فاطمه خادم شیرازی
پژوهشگر روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
مقدمه
تحولات مرتبط با شناسایی سومالیلند توسط رژیم صیهونیست را باید در چارچوب تغییرات عمیق ژئوپلیتیکی پس از جنگ غزه و تشدید رقابت بر سر گلوگاههای راهبردی تحلیل کرد. سومالیلند، با وجود فقدان شناسایی بینالمللی، بهدلیل موقعیت ممتاز در مجاورت بابالمندب و دریای سرخ، به کانون توجه بازیگران منطقهای و فرامنطقهای تبدیل شده است. این شناسایی، صرفاً یک تصمیم سیاسی محدود نیست، بلکه چالشهایی بنیادین برای اصل تمامیت ارضی دولتها و ثبات شاخ آفریقا ایجاد میکند. پیوند خوردن این پرونده با مسائل امنیت دریایی، جنگ غزه و رقابت قدرتهای بزرگ، بر حساسیت آن افزوده است. واکنشهای گسترده دولت مرکزی سومالی، کشورهای عربی و قدرتهای جهانی نشان میدهد که موضوع فراتر از یک اختلاف دوجانبه است. در این میان، خطر تبدیل سومالیلند به عرصه رقابت نیابتی و نظامیسازی منطقهای، نگرانیهای جدی بههمراه دارد. مقاله حاضر میکوشد با نگاهی تحلیلی، ابعاد مختلف این تحول را بررسی کند. هدف، تبیین پیامدها، سناریوهای محتمل و چشمانداز پیشروی این پرونده در نظم در حال گذار منطقهای و بینالمللی است.
– سومالیلند؛ گلوگاه ژئوپلیتیکی بابالمندب
اهمیت موقعیت سومالیلند در معادلات نوین قدرت سومالیلند، منطقهای جداییطلب در شمال سومالی که از سال ۱۹۹۱ اعلام استقلال کرده اما تاکنون از سوی جامعه بینالمللی به رسمیت شناخته نشده بود، بهدلیل موقعیت ژئوپلیتیکی منحصربهفرد خود در دهههای اخیر به یکی از نقاط کانونی رقابت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای تبدیل شده است. قرارگیری در مجاورت خلیج عدن، نزدیکی به بابالمندب و اشراف بر یکی از پرترددترین مسیرهای تجارت جهانی، سومالیلند را به حلقهای حیاتی در زنجیره امنیت دریایی دریای سرخ و اقیانوس هند بدل کرده است. این موقعیت، نهتنها برای بازیگران تجاری بلکه برای قدرتهای نظامی و امنیتی اهمیتی راهبردی دارد، بهگونهای که هرگونه تغییر در وضعیت سیاسی آن میتواند پیامدهایی فراتر از شاخ آفریقا ایجاد کند (1).
در شرایطی که جیبوتی بهعنوان میزبان پایگاههای نظامی آمریکا، چین و سایر قدرتها با محدودیتهای سیاسی و امنیتی روبهروست، سومالیلند بهعنوان جایگزین بالقوه مطرح شده است. بندر بربره، با قابلیتهای توسعهپذیر و موقعیت ممتاز، در این چارچوب به یک دارایی ژئوپلیتیکی مهم تبدیل شده که میتواند موازنه قدرت دریایی را تغییر دهد (2)
– منطق راهبردی اسرائیل در شاخ آفریقا
علل انتخاب سومالیلند توسط اسرائیل شناسایی رسمی سومالیلند توسط اسرائیل در ۲۶ دسامبر ۲۰۲۵، تصمیمی صرفاً دیپلماتیک نبود، بلکه حاصل همپوشانی چند هدف راهبردی تلآویو بود. نخست، نیاز اسرائیل به یک نقطه اتکای جدید در دریای سرخ پس از کاهش همکاری با اریتره، سومالیلند را به گزینهای جذاب تبدیل کرد. دوم، امکان رصد و مهار فعالیتهای انصارالله (حوثیها) در یمن، که پس از جنگ غزه و تشدید درگیریهای دریایی اهمیتی مضاعف یافته، از انگیزههای اصلی این انتخاب محسوب میشود .(3)سوم، اسرائیل با این اقدام تلاش کرده است الگوی جدیدی از عادیسازی را فراتر از خاورمیانه و به قاره آفریقا گسترش دهد. اعلام آمادگی سومالیلند برای پیوستن به توافقنامههای ابراهیم، این منطقه را به سکویی برای تعمیق همسویی اسرائیل، امارات و سیاست خارجی آمریکا تبدیل کرده است. چهارم، از منظر اسرائیل، سومالیلند نمونهای کارآمد از یک موجودیت سیاسی باثبات در محیطی بحرانزده معرفی میشود؛ روایتی که تحلیلگران اسرائیلی آن را پاسخی نمادین به شناسایی کشور فلسطین میدانند .(4)
-از غزه تا دریای سرخ؛ اتصال بحرانها
پیوند سومالیلند با غزه و مسئله کوچ اجباری فلسطینیان یکی از حساسترین ابعاد این پرونده، گره خوردن شناسایی سومالیلند با مسئله اسکان مجدد فلسطینیان غزه است. بر اساس روایت رسمی دولت سومالی، این شناسایی در چارچوب یک معامله سهگانه صورت گرفته است: پذیرش فلسطینیان غزه، ایجاد پایگاه نظامی اسرائیل و پیوستن به توافقنامههای ابراهیم (5). هرچند وزیر خارجه سومالیلند این ادعا را رد کرده، اما طرح آن در سطح شورای امنیت سازمان ملل، نشاندهنده تلاش آگاهانه موگادیشو برای انتقال پرونده از سطح اختلاف سیاسی به حوزه حقوق بشردوستانه بینالمللی است.
دولت سومالی در نامه رسمی خود به شورای امنیت، از عبارت تهدید علیه صلح و امنیت بینالمللی استفاده کرده و هشدار داده است که انتقال اجباری فلسطینیان میتواند مصداق جنایت جنگی یا جنایت علیه بشریت باشد.(6) بدین ترتیب، سومالیلند از یک منازعه محلی به نقطه تلاقی بحران غزه و نظم حقوقی بینالملل تبدیل شده است.
– موج مخالفتها؛ از موگادیشو تا قدرتهای بزرگ
واکنشها؛ از غزه و افکار عمومی تا مصر، جهان عرب و آمریکا بهرسمیتشناختن سومالیلند توسط اسرائیل، واکنشهای گسترده و همزمانی را در سطوح مردمی، دولتی، منطقهای و بینالمللی برانگیخت .در سطح افکار عمومی فلسطینی و بهویژه در غزه، این شناسایی بهعنوان بخشی از راهبرد اسرائیل برای مدیریت پیامدهای انسانی و سیاسی جنگ تلقی شد. وزیر دفاع سومالی در مصاحبهای با الجزیره اعلام کرد که موگادیشو اطلاعات تأییدشدهای در اختیار دارد که نشان میدهد اسرائیل بهدنبال انتقال اجباری فلسطینیان به سومالیلند است؛ اقدامی که از دید دولت سومالی نقض جدی قوانین بینالمللی و حمله مستقیم به حاکمیت ملی محسوب میشود.(7) هرچند مقامات اسرائیلی و سومالیلندی این ادعا را رد کردهاند، اما طرح رسمی آن در رسانههای بینالمللی، حساسیت افکار عمومی جهان اسلام را بهشدت افزایش داده است.
در داخل سومالی، واکنشها بهطور یکپارچه منفی بود. رئیسجمهور سومالی، حسن شیخ محمود، شناسایی سومالیلند توسط اسرائیل را غیرمنتظره و عجیب توصیف کرد و هشدار داد که این اقدام میتواند به بیثباتی بیشتر شاخ آفریقا منجر شود. دولت سومالی با طرح موضوع در شورای امنیت سازمان ملل، تلاش کرد این مسئله را بهعنوان تهدیدی علیه صلح و امنیت بینالمللی مطرح کند و حمایت دیپلماتیک بازیگران بزرگ را جلب نماید.(5)(6)
اسرائیل با الگویی مشابه روابطش با آذربایجان، یونان و قبرس، در پی ایجاد اهرم فشار جدیدی علیه رقبایی چون مصر و ترکیه در شاخ آفریقاست. سومالیلند برای این هدف، منطقه خاکستری مناسبی است که امکان عملیات امنیتی با هزینه مشروعیت کمتر را فراهم میکند. این راهبرد با همگرایی عملی اسرائیل و امارات، بهویژه در حوزه امنیت دریایی و یمن، تقویت شده است. با این حال، ضعف اصلی این پروژه نه نظامی بلکه فقدان مشروعیت سیاسی و رضایت منطقهای است. اسرائیل قدرت نرم اندکی دارد و نفوذش عمدتاً بر اجبار، فناوری امنیتی و حمایت آمریکا متکی است. این مسیر، بهجای ثبات، خطر تشدید بیثباتی در شاخ آفریقا و شکلگیری ائتلافهای بازدارنده جدید منطقهای را افزایش میدهد. اتحادیه آفریقا و چین این اقدام را نقض حاکمیت سومالی دانستهاند. در مجموع، این مانور ممکن است تاکتیکی موفق باشد، اما از نظر راهبردی انزوای اسرائیل و وابستگی آن به آمریکا را عمیقتر میکند.(8)
کارشناسان معتقدند که تلاش اسرائیل برای تثبیت جایپا در سومالی از طریق بهرسمیتشناختن سومالیلند با موانع جدی از سوی قدرتهای منطقهای مواجه است. مصر، عربستان سعودی و ترکیه که هر سه دارای پایگاههای نظامی و منافع استراتژیک عمیق در سومالی هستند، بعید است اجازه دهند اسرائیل نفوذ خود را در شاخ آفریقا گسترش دهد. این کشورها از وحدت و تمامیت ارضی سومالی حمایت میکنند و اقدام اسرائیل را نقض حاکمیت آن میدانند. بهویژه مصر به دلیل حساسیتهایش نسبت به اتیوپی و مسائل مربوط به رود نیل، هرگونه همکاری اسرائیل و اتیوپی در سومالیلند را تهدیدی برای منافع خود میبیند. اتحادیه عرب، اتحادیه آفریقا و سازمان همکاری اسلامی نیز بهطور یکپارچه از موضع سومالی حمایت کرده و سفر وزیر خارجه اسرائیل به سومالیلند را محکوم نمودهاند. بنابراین، علیرغم تلاشهای اسرائیل برای اجرای دکترین حاشیه جدید و مقابله با نفوذ ایران و حوثیها، مقاومت هماهنگ منطقهای احتمال موفقیت این طرح را به شدت کاهش داده و ثبات شاخ آفریقا را در کانون تنشهای ژئوپلیتیکی قرار داده است.(9)
در سطح قدرتهای بزرگ، آمریکا موضعی محتاطانه و دوپهلو اتخاذ کرده است. اگرچه واشنگتن تاکنون سومالیلند را بهرسمیت نشناخته، اما تحلیلهای موجود در منابع فایل نشان میدهد که اسرائیل این اقدام را در چارچوب همسویی راهبردی با سیاست خارجی آمریکا و مقابله با محور مقاومت، بهویژه در دریای سرخ، ارزیابی میکند. با این حال، تداوم وابستگی دولت سومالی به کمکهای ضدتروریستی آمریکا، بهویژه در مبارزه با الشباب، باعث شده است که واشنگتن از حمایت آشکار از تجزیه سومالی پرهیز کند و فعلاً به پذیرش امر واقع تن ندهد .(4)(2)
در همین چارچوب، واکنش منفی چین و روسیه نیز اهمیت مضاعفی یافت. پکن و مسکو، شناسایی سومالیلند توسط اسرائیل را نقض صریح حاکمیت و تمامیت ارضی سومالی دانسته و نسبت به پیامدهای خطرناک آن برای نظم بینالملل هشدار دادند. این مواضع، نشاندهنده نگرانی قدرتهای غیرغربی از ایجاد یک الگوی جدید تجزیهمحور و نظامیسازی گلوگاههای حیاتی تجارت جهانی است .(10)(1)
این تحول موازنه میان امارات، عربستان، ترکیه، مصر، چین و حتی روسیه را نیز تحت تأثیر قرار داده و واکنشهای زنجیرهای به دنبال داشته است. در مجموع، سومالیلند از واحهای نسبتاً آرام به صحنهای پرریسک برای تقاطع منافع امنیتی، دریایی و ژئوپلیتیکی تبدیل شده است.(11)
بنابراین واکنشها به شناسایی سومالیلند توسط اسرائیل، از غزه تا قاهره و از جهان عرب تا قدرتهای بزرگ، نشان میدهد که این اقدام به نقطه تلاقی سه بحران همزمان تبدیل شده است: بحران غزه، رقابت ژئوپلیتیکی در دریای سرخ و چالش بنیادین تمامیت ارضی دولتها. همین همپوشانی بحرانهاست که موجب شده سومالیلند، فراتر از وزن جغرافیایی خود، در کانون توجه و مناقشه نظام بینالملل قرار گیرد.
– سومالیلند در معادله رقابت قدرتها
پیامدهای امنیتی و ژئوپلیتیکی از منظر امنیتی، ورود آشکار اسرائیل به پرونده سومالیلند، خطر تشدید فعالیت گروه الشباب وابسته به القاعده را افزایش داده است. این گروه با تهدید صریح، هرگونه حضور اسرائیل را رد کرده و احتمال گسترش خشونت و درگیریهای نیابتی را بالا برده است .(6) در سطح کلانتر، استقرار احتمالی پایگاه نظامی اسرائیل در سواحل خلیج عدن میتواند موازنه امنیت دریایی را بهطور بنیادین تغییر دهد و واکنش بازیگرانی چون ایران، ترکیه، چین و مصر را برانگیزد.این تحول، شکاف میان قدرتهای منطقهای را نیز تعمیق کرده است؛ بهگونهای که سومالی روابط امنیتی خود با امارات را قطع کرده و عربستان، امارات را به حمایت از رهبران جداییطلب متهم کرده است. همزمان، نگرانی چین و روسیه ناظر بر امنیت مسیرهای حیاتی تجارت جهانی و جلوگیری از تغییر قواعد بازی در بابالمندب است .(10)
– سه مسیر پیشروی سومالیلند
سناریوی نخست، گسترش شناسایی سومالیلند از سوی چند کشور محدود همسو با اسرائیل و آمریکا است؛ مسیری که میتواند به تثبیت تدریجی این موجودیت اما همراه با افزایش تنشهای امنیتی منجر شود. سناریوی دوم، مهار این روند از طریق فشارهای دیپلماتیک اتحادیه آفریقا، چین و روسیه و باقی ماندن سومالیلند در وضعیت شناسایی محدود است. سناریوی سوم، بدترین حالت، تبدیل سومالیلند به صحنه درگیریهای نیابتی میان محور اسرائیل–آمریکا و محور مقاومت و سایر بازیگران منطقهای خواهد بود؛ سناریویی که امنیت دریای سرخ و تجارت جهانی را با تهدیدی جدی مواجه میکند .(2)(3)
– چشمانداز پرمخاطره یک شناسایی سیاسی
شناسایی سومالیلند توسط رژیم اشغالگر قدس را باید فراتر از یک تصمیم دوجانبه و در چارچوب بازآرایی ژئوپلیتیکی پس از جنگ غزه تحلیل کرد. این اقدام، همزمان سه روند خطرناک را تقویت میکند: عادیسازی ایده تجزیه دولتها، پیوند زدن بحرانهای انسانی با معاملات ژئوپلیتیکی و نظامیسازی گلوگاههای حیاتی تجارت جهانی. هرچند سومالیلند از فرصتهای اقتصادی و مشروعیت بینالمللی سخن میگوید، اما در عمل در معرض خطر تبدیل شدن به میدان رقابت قدرتهای بزرگ قرار گرفته است. مخالفت گسترده چین، روسیه و بخش بزرگی از جهان اسلام، در واقع دفاع از یک اصل بنیادین نظم بینالملل است. اگر تجزیه به ابزار مشروع سیاست خارجی تبدیل شود، پیامدهای آن محدود به شاخ آفریقا نخواهد ماند، بلکه کل نظم پس از جنگ جهانی دوم را با بحران ساختاری مواجه خواهد کرد.
References
1.IRNA News Agency (via TASS). (2025, December 26). Russia says recognition of Somaliland violates Somalia’s sovereignty. https://irna.ir/xjWkZG
2. Associated Press (Sam Metz & Omar Faruk, Jan 13, 2026) – AP News, Jerusalem/Mogadishu/Cairo/Jeddah.https://apnews.com/article/israel-somaliland-gaza-palestinians-somalia-recognition-f512b6ab8d17833229376417287a372b
3. Donnelly, F. (2026, January 25). Israel’s recognition of Somaliland: the strategic calculations at play. The Conversation. Retrieved from https://theconversation.com/israels-recognition-of-somaliland-the-strategic-calculations-at-play-273817
4. Schtzer, A. (2026, January 27). Somaliland – Israel sets a moral example via recognition. AIJAC.https://aijac.org.au/fresh-air/somaliland-israel-sets-a-moral-example-via-recognition/
5. Al Jazeera. (31 December 2025). Israel’s recognition of Somaliland ‘strange, unexpected’, Somali president says.https://www.aljazeera.com/news/2025/12/31/israels-recognition-of-somaliland-strange-unexpected-somali-president
6. Al Jazeera. (29 December 2025). Somalia raises Israel–Somaliland issue at UN Security Council.https://www.aljazeera.com/news/2025/12/29
7. Al Jazeera. (11 January 2026). Somali minister says Israel plans to displace Palestinians to Somaliland.https://www.aljazeera.com/news/2026/1/11/somali-minister-says-israel-plans-to-displace-palestinians-to-somaliland
8. +972 Magazine. Israel’s Somaliland gambit reflects an endless escalation doctrine (13 January 2026).Available at: https://www.972mag.com/israel-somaliland-endless-escalation/
9. Middle East Monitor. Expert: Egypt, Saudi Arabia and Turkey unlikely to allow Israeli foothold in Somalia (23 January 2026).Available at: https://www.middleeastmonitor.com/20260123-expert-egypt-saudi-arabia-and-turkey-unlikely-to-allow-israeli-foothold-in-somalia/
10. IRNA News Agency, citing Xinhua. (29 December 2025).China’s Reaction to the Recognition of Somaliland.Retrieved from: https://www.hamshahrionline.ir/news/1007271
11. Metz, S., & Farooq, O. (2026, January 13). Israel’s recognition of breakaway Somaliland brings uproar and threats to a volatile region. Associated Press.https://www.ctvnews.ca/world/article/israels-recognition-of-breakaway-somaliland-brings-uproar-and-threats-to-a-volatile-region/