاسی و دیپلماتیک اقلیم داشته است. حتی حمایت‌های خارجی نیز در برابر فشارهای امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه‌ای کارکرد محدودی یافته‌اند.آمریکا نیز به عنوان یکی از بازیگران اصلی در ساختار سیاسی و امنیتی عراق و اقلیم کردستان همواره نقش مهمی در شکل‌دهی به معادلات منطقه‌ای ایفا کرده است. از زمان سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳، واشنگتن تلاش کرد با مدیریت بحران‌های داخلی عراق و تقویت نهادهای حکومتی، نفوذ خود را تثبیت کند. در این چارچوب، توان نظامی و بودجه نیروهای پیشمرگه عمدتاً از طریق بودجه کل نیروهای مسلح عراق تأمین می‌شد و دولت مرکزی عراق در برخی موارد به دلیل محدودیت‌های مدیریتی قادر به تأمین کامل نیازهای مالی و تسلیحاتی پیشمرگه‌ها نبود (10). در راستای این منابع داخلی، آمریکا با ارائه کمک‌های مالی و تجهیزات نظامی، توان نظامی پیشمرگه‌ها را تقویت کرد . (15). اما در آستانه برگزاری همه‌پرسی استقلال در سال ۲۰۱۷، واشنگتن موضع محتاطانه‌ای اتخاذ کرد. ژنرال‌های ارشد آمریکایی و نهادهای دیپلماتیک از جمله اندیشکده شورای روابط خارجی، معتقد بودند که برگزاری همه‌پرسی در شرایط حساس منطقه‌ای و در حالی که ائتلاف ضد داعش هنوز فعال بود، می‌تواند منابع حیاتی را منحرف و تنش‌های داخلی را تشدید کند (11).
محور سوم: پیامدهای امنیتی و سناریوهای پیش‌رو
اعلام استقلال کردستان عراق، به ویژه در شرایط فعلی، موجب ایجاد هزینه‌های غیرقابل پرداخت داخلی و در نتیجه شکنندگی اوضاع امنیتی داخل اقلیم کردستان می‌شود. در بعد خارجی، کردستان را با بحران‌هایی روبرو خواهد کرد. هر یک از این بحران‌ها به تنهایی پتانسیل شروع دور دیگری از زد و خوردهای منطقه‌ای را به دنبال خواهد داشت (2). در چنین شرایط عدم اطمینان و ناامنی است که به دلیل سوق دادن منابع اقتصادی اندک موجود منطقه به سمت نظامی‌گری، منطقه با بحرانی اقتصادی و امنیتی روبرو خواهد شد که بین‌النهرین و از جمله کردستان را زمینه مساعدی برای رشد و پرورش گروه‌های تروریستی قرار می‌دهد.همسایگی استراتژیک کردستان عراق با ایران، دستگاه‌های امنیتی و اطلاعاتی اسرائیلی را به کنار مرزهای ایران می‌کشاند. جایی که به راحتی می‌توانند بر ایران، عراق و ترکیه نظارت امنیتی و اطلاعاتی داشته باشند (6). موضوعی که هم اکنون نیز در حال انجام است. روزنامه فایننشال تایمز چاپ انگلیسی در سال ۲۰۱۴ تاکید کرده بود که شرکت‌های اسرائیلی در حوزه‌های مختلف در داخل کردستان سرمایه‌گذاری کرده‌اند و همه شرکت‌های اسرائیلی فعال در کردستان عراق توسط ژنرال‌های اسرائیلی اداره می‌شوند. گفته می‌شود مهم‌ترین مقام سابق صهیونیستی که در اقلیم کردستان فعالیت می‌کند دانی یاتوم رئیس سابق موساد است. مزیت دوم برای صهیونیست‌ها این است که تشکیل یک کشور جدید می‌تواند ذهن‌ها را از فلسطین اشغالی تا حدودی منحرف کرده و حتی به دولت کردستان منتقل کند. مزیت بعدی این که اسرائیلی‌ها در کردستان عراق منافع اقتصادی نیز دارند. در گزارشی که اندیشکده صهیونیستی مرکز امور عمومی جروزالم در سال ۲۰۱۲ منتشر کرد اعلام شده که دولت کردی با شرکت‌های امنیتی و ارتباطات اسرائیل برای آموزش نیروهای امنیتی کردستان و تأمین تجهیزات پیشرفته آن‌ها قرارداد بسته است. در این گزارش آمده که فرودگاه بین‌المللی اربیل عراق را نیز اسرائیلی‌ها ساخت‌اند. فایننشال تایمز نیز در تابستان ۲۰۱۵ گزارش داد که ۷۵ درصد نفت وارداتی اسرائیل از کردستان عراق تأمین می‌شود (6). برد دیگر اسرائیل در صورت انجام تصمیم بارزانی و تجزیه عراق این است که این رژیم می‌تواند از محل تقویت روابط خود با مقامات این اقلیم هم یک متحد علنی در منطقه برای خود دست و پا کند و هم بر تحولات منطقه اثرگذارتر باشد. البته در این منافع اسرائیل تنها نیست و به نظر می‌رسد آمریکا نیز منافع خود را در صورت تجزیه عراق دشوار خواهد کرد. هرچند آمریکا رسماً اعلام کرده که مخالف برگزاری همه‌پرسی است اما رویکرد آمریکایی‌ها نشان می‌دهد که آن‌ها در واقع خیلی مخالف تجزیه عراق نیستند.
بنابراین پیامدهای امنیتی جدایی‌طلبی برای ایران و منطقه بسیار گسترده است. حضور گروه‌های معاند کرد جمهوری اسلامی در اقلیم کردستان عراق موجب واگرایی بیشتر و دامن زدن به ناامنی منطقه‌ای شده و حضور اسرائیل و آمریکا در منطقه به عنوان دو دشمن اصلی ایران، وضعیت جدی صدماتی برای ایران ایجاد کرده است. موقعیت راهبردی منطقه کردستان که ناشی از همسایگی با ایران، سوریه، ترکیه و عراق است، این امکان را برای اسرائیل فراهم کرده است که با حضور در منطقه و ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی-امنیتی در شمال عراق، فعالیت در جنوب ترکیه، عراق، سوریه و ایران را کنترل کند و امنیت جمهوری اسلامی ایران را به خطر اندازد. در این میان با توجه به شرایط ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی اقلیم کردستان عراق و رقابت‌های منطقه‌ای، عربستان تلاش کرد با نزدیکی به رهبران کرد از طریق کمک‌های اقتصادی و سرمایه‌گذاری و نیز ایجاد روابط مستقل کنسولی در اربیل عراق، همانند اسرائیل، از مطالبات گروه‌های جدایی‌طلب مانند پژاک و کومله برای ضربه زدن به منافع ملی جمهوری اسلامی ایران استفاده کند (1)
در چنین شرایطی، سناریوهای پیش‌روی اقلیم کردستان عراق را می‌توان در چند دسته کلی بررسی کرد. سناریوی اول، تداوم وضعیت فعلی و بن‌بست سیاسی است که به تدریج موجب فرسایش بیشتر نهادهای اقلیم و کاهش مشروعیت بین‌المللی آن می‌شود. سناریوی دوم، بازگشت به سیستم دو اداره است که اگرچه می‌تواند به عنوان یک راه‌حل موقت برای مدیریت تنش‌ها تلقی شود، اما در عمل خطر تجزیه نهادی و تضعیف بیشتر خودمختاری را به همراه دارد (4). سناریوی سوم، حرکت به سمت استقلال کامل است که با توجه به فشارهای منطقه‌ای و بین‌المللی، احتمال موفقیت آن بسیار پایین است و می‌تواند به بحران‌های امنیتی گسترده‌ای منجر شود. سناریوی چهارم، تقویت همگرایی داخلی و تشکیل یک دولت فراگیر و متحد است که می‌تواند به عنوان بهترین گزینه برای حفظ دستاوردهای خودمختاری و افزایش قدرت چانه‌زنی اقلیم در بغداد و در سطح منطقه مطرح شود. با این حال، تحقق این سناریو مستلزم غلبه بر اختلافات حزبی و ایجاد اعتماد متقابل میان KDP و PUK است.
چشم انداز
تجربه همه‌پرسی ۲۰۱۷ نشان داد که اختلافات حزبی در اقلیم کردستان نه تنها فرایند تصمیم‌گیری داخلی را مختل کرد، بلکه در عرصه دیپلماسی و مدیریت بحران نیز مانعی جدی ایجاد نمود. این تجربه بیان گر آن است که در جوامع متکثر قومی، موفقیت پروژه‌های استقلال‌طلبانه بیش از هر چیز به توانایی در مدیریت شکاف‌های داخلی وابسته است. در صورت فقدان این همگرایی، حتی حمایت‌های خارجی یا فرصت‌های ژئوپلیتیکی نیز نمی‌توانند مشروعیت و کارامدی یک پروژه ملی را تضمین کنند.
از این رو، به جای تمرکز بر پروژه‌های استقلال‌طلبانه که با توجه به شرایط موجود، بیشتر به یک سراب شبیه است، رهبری اقلیم کردستان باید بر تقویت همگرایی داخلی، کاهش شکاف‌های حزبی، ایجاد سازوکارهای تصمیم‌گیری جمعی و توسعه دیپلماسی فعال با بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی متمرکز شود. آینده اقلیم کردستان بیش از آن که به تحقق رویای استقلال وابسته باشد، به توانایی آن در مدیریت هوشمندانه روابط داخلی و خارجی و حفظ انسجام نهادی بستگی دارد.
منابع فارسی
- احمدزاده، داوود. (۱۴۰۱). «حضور نیروهای معاند در اقلیم کردستان و پیامدهای امنیتی آن برای ج.ا. ایران». مطالعات راهبردی جهان اسلام، شماره ۹۰، ۶۰.https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1993645
- صیدمحمدی، یاسر (۱۳۹۶). «پیامدهای تجزیه‌طلبی اقلیم کردستان از عراق». خبرگزاری تسنیم.https://scfr.ir/fa/300/30101/8249
- کریمی، غلامرضا؛ میرترابی، سعید؛ و یوسفی، صباح. (۱۴۰۵). «از شکاف‌های حزبی تا فشارهای منطقه‌ای: عوامل ناکامی همه‌پرسی استقلال اقلیم کردستان». مطالعات سیاسی بین‌النهرین، دوره ۵، شماره ۱، صص. ۷۵–۱۰۶.https://doi.org/10.22126/mps.2026.12881.1103
- گوران،یوسف و همکاران (۲۰۲۶). «بن‌بست سیاسی در اقلیم کردستان: گزینه‌ها و پیامدها».
سلیمانیه.https://centersf.org/publications/554-Political-Deadlock-in-the-Kurdistan-Region
5.مولودی، عبدالعزیز. (۱۳۹۶). «در اقلیم کردستان عراق چه اتفاقی افتاد؟». دیپلماسی ایرانی، منتشرشده در شفقنا.https://fa.shafaqna.com/news/507766
- مشرق‌نیوز. (۱۳۹۶). «پیامدهای تجزیه عراق برای ایران و منطقه». مشرق‌نیوز.https://www.mashreghnews.ir
References
7. Ameen, H. D. H. (2023). “Iraqi Neighbors’ Stance on Kurdish Independence Referendum of 2017: Iran and Turkey.” Journal of Kurdistani for Strategic Studies, 2023(2), 205–214https://mps.razi.ac.ir/article_4322_39b7a5283e2148bfeed3cbf77b7cc85a.pdf
8. Asgarkhani, A., Paderand, M., & Hoshmand NaneKaran, D. (2021). “Russia’s Foreign Policy Strategy Regarding the Referendum in Iraqi State of Kurdistan.” Security Horizons, 14(50), 153–173. https://www.ensani.ir/fa/tag/408651/
- Buzan, B. (1991). People, States and Fear: An Agenda for International Security Studies in the Post-Cold War Era. Harvester Wheatsheaf. file:///C:/Users/mave-siasi/Downloads/4000913905405.pdf
10.Chomani, K. (2024). “Corruption and Kurdish Nationalism: A Case Study of the Kurdistan Region of Iraq.” Polish Journal of Political Science, 10(2), 68–95. https://centrum.tdb.uw.edu.pl/corruption-and-kurdish-nationalism-a-case-study-of-the-kurdistan-region-of-iraq/
11.Council on Foreign Relations. (2017). “The Independent Kurdistan Referendum.” CFR.https://www.cfr.org
12.Efron, S. (2018). “The Future of Israeli-Turkish Relations.” RAND Corporation.https://www.rand.org
13.Frantzman, S. (2026, November 6). “Northern Iraq Struggles with Kurdish Political Divisions and Security.” FDD’s Long War Journal.https://www.longwarjournal.org/archives/2026/11/northern-iraq-struggles-with-kurdish-political-divisions-and-security.php
14.Kurdistan Regional Government. (2017). “Statement on the Independence Referendum.” KRG.https://gov.krd
15.Maghdid, R. S. (2023). “Kurdistan Regional Government’s Natural Resources Policy Formulation and Implementation Process: Economic, Political and Legal Influences—Kurdistan Regional Government Oil Policy.” Koya University Journal of Humanities and Social Sciences, 6(1), 1–12.https://doi.org/10.14500/kujhss.v6n1y2023.pp1-12
16.Rogers, W. M. (2026). Divisions Among Iraq’s Kurdish Parties and the Weakening of Regional Autonomy. Royal Institute of International Affairs (Chatham House). https://www.chathamhouse.org/2026/10/division-between-iraqs-kurdish-parties