November 27, 2022 – 9:03 pm | Comments Off on جهان اسلام در سده معاصر

سید سلمان صفوی
مرکز بین المللی مطالعات صلح
 
مقدمه
«من که بوالفضلم کتاب بسیار فرونگریسته‌ام خاصه اخبار و ازان التقاط‌ها کرده؛ در میانه این تاریخ چنین سخن‌ها از برای آن آرم تا خفتگان و به دنیا فریفته‌شدگان، بیدار …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیا, اوراسیا, ايران, خاورمیانه, روسیه, گزیده ها, مقالات

ژئوپلیتیک گاز و چشم انداز آینده

نگارش در November 13, 2021 – 7:01 am
Share

مریم وریج کاظمی 

پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک

مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

گاز طبیعی یکی از حامل های اصلی انرژی است که روند استفاده و مصرف آن در زمان کنونی و به خصوص در چشم انداز آینده سیر صعودی را نشان می دهد. با توجه به برآوردهای سازمان ها و مراجع بین المللی در چند دهه آینده میزان مصرف گاز طبیعی در سبد انرژی جهان رشد چشمگیری خواهد داشت و گاز طبیعی در استراتژی انرژی کشورها جایگاه منحصر به فردی را به خود اختصاص می دهد.

از این رو گاز طبیعی هم مانند نفت دربردارنده این قابلیت است که شکل خاصی از رقابت قدرت را بین قدرت ها و کشورهای تولید کننده از یک سو و کشورهای واردکننده از سوی دیگر ایجاد کند که از آن تحت عنوان ژئوپلیتیک گاز نام می برند. به نظر می رسد مهمترین بازیگران عرصه ژئوپلیتیک گاز کشورهای دارنده منابع گاز و صادر کننده آن هستند. تولیدکنندگان و صادرکنندگان عمده گاز طبیعی بیش از دارندگان این ماده دارای قدرت مانور و تأثیرگذاری در بازار و همچنین تسلط بر کشورها و مناطق نیازمند به گاز هستند و با در دست داشتن بازارجهانی گاز می توانند از این ابزار برای رسیدن به اهداف سیاسی-اقتصادی خود استفاده کنند.

ژئوپلیتیک گاز صحنه رقابتی است که در آن دو بازیگر اصلی با اهداف متضاد حضوری فعال دارند؛ تولیدکنندگان و صادر کنندگان گاز در یک سو و مصرف کنندگان این منبع ارزشمند انرژی در سوی دیگر. طبیعی است بازیگرانی در این عرصه رقابت به هدف خود خواهند رسید که بتوانند با طراحی استراتژیهای بدیع و به موقع صحنه بازی را به نفع خود تغییر دهند. اساساً در ارتباط با ژئوپلیتیک گاز و به عبارت دقیق تر، نقش منابع انرژی گاز در رقابتهای ژئوپلیتیک کشورها با سه گروه از کشورها مواجه هستیم: گروه اول کشورهای دارنده و صادر کننده منابع گاز،گروه دوم کشورهای نیازمند و وارد کننده گاز و سرانجام گروه سوم کشورهایی که در مسیر منابع تولید و بازارهای مصرف قرار می گیرند. مجموعه تلاشها، کنشها، واکنشها، اقدامات و رفتارهای این سه گروه از کشورها در رقابت با یکدیگر و در راستای رسیدن به منافع بیشتر، ژئوپلیتیک گاز را در جهان شکل می دهد. 

آنچه بر اهمیت و پیچیدگی این صحنه رقابت افزوده است، حضور کشورهای قدرتمندی چون روسیه و ایران در جرگه تولید کنندگان اصلی و حضور قدرت هایی چون ایالات متحده آمریکا، اروپا، چین و ژاپن در گروه مقابل است. در راستای این رقابت ژئوپلیتیکی، کشورهای دارنده منابع بزرگ گازی از جمله ایران و روسیه با همکاری برخی دیگر از کشورها، در یک اقدام مهم، سازمان کشورهای صادرکننده گاز را تأسیس کردند و همانطور که انتظار می رفت، این موضوع بلافاصله واکنش هایی را از سوی جناح مقابل یعنی آمریکا و اروپا به همراه داشت. چنانکه آمریکا و اروپا شکل گیری این سازمان را تهدیدی بزرگ برای امنیت انرژی و دسترسی آسان به این حامل انرژی دانسته و نگرانی خود را از استفاده سیاسی از این سازمان توسط کشورهای عضو اعلام کردند(1).

گاز برخلاف نفت رقابت تنگاتنگی با دیگر منابع تامین انرژی دارد و در صورتی که کشورهای مصرف کننده در خصوص مصرف گاز احساس خطر کنند، می توانند به دیگر حامل های انرژی روی بیاورند. با این وجود، به نظر می رسد با گذشت زمان و جایگزینی گاز به جای نفت در بازارهای مبادلات انرژی، جای این سازمان که مسئولیت هماهنگی بزرگترین تولید کنندگان گاز جهان را بر عهده خواهد داشت، کاملا در این عرصه احساس می شود. چنین اقدامی شاید در ابتدا با مخالفت کشورهای مصرف کننده رو به رو شود، ولی در بلندمدت تولید کنندگان می توانند با تصمیمات کارآمد جایگاه خود را تحکیم بخشند و این مصرف کنندگان هستند که باید سیاست های خود را بر اساس این تصمیم تغییر دهند.آنچه که مسلم است با توجه به مشکلات عرضه انرژی، تعداد زیادی از کشورها به روسیه، اولین تولیدکننده گاز در جهان و کشوری که بزرگ‌ترین ذخایر گازی در جهان را در تملک دارد، چشم دوخته‌اند(2).

از این رو، فدراسیون روسیه که بزرگترین عرضه کننده گاز در جهان است و با توجه به برتری نسبی اش در برابر آمریکا از لحاظ دارا بودن ذخایر انرژی، می کوشد در پوشش مجمع صادرکنندگان گاز برتری خود را به رخ ایالات متحده امریکا بکشد(3). در این میان قطر و الجزایر از جمله کشورهای هم‌پیمان ایالات متحده امریکا در اتحادیه گازی هستند که از موقعیت مناسبی در مجمع  برخوردارند و می تواند در برهه های، سیاستهای ایالات متحده امریکا را در این مجمع پیاده کنند. در حالی که گاز به تدریج خود را به عنوان منبع اولیه تامین انرژی به جای نفت مطرح می کند، ضرورت اتخاذ سیاست های هماهنگ از سوی تولید کنندگان بیش از پیش به چشم می خورد و این کشورها در صورتی که بخواهند در زمینه تولید، فرآوری و انتقال گاز جایگاه بهتری در بازار جهانی داشته باشند، نیازمند اقدام های همسو و هدفمند هستند.

لازم به ذکر است، طرح تأسیس مجمع صادرکنندگان گاز در سال 1385 از سوی ایران و روسیه مطرح شد و بعدها در سفر مقامهای روسی به قطر یکی دیگر از کشورهای دارنده ذخایر بزرگ گازی این پیشنهاد به آن کشور نیز ارائه و مورد موافقت مقامهای دوحه قرارگرفت.  مجمع صادرکنندگان گاز با حضور کشورهای ایران، روسیه، ونزوئلا، قطر، مصر، الجزایر، نیجریه، لیبی، بولیوی، ترینیدادو توباگو(کشوری متشکل از دو جزیره واقع در دریای کارائیب) و گینه استوایی تشکیل شد. اعضا ناظر این مجمع قزاقستان، نروژ و هلند هستند. اعلام موجودیت این سازمان یکی از بزرگترین اتفاقات بازار انرژی جهان در سال 2009 میلادی به شمار می‌آید. این موضوع وقتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که کشورهای عضو 42درصد از تولید گاز جهان و 70درصد ذخایر گاز در جهان و38درصد از انتقال گاز با خطوط لوله و 85درصد از تجارت گاز مایع را در اختیار دارند. روسیه با 8/47 میلیارد متر مکعب، ایران با 7/26 میلیارد متر مکعب و قطر با 37/7 میلیارد متر مکعب ذخایر گاز طبیعی جهان قدرت‌های اصلی اتحادیه گازی هستند. در حال حاضر گاز طبیعی حدود 35 درصد انرژی مورد نیاز جهان را تامین می‌کند و پیش‌بینی می‌شود این میزان در سال‌های آینده به بیش از 50 درصد بالغ شود. این موضوع نقش و جایگاه سازمان کشورهای صادرکننده گاز را بسیار برجسته و راهبردی کرده است. 

اعضای مجمع گاز دارنده 63 درصد ذخایر گازی جهان هستند، که این امر نشان دهنده نقش و اهمیت بسیار زیاد این سازمان در چشم انداز آینده ژئوپلیتیک انرژی است و به نظر می رسد در این میان، بزرگترین کشورهای دارنده ذخایر گاز طبیعی نظیر روسیه و ایران با تفکر ژئواکونومی انرژی یک فضای ساختاری-کارکردی را ایجاد کنند که وحدت و تجانس میان خود و فضای پیرامونی شان را در سیاست های مرتبط با انرژی نفت و گاز پیاده سازی نمایند و بی شک بالا یا پایین آمدن قیمت گاز طبیعی باعث تحولات اساسی در مناسبات سیاسی-تجاری منطقه ای و جهانی آنان خواهد شد. اما آنچه مشخص است چشم انداز توسعه اقتصادی-تجاری جهان که در کاهش سطح آلاینده های ناشی از سوخت زغال سنگ و نفت پیگیری می شود ارزش استفاده از گاز طبیعی را به عنوان سوخت برتر نسبت به دیگر حامل های انرژی برجسته می سازد و کشورها بنا بر توافق نامه های صورت گرفته ترجیح می دهند تا از گاز طبیعی برای گردش کارخانجات صنعتی خود استفاده نمایند، از این رو کشورهای دارنده ذخایر گاز طبیعی استراتژی کنترل منابع انرژی را در دستور کار خود قرار می دهند و از طریق آن تاکتیک ها را برای پیشبرد اهدافش طراحی می کند.

کلید واژگان: ژئوپلیتیک, گازی, مجمع, صادرکنندگان گاز, روسیه,ایران, انرژی, ژئواکونومی, مریم وریج کاظمی

1-زرقانی، سیدهادی؛ دبیری،علی اکبر(1392)؛ فرصت های ژئوپلیتیک جهان اسلام در سازمان کشورهای صادرکننده گاز، پژوهش نامه سیاست بین الملل.

2-Mandelbaum.n(2007);The New Russian foreign policy ,ed:. (New York)A council of Foreign Relations press, p.40

3-http//atimes.com/atimes/global economy/id/kj01.html.

Share