تیر ۱۴, ۱۳۹۹ – ۱۱:۲۱ ق.ظ |

دکترای علوم سیاسی و کارشناس مسائل شبه جزیره عربستان
مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC
تحولات میدانی و سیاسی در یمن همچنان ادامه دارد و نقش بازیگران داخلی و منطقه ای آن هم همچنان با تغییراتی روبرو …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیا, خاورمیانه, خلیج فارس, عراق, گزیده ها, مقالات

تبیین و تحلیل بحران اخیر عراق از منظر فرهنگی

نگارش در دی ۲۲, ۱۳۹۸ – ۸:۰۲ ق.ظ
Share

زهرا شریف زاده

دانشجوی دکتری روابط بین الملل دانشگاه آزاد اسلامی واحد شاهرود

مرکز بین المللی مطالعات صلح IPSC

 

چکیده

با شروع تحولات خاورمیانه و بحران­های شکل­گرفته از سال 2011 در این منطقه بیشتر کشورهای عربی به ویژه عراق و سوریه را در نوردید. لذا با گذشت چند سال و ویرانی­های به جا مانده از اقدامات آن­ها بالاخره دولت عراق توانست به کمک کشورهای همسایه از جمله ایران بحران اخیر را مدیریت کند و یا از بین ببرد. لذا امروزه بحران جدیدی در این کشور آغاز و منجر به تظاهرات­های گسترده­ای در این کشور شده است. این پژوهش با هدف بررسی زمینه ­های فرهنگی بحران در عراق به روش توصیفی تحلیلی انجام شده و اطلاعات لازم را از مقالات و منابع اینترنتی جمع آوری کرده است. لذا سوال این است که، مهم­ترین زمینه­های فرهنگی در عراق که منجر به بحران اخیر در این کشور شده است چیست؟ فرضیه کار که  از مبانی نظریه تئوری واقع گرایانه انتخاب عقلائی استفاده می­شود بیان می­دارد، شکافت مذهبی،خفقان و کاهش فعالیت سینما و تئاتر، شکافت قومی و زبانی، فرهنگ اسلام­گرایی به ویژه مراسمات اربعین که دولت­های منطقه مخالف آن هستند همچنین عدم کنترل رسانه توسط دولت عراق و سواستفاده کشورهای دیگر از آن­ها مهم ترین عوامل فرهنگی ایجاد بحران عراق هستند.

مقدمه

روند سیاسی عراق از طیف رنگارنگی از بازیگرانی تشکیل می شود که یک سر آن دنبال تجزیه کشور و سر دیگر آن ملیگرایان تندرویی هستندکه معمولا مسیرکوچکترین مشکلات کشور را به بن بست هدایت میکنند، بطوریکه از ابتدا۲۰۰۳میلادی که با سقوط رژیم بعثی نظام جدید بنیان گذاشته شده، تشکیل دولت در ۳ دوره ۲۰۱۰، ۲۰۱۴ و ۲۰۱۶ به سختی و در بدترین شرایط محقق شده است. این جریان ها در بسیاری از ایام سال، با خارج کردن نیروهای خود از دولت و پارلمان، کار نظام اداری را در بن بست قرار داده و بعضا متوقف ساخته اند که این از عوامل اصلی نارضایتی هاست. اما در بعد دیگر که باعث تنش ­های اخیر در عراق شده است دیگرمسائلی نیز دخالت داشتند. که خارج از مباحث مذکور می­باشند. این پژوهش با هدف بررسی زمینه ­های فرهنگی بحران در عراق به روش توصیفی تحلیلی انجام شده و اطلاعات لازم را از مقالات و منابع اینترنتی جمع ­آوری کرده است. لذا سوال این است که، مهم­ترین زمینه ­های فرهنگی در عراق که منجر به بحران اخیر در این کشور شده است چیست؟ فرضیه کار که از مبانی نظریه تئوری واقع گرایانه انتخاب عقلائی استفاده می­شود بیان می­دارد، شکافت مذهبی، شکافت قومی و زبانی، فرهنگ اسلام­گرایی به ویژه مراسمات اربعین که دولت­های منطقه مخالف آن هستند و همچنین عدم کنترل رسانه توسط دولت عراق و سواستفاده کشورهای دیگر از آن­ها مهم­ترین عوامل ایجاد کننده بحران عراق هستند.

چارچوب نظری

اولین بار توسط جیمزکلمن تشریح شد.بر اساس این نظریه، جامعه مجموعه ای از افراد است که کنش عقلانی دارند. این کنش عقلانی معطوف به هدف و مبتنی بر عقلانیت ابزاری(اراده + نفع فردی + به حداکثررساندن سود) است. بنابراین افراد آگاه، مختار و هدف مند در هر شرایطی به دنبال افزایش سود خود هستند و دست به انتخاب هایی میزنند که متضمن سود و منفعت بیشتری برای شان باشد.بر طبق اینتئوری، بحث سیاسی امنیت و عدم اطمینان صرف نسبت به بقا نیز از جمله عواملی است که در کنار بحث یغماگری حاکمان، فریب توده مردم و اقدامات انجام شده توسط حکام و نخبگان برای حفظ یا کسب قدرت بعنوان عوامل اصلی مطرح می­شود. در قالب این نظریه بحران­های موجود در جهان در سطح خرد و شرایط اجتماعی و فرهنگی و شکافت­های موجود در هر دولت و یا کشور که باعث ایجاد آن بحران شده است مورد بررسی قرار میگیرد(Kafmann,2006: 66-68).

 

-مهم­ترین زمینه ­های فرهنگی بحران اخیر عراق

1-شکافت مذهبی

بعد از سقوط صدام در عراق و حمله آمریکا به این کشور شکافت­های مذهبی بین جامعه به نحو قابل چشم­گیری توسعه پیداکرد که در زمان بحران عراق برخی از آن­ها به صفوف داعش پیوستند و برخی نیز رودروی آن­ها قرار گرفتند.امروزه با از بین رفتن و یاحداقل کاهش تنش­های قبلی در عراق در نتیجه تحرکات داعش، این شکافت مذهبی-فرهنگی در این کشور به قوت خود نه تنها باقیمانده بلکه دو چندان شده است. به گونه­ ای که ایزدی­ها و یا مسیحی­انی که در زمان داعش مورد هجوم این نیروهای تروریستی قرار گرفتند، آن­ها این اقدامات را در نتیجه همراهی نیروهای اهل تسنن و جامعه اهل تسنن می­پندارند. امروزه دولت عراق در این صدد است که این آشتی ملی و یا صلح همه ­جانبه را در داخل کشور همگانی کنند. چراکه مردم در عراق امروزه به دنبال رسیدن به منافع مذهبی و قومی خود هستند و در این صدد برآمده­ اندکه خود را در مقابل سایر مذاهب قوی کنند که باردیگر مورد هجوم آن­ها قرار نگیرند. لذا این مسئله با وجود فساد­های اداری در دولت عراق که مانع از تصمیم­گیری جدی در این مورد شده است، باعث افزایش تنش­ها و تظاهرات­ های امروزی در این کشور شد. چراکه عمده تظاهرات­ها از طرف اهل شیعیان کشور در حال رخ دادن است. و دولت شیعه در عراق از سال 2006 فشارهای زیادی را علیه اهل تسنن روا داشته و این مسئله به نوبه خود باعث شده است که اهل تسنن از اعتماد به نفس قابل توجهی برخوردار نباشند و اعتراضات خود را در قالب همکاری کردن با نیروهای تروریستی در زمان بحران نشان دهند. زیرا مقاماتی که با اهل تسنن گرایش داشتند را از کاربرکنارکردند و این مسئله باعث نارضایتی اهل تسنن و ضدیت آن­ها با اهل تشیع شده است(Alaca, 2019).

2-شکافت قومی-زبانی

شکاف اجتماعی دیگر عراق از نوع قومی- زبانی است؛ دولت های درگیراین تضاد، بیش از فعالیتهای توسعه انسانی، هزینه های خود را برای برقراری نظم داخلی و سرکوب شورشیان صرف میکنند؛ الگو منازعه آنها نیز بیشتر جنگ داخلی است (موثقی، 1388: 320-321). مفهوم قومیت، وجوهی مانند نام، سرزمین، فضاهای زیستی، رسوم و ارزش ها و احساس مشترک را دربرمیگیرد (مهری کارنامی، 1388:)؛ همچنین وابستگیهایی نزدیک، میان ملت و زبان وجوددارند. زبان، صرف وجود واژه ها نیست؛ هر واژه دارای باری خاص از تداعی معانی است که با احساسات پیونددارد و اندیشه را برمیانگیزد؛ قفل تداعی های این احساسات و اندیشه ها را باید با کلید زبان بازکرد(عالم، 1386: 155 – 156).

در عراق این زبان­ها و قومیت­ها در نقاط مختلف کشور به شکل مختلط زندگی می­کنند که با توجه به شکافت مذکور باعث ایجاد تنش­های قابل توجهی نظیر جنگ کرد و عرب در منطقه کرکوک در ادوار گوناگون شده است. جلوه آشکار این شکاف، منازعات کردها و اعراب است. صرف ایجاد عراق به معنینفی آرزوی کردها برای تشکیل کشور مستقل بود؛ بنابراین ملیگرایی کرد و ملیگرایی عراقی از ابتدا در تضاد با هم بودند. عملکرد موفق اعراب سنی در محدودکردن حوزه مانورکردهادر زمینه های فرهنگی، زبانی و تمرکززدایی، کردها را به یکی از منابع بیثباتی و خشونت تبدیل کرد(درخشه و ملکی، 1393: 97- 98). لذا شکافت­های مذکور امروزه باعث شده است که به صورت تظاهرات­های گسترده خود را نشان دهند. و این شکافت باعث شده است که اتحاد قوی به منظور روی کارآمدن یک دولت مقتدر به منظور بررسی و مدیریت مشکلات اجتماعی ایجادنشود(Hamdi al-Khashali et al, 2019).

3-مراسمات مذهبی نظیر اربعین

نزدیکی به راهپیمایی اربعین که علی رغم میل دشمنان مردم ایران و عراق، موجی از وحدت و همدلی را با خود به همراه می‌ آورد یکی از دلایل برپایی تظاهرات ها و بحران اخیر بود به نحوی که ناآرامی در شهرهای مختلف باعث تاخیر در برپایی مواکب حسینی و عدم استقبال از زوار امام حسینعلیه السلام شود. لذا مقامات دو کشورایران و عراق به منظور برگزاری باشکوه این مراسم با هم دیدارکردند. تظاهرات­های عراق که  امروزه در تقابل با فساد و سایر مسائل در اینکشورآغاز شده بود به سمتی سوق پیداکرده بود که به وسیله کشورهای منطقه­ای در صدد استفاده ابزاری از مرامسم اربعین به منظورر سیدن به منافع خود برآمدند. کشورهای منطقه نظیر عربستان نیز به منظور برهم زدن این مسئله و یا مراسم مذهبی تلاش کردندکه تظاهرات­های جرقه زده در عراق را توسعه دهد(Saadoun, 2019).تلقی آمریکا، رژیم صهیونیستی و عربستان این است که اگر مراسم اربعین به این شکل ادامه پیداکند به یک حرکت جهانی تبدیل خواهد شد و محور مقاومت تقویت خواهد شد و به همین دلیل از سال‌گذشته تاکنون براساس گزارش‌های موجود، عوامل آمریکا و عربستان و رژیم صهیونیستی در تلاش بودند تا یکحرکت اعتراضی بابهانه مبارزه با فساد را سازماندهیکنند و به همین دلیل الان بعد از نزدیک به یک سالکه از این تحرکات مشکوک آمریکا، عربستان و رژیم صهیونیستی و عوامل این سه رژیم در عراق برای بحران‌سازی می‌گذرد، در آستانه اربعین به این شکل ظاهر شده و اعتراضات خشونت آمیز را به دنبال داشته و شناسایی‌ها و رصدیکه صورت گرفته این است که اغلب تظاهرکنندگان از طبقات نسبتا مرفه و درحقیقت متوسط جامعه عراقی هستندکه به بهانه مقابله و مبارزه با فساد و رانتخواری و کم‌کاری دولت وارد خیابان شدند.

4-عدم کنترل رسانه

یکی از پیش زمینه های اعتراضات جاری در عراق که از نظر برخی جریان های داخلی و خارجی، بدنبال براندازی نظام است و در این زمینه کارتبلیغاتی گسترده ای شده تا توانسته آن را به یک باور عمومی در میان ناراضیان وضعیت کنونی عراق تبدیل کند.در این میان به نظر میرسدبرخی رسانه های گروه مقاومت در عراق نیز برغم این که پر تعداد هستند اما به جهت ضعف شدید حرفه ای توان تولیدبرنامه های تاثیرگذار و جلب مخاطب را ندارند و در زمین تبلیغاتی دشمن بازی میکنند و به همین دلیل به شبکه های بدون بیننده تبدیل شده اند. برخی شبکه های تلویزیونی حتی شبکه های نزدیک به جبهه مقاومت نیز امروز حین پخش نقطه نظرات شرکت کنندگان در تظاهرات، صحنه هایی را به طور مستقیم مخابره کردند که نشان داد تظاهر کنندگان به علت بیکاری، فساد و ناکارآمدی خواستار استعفای دولت عراق بودند(https://www.irna.ir/news/83530756).این اعتراض ها از همان ابتدا باحمایت دولت و جریانهای سیاسی و دینی مختلف همراه شد و تمامی طرف های سیاسی بر ضرورت پاسخگویی به مطالبات قانونی مردم معترض، مقابله با نفوذی ها به تجمعات مردمی و آرام سازی فضای پر تنش ایجاد شده که میتواند به نوعی برای بازگشت داعش باشد، تاکیدکردند. اما بااین وجود دولت عراق نتوانست این اعتراضات را آنگونه که انتظار می رفت، مهار کند و یکی از دلایل آن را می توان دامن زدن ­رسانه های ­معاند نظام­ عراق ­درخارج ­ازمرزهای ­این کشور دانست(http://tehranbarkhat.ir/index.aspx?pid=99&articleid=241931).

نتیجه­ گیری

در بحران­ های اخیر خاورمیانه آنچه بیشتر مورد توجه رسانه ­ها و کشورهای منطقه ای قرار گرفت تنش بود که در نتیجه فعالیت گروه­های تروریستی در عراق و سوریه ایجاد شد. عراق امروزی بعد از داعش نیز از این بحران در قالب تظاهرات ­های گسترده توسط توده­ های مردمی رنج می­برد. فرضیه این پژوهش این بود که شکافت­ های مذهبی و قومی زبانی و همچنین تلاش کشورهای منطقه ­ای که مخالف نفوذ و همکاری ایران در عراق هستند، با مراسم با شکوه اربعین باعث شد که تظاهرات­های گسترده­ای شکل بگیرد. لذا ضمن تایید فرضیه به این نتیجه رسیدیم که کشورهایی که در عرصه نظام بین ­الملل در صدد توسعه و پیشرفت همه ­جانبه هستند باید شکافت­ های فرهنگی و اجتماعی خود را حل کنند و با فاصله بین اقشار مردم و توده­ های خود را به حداقل ممکن برسانند. چرا که اگر در حوزه فرهنگی کشورها فعالیت خود را توسعه ندهند زمینه نفوذ کشورهای مختلف در احزاب و توده­های اجتماعی خود را فراهم آورده و در برخی مواقع ممکن است باعث شود که به تظاهرات­هایی ختم شود که مجبور به سرکوب آن­ها شوند این موضوع در عراق قابل روئیت و تبیین است. چرا که شکافت­های زبانی و قومی و همچنین شکافت هایی که در زمینه مذهبی در بین اقتشار مختلف وجود دارند باعث شده است که هر کدام از آن­ها به منظور رسیدن به منافع قومی و یا مذهبی تحرکات خود را توسعه دهند. و در ادامه کشورهای منطقه نظیر عربستان به راحتی در بطن جامعه این کشور نفوذ کرده و آن­ها را به سمت اهداف خود سوق می­دهند.

-Kaufman,  Stuart,(2006), symbolic politics or rational choice International security, vol. 30, No. 4.

-AlacaMehmet(2019). “ Why don’t the Sunnis support the protests in Iraq?”. Available in: https://orsam.org.tr/en/why-dont-the-sunnis-support-the-protests-in-iraq.Access on: 25.11.2019

-Hamdi al-Khashali et al(2019). “Death toll rises to 93 in Iraq amid ongoing protests”. Available in:https://edition.cnn.com/2019/10/03/middleeast/iraq-economic-protests-intl/index.html.Access on: 5,October, 2019.

SaadounMustafa(2019). “ Will Arbaeen observance bring peace or protests in Iraq?”. Available in:https://www.al-monitor.com/pulse/originals/2019/10/iraq-protests-arbaeen.html. Access on:17,October,2019

https://www.irna.ir/news/83530756

http://tehranbarkhat.ir/index.aspx?pid=99&articleid=241931

کلید واژه: تاثیر عوامل فرهنگی بر بحران ، عراق، تظاهرات، امنیت

Share