اسلام ذوالقدرپور
پژوهشگر روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
بقای بازیگران بزرگ نظام جهانی در جهان برآشفته دهه سوم قرن 21 و ادامه برتری ژئوپلیتیک در مناسبات قدرت، نیازمند توان تحلیل آشفتگیهای کنونی و برسازی یک اقلیم ژئوپلیتیک از سوی بازیگران همسو و سازگار با منافع مشترک میباشد.
شکلگیری یک اقلیم یا نظام ژئوپلیتیکی بر اساس روابط میان منابع و منافع بازیگران حاضر در یک پهنه جغرافیایی نزدیک، سیاست راهبردی یا تاکتیک سیاست خارجی بازیگران را با چالش چانه زنی و قدرت چانه زنی مطلوب روبرو میسازد.
قدرت چانه زنی که مؤلفه ضرورت بقا و تقویت برتری ژئوپلیتیک است، روابط میان منابع و منافع بازیگران نظام جهانی در شرایط ویژه یا بحرانی را تعریف و ترسیم میکند. این قدرت چانهزنی میتواند شکلگیری یک همسویی تاکتیکی یا مشارکت راهبردی را برای دو یا چند بازیگر گرفتار در مناسبات جدید قدرت نظام جهانی، سودمند سازد.
روابط بسیاری از قدرتهای بزرگ نظام جهانی و منطقهای در چند سال اخیر بهخصوص پس از تهاجم نظامی روسیه به اوکراین در 24 فوریه 2022 بر قدرت چانه زنی روسیه و ایالات متحده امریکا با دیگر بازیگران استوار شده و زیربنایی تاکتیکی دارند. روابطی که روسیه با قدرتهای بزرگ منطقه و جهان پساجنگ اوکراین 2022 برقرار کرده را نمیتوان روابط راهبردی قلمداد نمود.
روابط تنگاتنگ روسیه با ایران، چین، هند، برزیل و … تا کشورهای جنوب خلیج فارس، دارای رویکردی تاکتیکی بر اساس روابط میان منابع و منافع مشترک بازیگران در هندسه جدید قدرت نظام جهانی بوده است.
روابط هند و روسیه نیز در همین چارچوب روابط تاکتیکی قابل تحلیل میباشد. روابطی که هند جدا شده از جهان شرق یا کشورهای جنبش عدم تعهد را بار دیگر به این نظام ژئوپلیتیکی با عنوان جدید ” جنوب جهانی ” یا ” جهان شرق جدید ” نزدیک کرده، در محورهای زیر قابل تفسیر است:
یکم – روسیه منبع ارزان انرژی برای هند:
مهمترین مؤلفه تحلیل روابط روسیه و هند در سه سال اخیر بهویژه پس از تهاجم 24 فوریه 2022 روسیه به اوکراین، بر تحریم نفتی روسیه از سوی غرب و خرید نفت ارزان روسیه از سوی هند بنیان شده است.
جنگ اوکراین سبب تحریم فراگیر انرژی روسیه از سوی اتحادیه اروپا و ایالات متحده امریکا گردید. بسیاری کشورهای جهان مجبور به پذیرش و اجرای تحریم نفت و گاز روسیه شدند، اما دو قدرت بزرگ اقتصاد جهانی یعنی چین و روسیه نهتنها برقراری تحریمهای روسیه را نپذیرفتند، بلکه بر میزان خرید نفت از روسیه نیز افزودند!
هند که بر اساس گزارش سازمان بین المللی انرژی International Energy Agency در سال ۲۰۲۳ دومین وارد کننده بزرگ نفت خام جهان بوده (https://www.iea.org, 07/02/2024) و در سالهای آینده نیز همچنان وارد کننده بزرگ خواهد بود که پیشبینی میشود تا سال 2030، سبب بیش از یکسوم رشد تقاضای جهانی نفت خواهد بود.(https://www.iea.org, 07/02/2024)
این روند از وابستگی راهبردی هند به نفت، این کشور را نیازمند منابع ارزان و پایدار نفت در بازار جهانی انرژی کرد که روسیه به عنوان یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت و گاز جهان در سالهای اخیر منبع اصلی تأمین نفت ارزان برای هند بوده است.
نفت ارزان روسیه که پیامد تحریم نفت و گاز این کشور از سوی غرب است، توان چانهزنی روسیه و هند در مناسبات قدرت را افزایش داده و یکی از مؤلفههای افزایش روابط هند و روسیه گردید، زیرا هند بیش از 35 درصد نیاز نفتی خود را از روسیه خریداری میکند و مجبور است مقابل سیاست تحریم غرب استادگی کند.(https://www.tbsnews.net, 02/08/2025)
دوم – همسازی تحریم روسیه و تعرفههای ترامپ علیه هند:
برقراری تعرفههای تجاری، زیربنای اقتصاد سیاسی تهاجمی ایالات متحده امریکا در دولت دوم دونالد ترامپ در یکسال گذشته بوده است. سیاستی که همه بازیگران نظام جهانی از دوستان نزدیک، رقیبان بزرگ تا دشمنان سرسخت را دربرگرفته و اقتصاد جهانی را ناآرام کرد. اما همین سیاست تعرفه سبب شکلگیری یا تقویت روابط بازیگران مقابل دولت امریکا شده است.
تحریمهای فراگیر علیه روسیه که از زمان تهاجم 2022 این کشور به اوکراین از سوی دولت جو بایدن برقرار شد، در دولت دوم دونالد ترامپ سختتر و فراگیر گردید. ایالات متحده امریکا برای حفظ و اثرگذاری تحریم روسیه، سیاست افزیش تعرفه علیه برخی دولتهای تحریم شکن مانند هند را در دستورکار قرار داده و تعرفه تجارت هند را 100 درصد دیگر افزایش داد.( https://www.cnbc.com, 11/09/2025)
تحریمهای فراگیر علیه روسیه و برقراری تعرفههای سنگین بر تجارت غرب با هند به بهانه خرید نفت روسیه افزون بر تعرفههای پیشین هند، گونهای همسازی تاکتیکی میان روسیه و هند شکل داده که تجارت میان دو کشور را شکوفا و ابزاری برای مقابله با غرب کرده است.
سوم – روسیه بازار کار برای مهاجران هندی:
آشفتگی جهان در چند دهه گذشته که با جنگهای بزرگ و ناهنجاریهای اقلیمی ویرانگر همراه بوده، روندی از جابجایی یا مهاجرت جهانی را شکل داده که کشورهای پرجمعیت جهان مانند چین و هند، بزرگترین کانون مهاجرفرست به کشورهای مهاجرپذیر بودهاند.
هند با نزدیک به یک میلیارد و پانصد میلیون نفر جمعیت ( 1,463,865,525 نفر)، یکی از فقیرترین و جوانترین کشورهای جهان است که افزون بر ادامه رشد انفجاری جمعیت در سالهای آینده، ایجاد شغل برای این جمعیت نیز بسیار دشوار و بلکه غیرممکن خواهد بود، مگر با مهاجرت هندیها به دیگر کشورهای جهان به عنوان کارگر یا کارآفرین ارزان که نمونه بارز آن فرستادن 20 هزار کارگر هندی به اسرائیل پس از اخراج فلسطینیها پساتهاجم 7 اکتبر 2023 حماس به اسرائیل است.(themoscowtimes.com, 12/12/2025)
دولت نارندرا مودی در چند سال اخیر تلاش داشته تا بخشی از ظرفیت نیازمندی کشورهای غربی به نیروی کار را برای شهروندان خود که بیشتر در صنایع و فناوری نوین خبره هستند، در چارچوب رابطه با دیگر دولتها، به دست آورد.
بخش مهمی از رابطه تاکتیکی و تجارتگرای هند با روسیه را میتوان در ظرفیت بالای روسیه برای جذب موجی از مهاجران هندی دانست که صنایع روسیه به دلیل کاهش جمعیت، جنگ اوکراین و فرار متخصصان از این کشور، به شدت نیازمند کارگران و نخبگان خارجی هستند. این رابطه مهاجرتی به گونهای است که برخی پیشبینی کردند تا سال 2030، حدود یک میلیون نفر کارگر هندی در روسیه پذیرش شوند.(timesofindia.indiatimes.com, 29/08/2025)
این تاکتیک تبادل مهاجر یا نیروی کار که برخی آنرا راهکار تأمین سرباز برای جبهههای جنگ روسیه در جنگ اوکراین نیز میدانند در سال 2025 به پذیرش بیش از 70 هزار نفر منجر شده (economictimes.indiatimes.com, 10/11/2025)، اما خبرهایی از کشته شدن شهروندان هندی مهاجر در خط مقدم جنگ اوکراین نیز منتشر شده و هدف روسیه از پذیرش مهاجران هندی را تأمین سرباز جنگی علیه اوکراین و اروپا تفسیر میکنند.
چهارم – عرضه و تقاضای تسلیحات:
روسیه و هند در چند دهه گذشته، روندی پایدار از تجارت تسلیحات و جنگ افزار داشتند که بیشتر بر خرید تسلیحات روسی از سوی هند استوار است.
این روابط تسلیحاتی که برخی آن را راهبردی و مشارکت ویژه مینامند، تنها یک عرضه و تقاضای تسلیحات است که روسیه به عنوان یک تولیدکننده بزرگ جنگافزار، تأمین کننده بیش از 70 درصد زرادخانه نظامی و دفاعی هند میباشد.(themoscowtimes.com, 12/12/2025)
انگاره برسازی هند به عنوان یک قدرت بزرگ جهانی و بلکه مقابله با پاکستان و چین در تنشهای مرزی، نیازمند زرادخانهای توانمند از تسلیحات کارآمد است که هند مجبور است آنها را از تولیدکنندگان بزرگ مانند ایالات متحده امریکا یا روسیه خریداری کند. در سالهای اخیر بهخصوص پیش از جنگ 2022 اوکراین، روابط تسلیحاتی روسیه و هند بسیار خوب بود، به گونهای که روسیه افزون بر جنگندههای نسل 5 و …، سامانه پدافندی S 400 را نیز در اختیار هند قرار داده است. این روابط تسلیحاتی، قدرت چانهزنی روسیه و هند در مناسبات جهانی بهویژه با ایالات متحده امریکا را افزایش داده است.
*
نتیجهگیری
تحلیل روابط بازیگران در جهان آنارشیک کنونی در چارچوب روابط راهبردی، رویکردی ساده اندیشانه است، بسیاری از بازیگران در قالب قدرت چانهزنی خود در مناسبات جهانی، خواهان جایگزینی روابط تاکنتیکی و مصلحتگرا با روابط راهبردی هزینهزا هستند.
تفسیر روابط هند و روسیه نیز میبایست بسیار فراتر از تجارت انرژی یا نفت ارزان روسیه برای هند و در چارچوب روابط تاکتیکی و مصلحتی دو کشور در هندسه نوین قدرت جهانی، کنکاش گردد. روابطی که هند و روسیه را در مصلحت ادامه یا افزایش تاکتیکی روابط دوجانبه در چالشهایی مانند: تحریم نفتی، نفت ارزان، جنگ اوکراین، بحران کشمیر، افزایش جمعیت هند و کاهش جمعیت روسیه، دلار زدایی و … همراه ساخته است.
قدرت چانهزنی روسیه و هند در نظام جهانی، برآمده از سیاستگذاری خارجی دولت ترامپ است که بیشتر دارای زیربنای اقتصاد سیاسی میباشد. سیاست خارجی کنونی دو بازیگر، گونهای وفاق مصلحتگرا در بستر آنارشیک نظام جهانی را شکل داده که با دوگانگی رفتارهای دو بازیگر در مناسبات قدرت همراه میباشد.
در چنین محیط ژئوپلیتیکی، تلاش روسیه و هند برای ادامه و افزایش روابط دو جانبه و نمایش آن در نظام جهانی بر اساس منافع مشترک دو کشور، گونهای باجگیری هوشمندانه از غرب بهویژه ایالات متحده امریکا میباشد که نمیتواند مناسبات راهبردی هند و روسیه قلمداد گردد.
منابع
1- https://www.iea.org/reports/india-oil-market-report/executive-summary
2- https://www.iea.org/reports/india-oil-market-report
3- https://www.tbsnews.net/world/india-will-continue-buy-russian-oil-government-sources-say-1203021