دکتر گلناز سعیدی
پژوهشگر ارشد روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
مقدمه
مهاجرت نیروی کار یکی از پدیدههای ساختاری اقتصاد سیاسی جنوب آسیا و خاورمیانه در دهههای اخیر به شمار میرود. در این میان، پاکستان بهعنوان یکی از بزرگترین کشورهای صادرکننده نیروی کار، نقش مهمی در تأمین نیازهای بازار کار کشورهای حوزه خلیج فارس ایفا کرده است. بر اساس دادههای بینالمللی، بخش عمدهای از جمعیت مهاجر پاکستانی در کشورهای عربستان سعودی، امارات متحده عربی، قطر، کویت و عمان مستقر هستند و در بخشهایی همچون ساختوساز، خدمات، حملونقل، انرژی و مشاغل فنی فعالیت میکنند (Gulf Labour Markets and Migration Programme [GLMM], 2020).
دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس صرفاً یک پدیده اقتصادی نیست، بلکه دارای پیامدهای چندلایه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی برای داخل پاکستان است. ارزهای ارسالی، انتقال مهارتها، شکلگیری شبکههای اجتماعی فراملی و تأثیرگذاری بر سیاست خارجی از جمله مهمترین نتایج این مهاجرت گسترده محسوب میشوند. این مقاله با رویکردی تحلیلی و منطقهای، در سه فصل به بررسی ویژگیهای دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس و تأثیرات آن بر داخل پاکستان میپردازد.
فصل اول: ساختار و ویژگیهای دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس
۱-۱- ابعاد جمعیتی و الگوهای مهاجرتی
مطالعات بینالمللی نشان میدهد که از دهه ۱۹۷۰ میلادی، کشورهای حوزه خلیج فارس به مقصد اصلی نیروی کار پاکستانی تبدیل شدهاند. این روند بهویژه پس از افزایش درآمدهای نفتی کشورهای عربی و اجرای پروژههای عمرانی گسترده، شدت یافته است (UN DESA, 2022). طبق گزارشهای رسمی، بیش از نیمی از مهاجران کاری پاکستانی در منطقه خلیج فارس مستقر هستند و این منطقه مهمترین کانون دیاسپورای پاکستانی در خارج از کشور به شمار میرود (BEOE, 2021).
بخش عمدهای از این مهاجران را مردان جوان و در سنین فعالیت اقتصادی تشکیل میدهند که عمدتاً با هدف اشتغال موقت و ارسال درآمد به خانوادههای خود مهاجرت میکنند. این الگوی مهاجرتی باعث شده است که پیوندهای مستحکمی میان جامعه مهاجر و جامعه مبدأ حفظ شود و مهاجرت بهصورت چرخشی و دورهای ادامه یابد (Abella & Ducanes, 2021).
۱-۲- ترکیب شغلی و مهارتی مهاجران
اگرچه در دهههای نخست، بیشتر مهاجران پاکستانی را نیروی کار کممهارت تشکیل میدادند، اما در سالهای اخیر سهم کارگران نیمهماهر و ماهر افزایش یافته است. گزارش سازمان بینالمللی کار نشان میدهد که بخشی از مهاجران پاکستانی در مشاغل فنی، مهندسی، بهداشت و فناوری اطلاعات نیز جذب بازار کار خلیج فارس شدهاند (International Labour Organization [ILO], 2021).
این تحول در ترکیب مهارتی دیاسپورا، پیامدهای مهمی برای اقتصاد پاکستان دارد؛ چراکه بازگشت بخشی از این نیروهای ماهر میتواند به انتقال دانش فنی و ارتقای سرمایه انسانی در داخل کشور منجر شود (Khan, 2020).
فصل دوم: تأثیرات اقتصادی دیاسپورای پاکستانی بر داخل کشور
۲-۱- نقش ارزهای ارسالی در اقتصاد ملی
یکی از مهمترین آثار دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس، جریان گسترده ارزهای ارسالی (Remittances) به داخل کشور است. بانک جهانی گزارش میدهد که پاکستان در میان ده کشور نخست دریافتکننده حوالههای ارزی در جهان قرار دارد و بخش قابلتوجهی از این منابع از کشورهای شورای همکاری خلیج فارس تأمین میشود (World Bank, 2021).
بر اساس دادههای بانک مرکزی پاکستان، حوالههای ارزی در برخی سالها بیش از ۸ درصد تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل داده و نقش مهمی در کاهش کسری حساب جاری و تثبیت ذخایر ارزی ایفا کردهاند (State Bank of Pakistan [SBP], 2022). صندوق بینالمللی پول نیز تأکید میکند که این منابع در دورههای بحران اقتصادی، بهعنوان یک ضربهگیر مالی برای اقتصاد پاکستان عمل کردهاند (IMF, 2024).
۲-۲- پیامدهای معیشتی و توسعهای در سطح خانوار
در سطح خرد، ارزهای ارسالی موجب بهبود معیشت خانوارهای دریافتکننده شده است. پژوهشهای توسعهای نشان میدهد که این درآمدها اغلب صرف آموزش، بهداشت، تغذیه و مسکن میشود و نقش مهمی در کاهش فقر ایفا میکند (UNDP, 2020). بانک توسعه آسیایی نیز گزارش میدهد که خانوارهای دریافتکننده حواله، از سطح تابآوری اقتصادی بالاتری در برابر شوکهای داخلی برخوردارند (ADB, 2022).
با این حال، برخی مطالعات هشدار میدهند که وابستگی بیشازحد به حوالههای ارزی میتواند انگیزه مشارکت اقتصادی در داخل کشور را کاهش دهد و به نوعی وابستگی ساختاری منجر شود (Amjad & Arif, 2021).
۲-۳- سرمایهگذاری و بازگشت مهاجران
بخشی از مهاجران پاکستانی پس از بازگشت به کشور، سرمایه مالی و مهارتی خود را در قالب کسبوکارهای کوچک و متوسط به کار میگیرند. این فرآیند میتواند به ایجاد اشتغال محلی و تنوعبخشی به اقتصاد کمک کند (Khan & Valatheeswaran, 2023). با این حال، نبود سیاستهای حمایتی مؤثر، مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شده است.
فصل سوم: پیامدهای اجتماعی، فرهنگی و سیاست خارجی
۳-۱- تأثیرات اجتماعی و فرهنگی
دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس شبکههای اجتماعی گستردهای ایجاد کرده است که از طریق آنها ارزشهای فرهنگی، دینی و هویتی بازتولید میشود. این شبکهها به حفظ انسجام خانوادگی و تقویت هویت ملی در شرایط مهاجرت کمک میکنند (Vertovec, 2020). در عین حال، جدایی طولانیمدت اعضای خانواده و فشارهای روانی ناشی از مهاجرت، از جمله چالشهای اجتماعی این پدیده به شمار میرود (ILO, 2021).
۳-۲- نقش دیاسپورا در سیاست خارجی و منطقهای
دیاسپورای پاکستانی بهعنوان یک سرمایه اجتماعی فراملی، نقش غیرمستقیمی در روابط پاکستان با کشورهای خلیج فارس ایفا میکند. حضور گسترده نیروی کار پاکستانی، پیوندهای انسانی و اقتصادی میان دولتها را تقویت کرده و بهعنوان یکی از مؤلفههای دیپلماسی عمومی عمل میکند (SCFR, 2021).
از منظر منطقهای، ثبات جریان نیروی کار و حوالههای ارزی، به تداوم همکاریهای اقتصادی و امنیتی میان پاکستان و کشورهای خلیج فارس کمک کرده و جایگاه این کشور را در معادلات منطقهای تقویت میکند (Islamic World Studies Institute, 2023).
نتیجهگیری
دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس را میتوان یکی از مهمترین پدیدههای ساختاری در اقتصاد سیاسی معاصر پاکستان دانست که تأثیرات آن فراتر از حوزه مهاجرت و اشتغال، به سطوح عمیقتری از توسعه اقتصادی، انسجام اجتماعی و جهتگیریهای سیاست خارجی این کشور گسترش یافته است. این دیاسپورا نهتنها منبع اصلی تأمین ارزهای ارسالی و کاهش فشارهای مالی بر اقتصاد ملی پاکستان به شمار میرود، بلکه بهعنوان یک شبکه انسانی فراملی، نقش مهمی در پیوند دادن پاکستان با تحولات اقتصادی و ژئوپلیتیکی منطقه خلیج فارس ایفا میکند.
از منظر اقتصادی، وابستگی قابل توجه پاکستان به حوالههای ارزی ارسالی از سوی مهاجران مستقر در خلیج فارس، اگرچه در کوتاهمدت به تثبیت اقتصاد کلان، کاهش فقر و افزایش تابآوری خانوارها کمک کرده است، اما در بلندمدت میتواند به شکلگیری نوعی آسیبپذیری ساختاری منجر شود. هرگونه تغییر در سیاستهای مهاجرتی کشورهای میزبان، نوسانات قیمت انرژی یا بحرانهای منطقهای میتواند مستقیماً بر جریان این منابع مالی اثر بگذارد. از اینرو، تبدیل حوالههای ارزی به سرمایهگذاریهای مولد و پایدار در داخل کشور، ضرورتی راهبردی برای اقتصاد پاکستان محسوب میشود.
در بعد اجتماعی و انسانی، دیاسپورای پاکستانی همزمان حامل فرصتها و چالشهاست. از یکسو، بهبود سطح رفاه، افزایش دسترسی به آموزش و بهداشت و تقویت سرمایه اجتماعی خانوارها از مهمترین دستاوردهای این پدیده به شمار میرود؛ از سوی دیگر، جداییهای طولانیمدت خانوادگی، فشارهای روانی، و برخی پیامدهای فرهنگی ناشی از مهاجرت، نیازمند توجه سیاستگذاران اجتماعی است. فقدان حمایتهای حقوقی کافی از کارگران مهاجر نیز میتواند این چالشها را تشدید کند.
در سطح منطقهای و سیاست خارجی، دیاسپورای پاکستانی در خلیج فارس بهعنوان یکی از مؤلفههای مهم دیپلماسی عمومی و قدرت نرم پاکستان عمل میکند. حضور گسترده نیروی کار پاکستانی، پیوندهای انسانی و اقتصادی میان پاکستان و کشورهای عربی را تقویت کرده و زمینهساز همکاریهای پایدارتر در حوزههای اقتصادی، امنیتی و انرژی شده است. این واقعیت نشان میدهد که مدیریت هوشمندانه دیاسپورا میتواند جایگاه پاکستان را در معادلات منطقهای ارتقا دهد.
در مجموع، بهرهبرداری مؤثر از ظرفیتهای دیاسپورای پاکستانی مستلزم اتخاذ رویکردی جامع و آیندهنگر است؛ رویکردی که در آن، حمایت از حقوق مهاجران، ارتقای مهارتهای نیروی کار، هدایت حوالههای ارزی به سمت تولید و توسعه، و تقویت پیوندهای نهادی میان دیاسپورا و داخل کشور بهصورت همزمان مورد توجه قرار گیرد. تنها در چنین چارچوبی است که دیاسپورای پاکستانی میتواند از یک پدیده صرفاً اقتصادی، به اهرمی راهبردی برای توسعه پایدار و تقویت نقش منطقهای پاکستان تبدیل شود.
منابع
Abella, M., & Ducanes, G. (2021). Labour migration in Asia: Patterns and policies. International Labour Organization.
ADB. (2022). Migration and remittances in Asia. Asian Development Bank.
Amjad, R., & Arif, G. M. (2021). Remittances and economic dependence in Pakistan. Pakistan Development Review, 60(2), 123–145.
BEOE. (2021). Overseas employment statistics. Bureau of Emigration & Overseas Employment, Pakistan.
GLMM. (2020). Gulf migration and labour markets. Gulf Labour Markets and Migration Programme.
ILO. (2021). International labour migration statistics. International Labour Organization.
IMF. (2024). Pakistan: Country report. International Monetary Fund.
Islamic World Studies Institute. (2023). Regional labour mobility and Muslim countries. Tehran.
Khan, A. (2020). Skilled migration and development in Pakistan. Journal of South Asian Studies, 35(3), 411–429.
Khan, S., & Valatheeswaran, C. (2023). Return migration and small enterprises in Pakistan. Migration and Development, 12(1), 88–104.
SBP. (2022). Annual report on remittances. State Bank of Pakistan.
SCFR. (2021). Pakistan and Gulf strategic relations. Strategic Council on Foreign Relations.
UN DESA. (2022). International migration 2022. United Nations.
UNDP. (2020). Migration, remittances and human development. United Nations Development Programme.
Vertovec, S. (2020). Transnationalism. Routledge.
World Bank. (2021). Migration and development brief. World Bank.