آینده کنش ترامپ در رابطه با ایران  گفتگو با دکتر علی خرم
آبان ۲۴, ۱۳۹۶ – ۴:۴۹ ق.ظ |

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 
رویکرد های دونالد ترامپ در مورد ایران در ماه های اخیر تندتر شده است و مورد نظر بسیاری قرار گرفته و است. برای بررسی بیشتر وضعیت کنونی و سند …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » تركيه, خاورمیانه, مقالات

دامنه حضور و نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه

نگارش در اردیبهشت ۱, ۱۳۹۵ – ۸:۱۲ ق.ظ
دامنه حضور و نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه
Share

احمد مرجانی نژاد* 

 

دامنه حضور و نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه

در اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم .م ؛ اندیشۀ “اتحاد اسلام” تفکر حاکم و مسلط بر امپراتوری عثمانی بود و گرایش به ملی گرایی ترک نسبتاً ناشناخته و از گرایشهای ادبی و زبان شناختی ؛ فراتر نرفته بود؛ اما براساس ایدئولژی پان ترکیسم ، ترک زبانان مسلمان، بویژه آنان که در ترکیه، قبرس، شبه جزیرۀ بالکان، مناطق تحت سلطه اتحاد جماهیر شوروی سابق؛ شبه‌جزیرۀ کریمه، داغستان، آستاراخان، ساراتف، غازان، اوفا، اورنبورگ، سیبری، اورال، محدودۀ دریاچۀ بایکال، بخارا، خیوه، خراسان بزرگ ؛ ترکستان روس ؛ نواحی محدودۀ ولگا، دریای سیاه؛ ترکستان شرقی (سین کیانگ ) ؛ آسیای مرکزی، مغولستان ؛ سواحل جنوبی دریای خزر، قفقاز شمالی و جنوبی؛ آذربایجان ایران ؛ ،عراق، افغانستان ؛ زندگی می کردند ؛ اجزای یک ملت بزرگ محسوب و هم، آنان باید به رهبری ترکیه در یک دولت متحدشوند.

در همین راستاد پدید آمدن طبقۀ بورژوازی تاتار در شکل گیری این مقاومت فرهنگی مؤثر بود. این بورژوازی در اوایل قرن چهاردهم / اواخر قرن نوزدهم .م ؛ توانست پرچم ملی گرایی و پان ترکیسم را برافرازد. تاتارها برای نجات خود از انزوا، ضرورت وحدت میان اقوام مسلمان و ترک ؛ امپراتوری روسیه و حتی خارج از آنجا را دریافته و برای هم پایی با تحولات جدید و زنده نگاه داشتن اسلام در دنیای نوین ؛ جنبش تجددخواه و اصلاح طلب موسوم به ” نهضت جدید ها ” را که قویاً رنگ پان اسلامیستی و پان ترکیستی داشت به راه انداختند. این جنبش بر ترک زبانان آسیای مرکزی نیز تأثیر گذاشت. براثر همین نفوذ فرهنگی بود که تاتارها در اوایل قرن چهاردهم / بیستم .م ؛ بر زندگی سیاسی مسلمانان ترک روسیه تسلط یافتند و در واقع رهبر آنان شدند. چنان که رهبری کنگره های سه گانه مسلمانان روسیه ( 1323 ـ 1324/ 1905ـ 1906 ) را برعهده داشتند. این کنگره ها در دورۀ انقلاب روسیه (1905 – 1907) به مثابۀ مجلس نمایندگان ملل مسلمان ترک زبان روسیه بود و فرصتهایی برای گرد آمدن و هماهنگی و اتحاد در راه اهداف مشترک که صبغۀ پان ترکیستی داشت، در اختیار آنان گذاشت؛ چنانکه در کنگره سوم، ترکی زبان ملی کلیۀ جوامع اسلامی روسیه اعلام گردید و برنامۀ آموزش رایج در عثمانی را برای مدارس مسلمانان روسیه مناسب تشخیص داد.

بررسی گذشته حضور و نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه

حدود نیم قرن پیش از آغاز جنگ جهانی اول گاهی پان ترکیسم با پان تورانیسم مترادف شناخته می‌شوند؛ پان ترکیسم بر وحدت زبانی و پان تورانیسم بر وحدت سرزمینی ترکان تاکید دارد. یکی از مهمترین عوامل فرهنگی زمینه ساز پیدایش، اشاعه و توسعه پان ترکیسم ؛ پیشرفت خاورشناسی و بویژه ترک شناسی است ؛ ترک شناسی شاخه ای از دانش خاورشناسی است که ضمن داشتن سابقه چندین قرنی، در قرن سیزدهم / نوزدهم عمق و وسعت روزافزون یافت. پژوهشهای خاورشناسانی چون دوگینی، کائن ؛ دیویدز ؛ دربارۀ تاریخ، زبان، ادبیات و مردم شناسی قوم ترک، به آگاهی از تاریخ آسیای مرکزی و تمدن پیش از عثمانی ترکان افزود. با رخنۀ این آگاهی ها به میان ترکان ساکن روسیۀ تزاری و امپراتوری عثمانی، پان ترکیسم در ذهن و زبان و قلم نخبگان آنان بتدریج شکل گرفت.

نخستین کسی که اصطلاح ” پان ترکیسم” را در قرن هیجدهم رواج داد ؛ آرمینیوس وامبری   ( 1857ـ1913 میلادی ) یهودی و مامور وزارت امور خارجۀ بریتانیا ؛ بود ؛ وی با اشاره به تعلق همۀ گروه های ترک زبان به یک نژاد ؛ در کتاب خود با عنوان “سیاحت درویشی دروغین” طرح امپراتوری ترک را ارائه کرد و متذکر شد که جزوۀ “راهنمای دریاداری بریتانیا دربارۀ تورانیان و پان تورانیسم”، تألیف سردنیس راس (1871ـ 1940) مستشرق و مأمور سیاسی بریتانیا، از شواهدِ علاقه بریتانیا به پان ترکیسم است. [1]

در سال های اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن 20بیسم ؛ م. تلاش‌هایی برای تنظیم نظریۀ پان‌ترکیسم در درون کشور ترکیه پدید آمد. در واقع از هنگامی که پاره ای از سران ترک گرای کمیتۀ اتحاد و ترقی چون ناظم بیگ، احمدرضا و جمال پاشا عملاً قدرت را به دست گرفتند، پان ترکیسم به صورت یک جریان سیاسی در عثمانی جای گرفت. حتی در 1329 آقچورا و گاسپیرالی و علی حسین زاده به عضویت کمیته مرکزی کمیته اتحاد و ترقی انتخاب شدند. تبلیغات پان ترکی در 1330 با تأسیس تشکیلات “ترک اجاقی” (کانون ترک ) با دست اندرکاری یورداقول، احمد حکمت، عاقلی مختار، آقااوعلو، حسین زاده و آقچورا، گسترش چشمگیری یافت. “ترک اجاقی” به تشکیل جلسات و گردهماییهای سیاسی و آموزش مبادرت می کردند. در سال های اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیسم میلادی؛ تلاش‌هایی برای تنظیم نظریۀ پان‌ترکیسم در درون کشور ترکیه پدید آمد. مورّخان ترک، با یکی دانستن “توران” و “ترک” سرزمین آسیای مرکزی را جایگاه باستانی ترکان برشمرده و اقوام بسیار کهن آسیای مقدم از جمله ایلامیان، سومریان، هوریاییان، کوتیان، کاسیها، میتانیان، حتیها (هیتیان )، اوراتیان (اورارتیان)، سوبارها و سرانجام مادها را از اقوام ترک معرفی کردند. در جنگ جهانی اول، ترکیه متحد آلمان و دشمن روسیه بود. جنگ با روسیه، راه را برای رونق پان‌ترکیسم آماده کرد. روس ها ، در دیدۀ پان‌ترکیست‌ها نه تنها کافر، بلکه متجاوزانی بودند که سرزمین‌های اسلامی ترکی از جمله قفقاز و آسیای مرکزی را در اشغال خود داشتند. انقلاب 1335ق./1917م. روسیه ؛ و سقوط تزاریسم، بسیاری از پان‌ترکیست‌ها را معتقد ساخت که زمان آزادی «سرزمین پدری» و متحد کردن «ملت ترک» فرا رسیده است.

رابطه جمهوری نوین ترکیه با جریان پان ترکیسم

پس از شکست دولت اتحاد و ترقی و به قدرت رسیدن کمالیست ها که تمام اشکال توسعه طلبی را مردود شمرده و پدید آوردن ترکیۀ نوین را در چهارچوب میثاق ملی ؛ وجهۀ همت قرار داده بودند، پان ترکیسم و پان تورانیسم در عرصۀ سیاست طرد شدند . با شروع جنگ جهانی دوم، بویژه پس از حملۀ آلمان نازی به شوروی (1320 ش / 1941) پان ترکیسم با حمایت برلین در ترکیه از نو جان گرفت و گروهی سازمان یافته از پان ترکیست ها برای وارد کردن ترکیه به جنگ در کنار متحدین دست به اقداماتی زدند. اما پس از شکست آلمان در نبرد استالینگراد و پیشروی ارتش سرخ وپیروزی شوروی در جنگ، سیاست چشم پوشی دولت در برابر فعالیتهای پان ترکیستی تغییر یافت و 23 تن از فعالان این اندیشه، از جمله : احمد زکی ولیدی طوعان ؛ در شهریور 1323 / سپتامبر 1944 .م ؛ محاکمه و به زندان محکوم شدند. با شروع جنگ سرد اتهامات بر ضد پان ترکیستها در دادگاهها ی ترکیه فروکش کرد.

با وجود پیروی حزب مذکور از خط مشی های پان ترکیسم، ارتقای جایگاه سیاسی حزب و کسب آرای بیشتر در چند انتخابات مجلس، در گرو اتخاذ موضع متمایل به اسلام و تعدیل دیدگاههای ایدئولوژیک حزبی بوده است، کمااینکه پس از مرگ آلپ ارسلان تورکش ( 1376 ش / 1997.م) جناح اصلاح طلب و معتدل حزب بر جناح محافظه کار آن غلبه یافت. با این وصف برخی پان ترکیست ها ی داخلی و نیز برونمرزی ؛ این حزب را منطبق بر ایدئولوژی بنیادی پان ترکیسم نمی پندارند.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان دوران جنگ سرد، رهبران و دولتمردان جمهوری ترکیه ؛ سیاست “نگاه به شرق” را مد نظر و پویا ساختند تا بتوانند نقش جدیدی برای این کشور در منطقۀ آسیای مرکزی و قفقاز منظور و محاسبه نمایند. اشتراکات زبانی، فرهنگی، قومی و دینی در پنج جمهوری ترک نشین آذربایجان (در قفقاز)،و کشور های : ترکمنستان، قزاقستان، ازبکستان و قرقیزستان (در آسیای مرکزی ) ؛ منجر به توسعه و تحکیم روابط ترکیه با این جمهوری ها گردید. در واقع همه دولت های ترکیه ؛ اعم از : کمالیست ها ؛ ملی گرایان ؛ اسلام گرایان ؛ پروژه ی پان ترکیسم در سیاست خارجی را به منظور تقویت نفوذ خود در آسیای مرکزی و قفقاز پی گیری می کنند؛ اقدامی که در دوران حاکمیت حزب عدالت و توسعه و با رویکرد «عمق استراتژیک» داوداوعلو ؛ رنگ و بوی بیشتری به خود گرفته است و در مسیر راهبردی ترکان جوان ؛ برای بازیابی امپراتوری نو عثمانی؛ گام بر می دارد.

جمهوری ترکیه نیز برای ترویج ترک گرایی و معرفی این کشور به عنوان الگوی موفق حکومت مردمی، غیرمذهبی و مبتنی بر دموکراسی و نظام سرمایه داری اقتصاد بازار، سیاست ها و برنامه های فرهنگی و آموزشی ویژه ای را در منطقۀ آسیای مرکزی و قفقاز ؛ محقق ساخت . تشویق کشورهای این منطقه به تغییر خط خود از روسی به لاتین ( در جمهوری آذربایجان ) کوشش برای تبدیل ترکی استانبولی به زبان مشترک منطقه، برگزاری گردهماییها با شرکت سران کشورهای ترک زبان منطقه، پخش شبانه روزی برنامه های تلویزیون خصوصی و دولتی برای ترکان منطقه ؛   انتشار روزنامه ؛ مجله ؛ کتاب ؛ تأسیس مدارس دینی ؛ مراکز آموزش حرفه ای در کشورهای منطقه ؛ جهت ترویج فرهنگ ترکیه ؛ پذیرش دانشجو در دانشگاهها و مراکز آموزشی ترکیه ؛ برگزاری المپیاد ادبی زبان ترکی ؛ راه اندازی و فعالیت گسترده ” آژانس توسعه جهان ترک”؛ از جمله اقدامات حکومت جمهوری ترکیه بشمار می آیند.

  • *مترجم رسمی، پژوهشگر مسائل ترکیه و کفیل رایزن پیشین

     

    واژگان کلیدی: دامنه نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه، نفوذ پان ترکیسم در خارج از ترکیه، پان ترکیسم ، ترکیه، قدرت پان ترکیسم

 

منابع :

  1. شیرین آکینر، اقوام مسلمان اتّحاد شوروی ، ترجمۀ علی خزاعی فر، مشهد 1366ش ؛
  2. تورج اتابکی ، آذربایجان در ایران معاصر، ترجمۀ محمدکریم اشراق ، تهران 1376ش ؛
  3. حمید احمدی ، قومیت و قوم گرایی در ایران: از افسانه تا واقعیت ، تهران 1378ش ؛
  4. تقی ارانی، “آذربایجان یا یک مسئلۀ حیاتی و مماتی ایران”، در زبان فارسی در آذربایجان: دربرگیرندۀ

               بیست و هفت مقاله، گردآوری ایرج افشار، تهران 1368ش ؛

  1. جواد انصاری، ترکیه در جستجوی نقشی تازه در منطقه ، تهران 1373 ش ؛
  2. ماری براکس آپ، “تاتارهای ولگا”، در ملیتهای شوروی: مجموعۀ 21 مقاله، زیرنظر گراهام اسمیت،

               تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1375ش ؛

  1. آلکساندر بنیگسن و ماری براکس آپ، مسلمانان شوروی: گذشته، حال و آینده، ترجمۀ کاوه بیات،

               تهران 1370 ؛

  1. کاوه بیات، “ناسیونالیسم ترک و ریشه های تاریخی آن”، نگاه نو، ش 4 (دی 1370)؛
  2. عنایت الله رضا، “ترکان ، پان تورکیسم و پان تورانیسم”، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، سال 6، ش 9

               و 10 (خرداد و تیر 1371)؛

  1. رحیم رئیس نیا، آذربایجان در سیر تاریخ ایران: از آغاز تا اسلام، تبریز 1368 ش؛ همو، ایران و عثمانی

             در آستانه قرن بیستم، تبریز 1374 ش ؛

  1. استانفورد جی. شاو و ازل کورال شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیه جدید، ج 2: اصلاحات، انقلاب و

   جمهوری: ظهور ترکیه جدید، 1975ـ 1808 میلادی، ترجمه محمود رمضان زاده، مشهد 1370 ش ؛

  1. فرهاد عطایی، “نگرشی جدید در سیاست منطقه ای ترکیه”، فصلنامه مطالعات خاورمیانه، سال 6، ش

         3 (پاییز 1378)؛

  1. ریچارد کاتم ، ناسیونالیسم در ایران، ترجمه احمد تدیّن، تهران 1378ش ؛
  2. اولریش(خ) گرکه ، پیش به سوی شرق: ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول، ترجمه

             پرویز صدری، تهران 1377ش ؛

  1. علی نسیم فر، “انتخابات پارلمانی ترکیه: چشم اندازهای آینده”، دیدگاهها و تحلیلها، سال 13، ش

           126 (خرداد 1378)؛

  1. زاره واند [نام مستعار مشترک] ، افسانه پانتورانیسم، ترجمه محمدرضا برزگر، تهران 1369ش ؛
  2. موسوی بجنوردی، کاظم؛ دائره المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی،

       1383، چاپ اول، جلد 13، ص 555-549.

  1. حداد عادل، غلامعلی؛ دانشنامه جهان اسلام، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، 1379، چاپ اول، جلد

       5، ص 471-466.

  1. علی زاده، حسن؛ فرهنگ خاص علوم سیاسی، تهران، نشر روزنه، 1381، چاپ دوم، ص228- 225.
  2. اتابکی، تورج؛ آذربایجان در ایران معاصر، محمد کریم اشراق(ترجمه)، تهران،بی نا، 1376ش.
  3. بنیگسن، الکساندر ومری براکس آپ؛ (مسلمانان شوروی؛ گذشته، حال و آینده)؛ کاوه بیات(ترجمه)،

         تهران،بی نا،بی تا.

  1. بیات، کاوه؛ شورش کردهای ترکیه و تأثیر آن بر روابط خارجی ایران (1307 – 1311)، تهران،بی نا،

     1374ش.     -1394/11/21

[1] این جزوه را که در واقع دستورالعملی برای شناخت و بهره برداری از ملی گرایی ترک است، شعبۀ اطلاعات وزارت دریاداری بریتانیا در 1338/ 1920 منتشر کرده است.

Share