مرداد ۲۹, ۱۳۹۷ – ۱۲:۲۴ ب.ظ |

کارشناس عراقی مسائل عراق
مرکز بین‌المللی مطالعات صلح
هویت ملی را می‌توان مجموعه گرایش‌ها و نگرش‌های مثبت نسبت به عوامل و عناصر و الگوهای هویت‌بخش و یکپارچه کننده در سطح یک کشور خواند که به‌عنوان یک واحد …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, عراق, گفتگو

اصل موازنه مثبت و سیاست خارجی عراق – گفتگو با دکتر حسن هانی زاده کارشناس امور عربی

نگارش در دی ۱۷, ۱۳۹۱ – ۱۰:۵۰ ب.ظ
اصل موازنه مثبت و سیاست خارجی عراق  – گفتگو با دکتر حسن هانی زاده  کارشناس امور عربی
Share

 مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

عراق پس از خروج نیروهای نظامی به مرحله جدیدی از حیات سیاسی خود پس از صدام وارد شده و اندک اندک سیاست خارجی و سمت‌گیری‌های سیاست خارجی این کشور در مرحله کنونی به موضوعی مهم برای بازیگران خارجی در حوزه مسائل عراق به شمار می آید. در همین راستا با توجه به ریاست عراق بر اتحایه عرب و اهمیت عوامل تاثیر گذار در سیاست خارجی عراق برای شناخت بیشتری از وضعیت امروزین و آینده سیاست خارجی عراق گفتگویی با دکتر حسن هانی زاده کارشناس مسائل عراق داشته ایم:

واژگان کلیدی: عراق، سیاست خارجی، ایران ، عربستان، امریکا، موازنه مثبت، ریاست اتحایه عرب، سوریه

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: خروج نیروهای آمریکایی و بازیابی آزادی‌های عراق در صحنه خارجی و داخلی، چه تأثیری بر سیاست خارجی این کشور  داشته است؟

طبیعی است که نیروهای امریکایی در گذشته تنطیم کننده سیاست خارجی عراق بودند و تا زمانی که نیروهای امریکای در عراق بودند طبیعتا فشارهایی از سوی امریکا در مورد سیاست خارجی عراق وجود داشت. با خروج این نیروها دست دولت مالکی و وزارت خارجه برای تنظیم سیاست های عراق بر اساس منافع ملی عراق باز شد و از  سال گذشته هم عراق تلاش کرده بدور از فشارهای امریکا سیاست های منطقه ای و بین المللی خود را تنظیم کند.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: در یک سال گذشته سیاست خارجی عراق چه تاثیراتی از رخدادهای خاورمیانه یا بهارعربی داشته است ؟

بخشی از سیاست های خارجی عراق متاثر از  شریط داخلی، منطقه ای و بین المللی است. در حوزه داخلی وجود یک سلسله کشمکش ها و اختلافات میان طوایف مختلف عراق طبیعتا سمت و سوی سیاست خارجی این کشور را تحت تاثیر  قرار داده است. همچنین وجود العراقیه در عراق موجب شده است تا این جریان با گرایش پان عربیستی و نگاه به غرب بر وضعیت داخلی و سیاست خارجی عراق تاثیر فزاینده داشته باشد. چنانچه ایاد علاوی با نگرش های پان عربیستی و غربی فشارهایی را بر دولت عراق وارد کرده است تا این کشور تابعی از محیط عربی و غربی باشد. در طرف مقابل جبهه العراقیه ائتلاف دولت قانون تلاش می کند سیاست خارجی عراق بر اساس منافع ملی تنظیم گردد. در بعد منطقه ای هم کشورهای عربی منطقه مانند قطر، امارات و عربستان سعودی تلاش می کنند نوعی نگرش طایفه ای بر عراق حاکم گردد و اقلیت سنی عراق که در گذشته به مدت 8 دهه حاکمیت را در عراق در اختیار داشت به عنوان طیف قدرتمند حاکمیت را در دست داشته باشد و شیعیان و کردها به حاشیه رانده شوند. ترکیه نیز با بهره گیری از تناقضات طایفه ای موجود و چشم داشت به منطقه کردستان عراق تلاش می کند به نوعی بین دولت مرکزی و اقلیم کردستان عراق نوعی شکاف ایجاد کند. در این بین طبیعی است که برخی از طیفهای قومیتی عراق متاثر از بیداری اسلامی یا بهار عربی قرار داشته باشند، اما از آنجا که عراق در مرحله انتقال قرار دارد به نظر میرسد که  این کشور این شرایط را پشت سر گذاشته است.

             

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: با توجه به رویکرد و سخنان گذشته برخی مقام های عراقی از جمله نخست وزیر و وزیر امور خارجه عراق به نگاه شما سیاست های عراق در مورد عربستان تا چه حدی با ایران همراستا بوده است ؟

در نگاه مردمی عراقی ها و عمدتا شیعیان عراق و حتی بخشی از کردها با سیاستهای دولت عربستان مخالف هستند. اما در بخش هایی از غرب عراق مانند استانهای سنی نشین موصل، انبار و صلاح الدین نگرش ویژه ای نسبت به عربستان و قطر دارند و بیشتر تحت تاثیر سیاست های عربستان هستند. بنابراین دولت مالکی باید به نوعی توازن یا وفاق میان رویکرد های مختلف سیاسی و قومیتی عراق ایجاد کند. در این حال آقای مالکی مایل است با همه کشورها رابطه برقرار کند و  نوعی توازن هم در سیاست خارجی خود بین کشورهای عربی و جمهوری اسلامی ایران داشته باشد.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: با توجه به نوع موضع گیری رهبران عراقی در مورد شورای همکاری خلیج فارس مهمترین متغیرهای دخیل در نوع موضع گیری عراق نسبت به شورای همکاری خلیج فارس چیست؟

شورای همکاری خلیج فارس در واقع نسبت به عراق نوع نگرش طایفه ای و مذهبی دارد. یعنی در حالی که عراق بخشی از کشورهای عربی منطقه تلقی میشود و عضو اتحادیه عرب است، عربستان و قطر دارای نگرش های مذهبی و قومیتی هستند. لذا در بین این کشورها نگاهی منفی نسبت به عراق وجود دارد و به عراق هم اجازه حضور در شورای همکاری خلیج فارس داده نمی شود. چرا که آنان وجود طیف گستره ای از شیعیان در عراق را برای این کشورها خطر آفرین می دانند و تلاش میکنند عراق را دچار انزوا کنند. در این حال هر چند دولت عراق تلاش میکند تا رابطه خود را با آنان گسترش دهد، اما دولت عراق به دلیل تحریک ها و دخالت های بی مورد عربستان و قطر نسبت به شورای همکاری خلیج فارس و اعضای اصلی آن نگاه مثبتی ندارد. چرا که تحرکات اخیرا نشان میدهد که قطر و عربستان درصدد سرنگونی دولت مالکی هستند و شخص مالکی هم نگرش مثبتی به شورای همکاری خلیج فارس ندارد.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: نقش و رویکرد سیاست خارجی عراق در تحولات یک سال گذشته سوریه چگونه مورد تحلیل و بررسی شما قرار می گیرد؟

در  واقع آقای نوری المالکی تلاش میکند تا همسو با جمهوری اسلامی ایران، روسیه و چین از راه عملیاتی کردن طرح های مسالمت آمیز و دیپلماتیک به دولت اسد کمک کند تا از این شرایط خارج گردد و از راه گفتمان و نوعی وفاق ملی در سوریه برقرار شود. آقای مالکی به مدت 15 سال در سوریه زندگی کرده و با دولتمردان سوریه رابطه گسترده دارد و به همین دلیل نگرش مالکی نسبت به دولت اسد مثبت است و مایل به خروج سوریه از شرایط کنونی است. در این حال تمام بدنه سیاست خارجی عراق چنین نگاهی ندارد و در بین مقامات عراقی اختلافاتی در مورد سوریه وجود دارد. چنانچه هوشیار زیباری به عنوان رئیس دستگاه دیپلماسی عراق نگرش مالکی را ندارد و به عنوان وزیر خارجه تلاش میکند تا به نوعی دولت اسد بتواند با راهکارهای سیاسی و انتقال قدرت در فرایند زمانی مشخص از بحران کنونی خارج گردد. در این حال این نگرانی در بین مقامات عراقی وجود دارد که جنگ طایفه ای در سوریه به مرزهای عراق هم کشیده شود.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: از بین عوامل تعیین‌کننده و منابع سیاست خارجی عراق ( قومی، نقشی، حکومتی، اجتماعی و خارجی، فردی و.. مهمترین عامل در تعیین سیاست خارجی عراق کدام است؟

در واقع سیاست خارجی عراق برخاسته از یک سلسله متغیرهای داخلی عراق است. از یک سو اقلیم کردستان عراق در مسائل منطقه ای و خارجی نگرشهایی نسبتا متفاوت با دولت مرکزی دارد. همچنین برخی از طیف های سیاسی عراق مانند ائتلاف العراقیه و همچنین سنی ها نسبت به سیاست خارجی عراق نقطه نظرات خاص خود را دارند و تلاش می کنند تا این دیدگاه ها در سیاستهای دولت عراق تاثیر گذارد. در این بین برای تدوین سیاست مستقلی در عراق آقای مالکی باید با همه طیفهای سیاسی در عراق هماهنگی داشته باشد و نقطه نظرات همه رهبران سیاسی عراق را در سیاست خارجی  مد نظر قرار داد.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: آِیا می توان الگوی سیاست خارجی عراق نوین را با توجه به روابط این کشور با ایران، روسیه، چین، امریکا و اعراب را سیاست «موازنه مثبت» نامید ؟

بله. برقراری موازنه مثبت بخشی از سیاست خارجی عراق است. این امر به دلیل این است که عراق در شرایط فعلی خود از مرحله فعلی گذار عبور کند و به سمت تثبیت قدرت، بازسازی نیروهای مسلح، امنیتی و بسترهای اقتصادی حرکت کند. لذا سیاست موازنه مثبت می تواند بهترین راهکار برای اینکه عراق جایگاه خود را در سطح منطقه و جهان به دست آورد است. اکنون نیز تقریبا سیاست موازنه مثبت در سیاست خارجی عراق اعمال میشود. یعنی تنها استثنائاتی در مورد این سیاست در بخش مربوط به سیاست منطقه ای در مورد عربستان و قطر است. چرا نگرشهایی منفی از سوی آقای مالکی نسبت به این دو کشور وجود دارد.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: مهمترین متغیرهای دخیل در سیاست خارجی عراق در رابطه با امریکا و غرب چیست؟

امریکایی ها بعد از سال 2003 و سرنگونی رژیم صدام خود را تاثیرگذار در سیاست های داخلی و خارجی عراق می داننند و  فشارهای زیادی به دولت مالکی وارد میکنند تا سیاست عراق را بر اسای منافع امریکا تنظیم کند. یکی از این فشارها مساله ایران است و امریکا تلاش می کند میان ایران و عراق جدید فاصله ای ایجاد گردد تا از نفوذ ایران در عراق بکاهد.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: برخی معتقدند چهار ضلع عربستان، ایران، ترکیه و آمریکا از اهمیت و جایگاه ویژه‌ای در سیاست خارجی عراق برخوردار است و سیاست خارجی عراق ناگزیر باید توازن مثبتی بین بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای تأثیرگذار در این کشور برقرار و حفظ کند. دراین حال عراق تا چه میزانی توانسته است توازنی بین ایران و  امریکا در عراق ایجاد کند؟

عراق در گذشته هم تلاش کرده است به نوعی توازن بین ایران و امریکا در عراق ایجاد کند. حتی در مذاکرات بین ایران و کشورهای پنچ به علاوه یک عراق تلاش کرد تا به نوعی در پرونده هسته ای ایران نقش آفرینی کند. اما فشارهای منطقه ای و دخالت قطر، عربستان و ترکیه در این گونه از مسائل باعث شده است تا عراقی ها ترجیح دهند به عنوان ناظر بی طرف در مسائل اختلاف انگیز  بین ایران و امریکا حضور داشته باشند. لذا هر چند ایران جایگاه مهمی در بین شیعیان عراق دارد و بیشتر سیاست هایی که در عراق اعمال می شود متاثر از فشارهای مردمی است، اما نمی توان انتظار داشت عراق تاثیرگذاری زیادی در این حوزه داشته باشد.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: با توجه به علایق گذشته عراق در ایفای نقش منطقه ای آیا به عهده گرفتن نقش منطقه‌ای قدرتمندانه عراق در میان‌مدت متصور است؟

عراق به عنوان عضو اتحادیه عرب تلاش می کند در چاچوب اتحادیه عرب سیاست های خود را در بعد منطقه ای اعمال کند، اما اینکه عراق در درازمدت خواهد توانست در قالب قدرت سیاسی، اقتصادی و منطقه ای ایفای نقش کند به شرایط داخلی، منطقه ای و بین المللی آینده وابسته است. با توجه به وجود اختلافات کنونی در بین طوایف عراق و اقلیم کردستان و دولت مرکزی به نظر میرسد در کوتاه مدت و حتی میان مدت عراق نخواهد توانست جایگاه خود را به عنوان رهبر جهان عرب به دست آورد، اما در دراز مدت تلاش خواهد کرد حداقل در بین کشورهای عرب منطقه به عنوان قدرت برتر مورد توجه قرار گیرد.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: آیا سیاست خارجی کنونی عراق با ایران در مدار اتحاد استراتژیک قرار دارد؟

در واقع عراق تلاش می کند نوعی اتحاد میان ایران، سوریه و عراق ایجاد کند، اما شرایطی که برای دولت سوریه بوجود آمده و بحران بیست و یک ماهه ای که دامنگیر سوریه شده است موجب شده این اتحاد شکل نگیرد. در این حال بیشترین روابط بین ایران و عراق در دوره حاکمیت مالکی و مخصوصا حضور جلال طالبانی به عنوان رئیس جمهور (که نگرش مثبتی به روابط ایران و عراق دارد) وجود داشته است. اما با توجه به شرایط سوریه و وضعیت منطقه به نظر میرسد این روابط تحت تاثیر فشارهای داخلی، منطقه ای و بین المللی باشد. در این حال هر چند روابط ایران و عراق در حد قابل قبول است اما این روابط می تواند در سطح سیاسی و اقتصادی گسترش زیادی پیدا کند.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: نگاه شما به آینده سیاست خارجی عراق و متغیرهایی دخیل در آن چیست ؟

یکی از مواردی که می تواند به افزایش سطح توانایی سیاست خارجی عراق منجر گردد ایجاد وفاق بین دولت مرکزی و اقلیم کردستان عراق و سایر بخشها و قومیت های عراقی است. یعنی هر چه پیوند میان طوایف مذهبی و قومیتی عراق  محکم تر گردد عراق بهتر خواهد توانست نقش مناسبی در سطح منطقه ای و بین المللی ایفا کند. در این حال تا زمانی که اختلافات در بین طوایف سیاسی عراق وجود دارد قطعا دولت عراق نخواهد توانست به عنوان کشوری عربی و اسلامی سیاست کاملا معتدل و روبه رشدی را در منطقه ایفا کند. گذشته از این اگر مشکلات عراق با کشوریهای همسایه مانند  کویت و عربستان حل گردد توانایی خارجی عراق بالا خواهد رفت.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: نزدیک به یک سال از ریاست عراق بر اتحادیه عرب می گذرد.آیا دولت عراق توانسته است از این پتانسیل بهره گیرد و به حل بحران هایی همانند سوریه و.. در بین کشورهای عربی بپردازد؟

متاسفانه در مدت ریاست دوره ای عراق بر اتحایه عرب به دلیل نگرش های پان عربیستی در اتحایه عرب و همچنین اینکه شخص جلال طالبانی غیر عرب است تلاش شده نقش عراق در اتحادیه عرب محدود شود. چرا که نگرش رهبران عربی به جلال طالبانی هم نوعی نگرش قومیتی و طایفه ای است.  یعنی اتحادیه عرب احساس میکند که عراق به دلیل داشتن قومیت های مختلف از قاعده و دایره اعراب خارج شده است بنابراین عراق نتوانسته است از ظرفیت کامل خود برای رهبری اتحادیه عرب بهره برد. یعنی در حالی که در گذشته هر کشور عربی که ریاست اتحادیه عرب را داشت در دوره خود سیاست های اتحایه عرب را بر اساس منافع داخلی خود تنظیم میکرد اما اکنون کشورهای عربی اجازه استفاده عراق از این پتانسیل را به عراق ندادند. حتی کشورهای عرب منطقه تلاش کرده اند نقش رهبری را به مصر واگذار کنند.

 

گفتگو از: فرزاد رمضانی بونش

 

 

 

 

Share