آذر ۱۰, ۱۴۰۰ – ۷:۴۱ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

تجاری‌سازی پررونق فضا و اتکای اقتصاد جهانی به سیستم‌های مبتنی بر فضا، درگیری آشکار در ماورای جو زمین را بسیار پرهزینه می‌سازد. فلزات کمیاب و سایر مواد …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیا, آمریکا, ايران, خاورمیانه, خلیج فارس, گزیده ها, معرفی کتاب, مقالات

کتاب خشکسالی ، ارزیابی، آسیب پذیری

نگارش در بهمن ۲۷, ۱۳۹۷ – ۸:۲۹ ق.ظ
Share

مسعود گودرزی و سید اسعد حسینی

مرکز بین المللی مطالعات صلح IPSC

یکی از وقایع محیطی و بخش جدایی‌ناپذیر نوسانات اقلیمی و یکی از عوامل بحران­های محیطی خشک‌سالی است که وابسته به عوامل و پارامترهای متفاوتی است. خشکسالی از جمله رخدادهای مصیبت­باری است که هر ساله خسارت‌های زیادی به جوامع انسانی وارد می‌کند. از بین رفتن تولیدات مرتعی، مرگ‌ومیر دام­ها، از بین رفتن صنایع وابسته به کشاورزی، کاهش کمی و کیفی تولیدات و محصولات زراعی و تغییر در استفاده از اراضی از خسارت‌های مستقیم خشک‌سالی است.

از جمله اثرات دیگر آن می­توان به افزایش متوسط دمای هوا، افزایش غلظت آلاینده‌ها و افزایش EC آب­ها، افزایش میزان مصرف انرژی به دلیل افزایش دمای هوا، تشدید بحران ناشی از کمبود آب بر زندگی و کاهش رفاه، بهداشت و امنیت، افزایش وقایع آتش­سوزی جنگل­ها، گسترش آفات و بیماری­ها، کاهش سطح آب­های زیرزمینی و سطحی و افزایش مشکلات اقتصادی و اجتماعی اشاره کرد.

خشک‌سالی در زندگی و فعالیت‌های گوناگون اقتصادی و اجتماعی اثرات قابل ملاحظه­ای داشته و تحقیق در ابعاد کمی و کیفی آن از ضرورت‌های اولیه مبارزه با خشک‌سالی در مناطق خشک و نیمه‌خشک کشور محسوب می­شود. نکته حائز اهمیت این است که اصولاً خسارات و اثرات ناشی از خشک‌سالی بیشتر از خسارت‌های ناشی از سایر بلایای طبیعی مانند سیل، زمین‌لرزه و غیره است. طبق گزارش‌های هیئت بین‌الدول تغییر اقلیم انتظار می‌رود دمای کره زمین در آینده افزایش یابد، گرم‌تر شدن جهان بر بخش­های مختلف از جمله چرخه آب تأثیر می­گذارد. تغییر در چرخه آب سبب ایجاد خشک‌سالی‌های شدیدتر در برخی از نواحی جهان می­شود.

افزایش درجه حرارت سبب بالا رفتن مقدار تبخیر و تعرق شده و تعداد روزها با دمای خیلی بالا، افزایش می­یابد. این تغییرات همراه با تغییرات بالقوه­ای که در مقدار بارش، توزیع فصلی و چگونگی آن ایجاد می­شود، دگرگونی‌های قابل‌توجهی را در چرخه هیدرولوژی منطقه ایجاد می­کند. البته فراوانی و شدت خشک‌سالی و نوع اثر آن در مناطق مختلف متفاوت است.

از طرفی دیگر پدیده خشک‌سالی در کشورهای خشک و کم آب، همیشه با پیامدهای امنیتی جدی همراه بوده است از جمله مهاجرت‌های اجباری، منازعه بر سر منابع آب و اثرات آن بر امنیت جوامع. خشک‌سالی به‌صورت مستقیم بر رفاه و شرایط اقتصادی افراد به‌ویژه در منطقه آسیب‌پذیر، اثر گذاشته است و به‌صورت غیرمستقیم نیز بر منابع آب و کشاورزی و موجب کاهش امنیت شده است. بسیاری از کارشناسان مناقشات در سوریه و عراق را نیز ناشی از خشک‌سالی و در نتیجه تنش‌های سیاسی در منطقه می‌دانند. تغییر اقلیم و به تبع آن خشک‌سالی در بروز منازعات در سوریه نقش پررنگی داشت. در سال 2006 چند سال قبل از شروع تظاهرات و جنگ‌های داخلی سوریه خشک‌سالی‌های گسترده‌ای رخ داد که هنوز هم ادامه دارد و باعث خسارات فراوانی به محصولات کشاورزی شده است در طول این خشک‌سالی در شمال شرقی سوریه، 85 درصد دام‌ها تلف شدند و 75 درصد کشاورزان محصولات سالانه خود را از دست دادند و در عراق نیز با کاهش 70 درصدی محصولات باغی و کشاورزی موجب سوء تغذیه و مهاجرت‌های اجباری در سال‌های 2006 تا 2011 گردید. بنابراین بامطالعه و ارزیابی خشک‌سالی می­توان به مدیریت منابع آب در آینده کمک شایانی نمود.

اولین گزارش­ها از تلاش بشر برای مبارزه با خشک‌سالی در داستان حضرت یوسف آورده شده است که در آن فرعون به یوسف مأموریت داد تا اولین برنامه­های مبارزه با خشک‌سالی را تهیه و اجرا نماید. بنابراین لزوم شناخت و مدیریت صحیح  ایجاب می­کند که مطالعات جامعی روی پدیده خشک‌سالی و خصوصا در ارتباط با آسیب پذیری خشکسالی انجام شود.

در کتاب خشکسالی نویسندگان برآنند با استفاده از تجربیات داخلی و جهانی به مقوله آسیب پذیری در مقابل خشکسالی نگاه ویژه‌ای داشته باشند. این کتاب که توسط انتشارات سلام سپاهان و میراث کهن چاپ و منتشر شده است مشتمل بر ششفصل است. در فصل اول این کتاب به کلیات و مفاهیم خشکسالی و انواع آن اشاره  شده است و  در ادامه  به  ویژگی­های خشکسالی و علل وقوع آن  پرداخته است. در فصل دوم به شاخص­های خشکسالی و همچنین طبقه­بندی­های آن­ها پرداخته شده است. فصل سوم به اثرات و پیامدهای خشکسالی در بخش­های مختلف منابع آب، کشاورزی، دام­پروری، جنگل و مرتع، آبخیزداری، محیط زیست و سلامت جامعه می­پردازد. راهکار­های کاهش اثرات خشکسالی پبش از وقوع، در حین وقوع و بعد از قوع خشکسالی  در فصل چهارم تشریح شده است. فصل پنجم به مدیریت خشکسالی، ارزیابی، آسیب پذیری و سازگاری با خشکسالی پرداخته است و در فصل ششم نیز به انواع روش­های پیش­بینی خشکسالی اشاره شده است.کتاب حاضر می تواند برای طیف وسیعی از دانشجویان رشته‌های اقلیم شناسی، منابع طبیعی، محیط زیست، کشاورزی، عمران آب و  کارشناسان، مدیران و سیاستگذاران بخش­های کشاورزی و منابع طبیعی مفید باشد.

واژگان کلیدی: تجربیات داخلی، جهانی ، آسیب پذیری ، خشکسالی، نوسانات اقلیمی ، بحران­های محیطی

Share