نقش اقتصادی دیاسپورای هندی در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس در روابط دو طرفه

دکتر گلناز سعیدی

پژوهشگر ارشد روابط بین الملل

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

مقدمه

در دهه‌های اخیر، مهاجرت نیروی کار به یکی از عوامل مهم در شکل‌دهی روابط اقتصادی میان کشورها تبدیل شده است. در این میان، دیاسپورای هند یکی از بزرگ‌ترین و اثرگذارترین جوامع مهاجر در جهان محسوب می‌شود که نقش آن تنها به انتقال نیروی انسانی محدود نمی‌شود، بلکه به پیوندهای تجاری، مالی و حتی سیاسی میان کشورها گسترش یافته است. یکی از مهم‌ترین مناطق حضور این دیاسپورا، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس هستند که طی چهار دهه گذشته به مقصد اصلی مهاجران هندی تبدیل شده‌اند .

اهمیت این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که اقتصادهای نفتی خلیج فارس برای توسعه زیرساخت‌ها، خدمات و بخش‌های تولیدی خود به نیروی کار خارجی وابسته‌اند، و در این میان مهاجران هندی سهم بسیار بزرگی از بازار کار این کشورها را تشکیل می‌دهند. همزمان، اقتصاد هند نیز به حواله‌های مالی، شبکه‌های تجاری و سرمایه‌گذاری‌های مرتبط با این جامعه مهاجر وابستگی فزاینده‌ای پیدا کرده است. به همین دلیل، دیاسپورای هند به یکی از پایه‌های اصلی روابط اقتصادی میان هند و کشورهای عربی منطقه تبدیل شده است.

در سال‌های اخیر، نقش دیاسپورا از سطح اقتصادی فراتر رفته و به ابزاری در سیاست خارجی کشورها تبدیل شده است. دولت هند تلاش کرده از این جمعیت به‌عنوان عاملی برای تقویت روابط تجاری، جذب سرمایه و گسترش نفوذ منطقه‌ای خود استفاده کند. از سوی دیگر، کشورهای خلیج فارس نیز به دلیل نیاز ساختاری به نیروی کار مهاجر، به حفظ روابط پایدار با هند تمایل دارند. این وابستگی متقابل، نوعی پیوند اقتصادی پایدار میان دو طرف ایجاد کرده است که بر تجارت انرژی، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های منطقه‌ای اثرگذار است .

از لحاظ تحلیلی بررسی نقش اقتصادی دیاسپورای هند در خلیج فارس اهمیت مضاعفی دارد؛ زیرا این پدیده نشان‌دهنده تغییر تدریجی ساختار اقتصاد منطقه از وابستگی صرف به غرب به سمت شبکه‌های همکاری آسیایی است. تقویت روابط اقتصادی هند با کشورهای عربی می‌تواند نشانه‌ای از شکل‌گیری نظم اقتصادی جدید در غرب آسیا باشد که در آن بازیگران غیرغربی نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کنند

فصل اول: زمینه‌های شکل‌گیری حضور اقتصادی دیاسپورای هند در کشورهای خلیج فارس

حضور اقتصادی مهاجران هندی در کشورهای حوزه خلیج فارس نتیجه تحولات تاریخی، اقتصادی و ساختاری چند دهه اخیر است. روابط تجاری میان هند و سواحل جنوبی خلیج فارس سابقه‌ای طولانی دارد، اما گسترش واقعی مهاجرت پس از افزایش درآمد نفتی کشورهای عربی در دهه ۱۹۷۰ رخ داد. افزایش قیمت نفت باعث شد کشورهای منطقه، به‌ویژه اعضای شورای همکاری خلیج فارس، پروژه‌های بزرگ عمرانی و صنعتی را آغاز کنند و برای اجرای آن‌ها به نیروی کار خارجی وابسته شوند. در این شرایط، هند به دلیل جمعیت بالا، نیروی کار ارزان و نزدیکی جغرافیایی به یکی از مهم‌ترین منابع تأمین نیروی انسانی برای منطقه تبدیل شد (Kapoor & Singh, 2021). در دهه‌های بعد، مهاجرت هندی‌ها فقط محدود به کارگران ساختمانی نماند و به تدریج ساختار آن تغییر کرد. با رشد اقتصادهای نفتی و توسعه بخش خدمات، جامعه هندی‌ها دکشورهایی مانند امارات متحده عربی و عربستان سعودی به یکی از مهم‌ترین نیروهای فعال در تجارت، بانکداری، آموزش، پزشکی و فناوری اطلاعات تبدیل شد. به همین دلیل، دیاسپورای هند دیگر صرفاً نیروی کار مهاجر نیست، بلکه شبکه‌ای اقتصادی است که در دو سوی رابطه، یعنی هند و کشورهای خلیج فارس، نقش ایفا می‌کند (World Bank, 2023).

یکی از مهم‌ترین نشانه‌های اثر اقتصادی این دیاسپورا، حجم بالای حواله‌های مالی است. هند طی سال‌های اخیر بزرگ‌ترین دریافت‌کننده حواله در جهان بوده و بخش بزرگی از این منابع از کشورهای خلیج فارس ارسال می‌شود. این حواله‌ها نه‌تنها به تقویت اقتصاد خانوارها در هند کمک می‌کند، بلکه ذخایر ارزی، مصرف داخلی و حتی رشد بخش مسکن در مناطق مهاجرخیز هند را افزایش داده است (Reserve Bank of India, 2023).

در مقابل، اقتصاد کشورهای خلیج فارس نیز به حضور نیروی کار هندی وابستگی ساختاری پیدا کرده است. در بسیاری از این کشورها، بخش‌های ساخت‌وساز، خدمات شهری، حمل‌ونقل، تجارت خرده‌فروشی و حتی بخش‌های درمانی بدون حضور مهاجران هندی با مشکل جدی مواجه می‌شوند. این وابستگی سبب شده روابط اقتصادی میان هند و کشورهای منطقه تنها به تجارت نفت محدود نباشد، بلکه به شبکه‌ای انسانی، مالی و تولیدی تبدیل شود که دوام آن برای هر دو طرف اهمیت دارد (Kamrava, 2022).

از منظر تحلیلی این روند را می‌توان نشانه‌ای از تغییر الگوی قدرت اقتصادی در آسیا دانست. گسترش روابط اقتصادی هند با کشورهای عربی خلیج فارس نشان می‌دهد که پیوندهای جنوب–جنوب در حال تقویت است و اقتصاد منطقه دیگر صرفاً وابسته به غرب نیست. همچنین حضور گسترده نیروی کار آسیایی در خلیج فارس نشان می‌دهد ساختار اقتصادی منطقه در حال حرکت به سمت شبکه‌های همکاری منطقه‌ای است که می‌تواند پیامدهایی برای توازن اقتصادی و سیاسی در غرب آسیا داشته باشد (Almezaini & Rickli, 2017).

در مجموع، حضور دیاسپورای هند در خلیج فارس را باید نتیجه پیوند سه عامل دانست: نیاز اقتصادی کشورهای نفتی به نیروی کار، نیاز هند به منابع ارزی و فرصت‌های تجاری، و شکل‌گیری شبکه‌های فراملی مهاجران که روابط دو طرف را به سطحی فراتر از تجارت سنتی رسانده‌اند. این زمینه تاریخی و ساختاری، مبنای تحلیل نقش اقتصادی دیاسپورای هند در روابط دوجانبه خواهد بود.

فصل دوم: نقش اقتصادی دیاسپورای هند در اقتصاد کشورهای شورای همکاری خلیج فارس

حضور گسترده مهاجران هندی در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس طی دهه‌های اخیر به یکی از عوامل مهم در عملکرد اقتصاد این کشورها تبدیل شده است. این نقش تنها به تأمین نیروی کار محدود نیست، بلکه به حوزه‌های تجارت، سرمایه‌گذاری، خدمات مالی و حتی انتقال فناوری نیز گسترش یافته است. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران معتقدند که دیاسپورای هند به بخشی از ساختار اقتصادی خلیج فارس تبدیل شده است، نه صرفاً یک جمعیت مهاجر موقت (World Bank, 2023).

نخستین و آشکارترین نقش اقتصادی این جامعه، حضور در بازار کار است. بخش بزرگی از پروژه‌های عمرانی و شهری در کشورهای خلیج فارس توسط نیروی کار خارجی انجام می‌شود و مهاجران هندی سهم مهمی در این بازار دارند. در کشورهایی مانند امارات متحده عربی، عربستان سعودی و قطر، بخش‌های ساخت‌وساز، خدمات شهری، حمل‌ونقل و حتی برخی صنایع تولیدی بدون حضور کارگران هندی با کاهش ظرفیت جدی مواجه می‌شوند. این امر سبب شده دولت‌های منطقه، با وجود سیاست‌های بومی‌سازی نیروی کار، همچنان به حضور این جامعه وابسته بمانند (ILO, 2022).

اما نقش اقتصادی دیاسپورا فقط به نیروی کار محدود نیست. طی دو دهه اخیر، جامعه هندی‌ها در خلیج فارس به یکی از فعال‌ترین گروه‌ها در بخش تجارت تبدیل شده است. شبکه‌های تجاری مهاجران هندی در شهرهایی مانند دبی، دوحه و کویت، واردات کالا از هند را تسهیل کرده و هزینه مبادلات را کاهش داده‌اند. وجود این شبکه‌ها موجب شده تجارت میان هند و کشورهای عربی منطقه رشد قابل توجهی پیدا کند و هند به یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری این کشورها تبدیل شود (India Briefing, 2023).

در حوزه خدمات مالی و سرمایه‌گذاری نیز دیاسپورای هند نقش قابل توجهی ایفا می‌کند. بسیاری از شرکت‌های کوچک و متوسط در بخش‌های خرده‌فروشی، حمل‌ونقل، رستوران‌داری، فناوری و خدمات حرفه‌ای توسط مهاجران هندی اداره می‌شوند. این فعالیت‌ها علاوه بر ایجاد اشتغال، موجب گردش سرمایه در اقتصاد کشورهای میزبان شده و به توسعه بخش خصوصی کمک کرده است. همچنین برخی سرمایه‌گذاران هندی از طریق همین شبکه‌های مهاجران توانسته‌اند در پروژه‌های املاک، فناوری و تجارت منطقه مشارکت کنند (Kamrava, 2022).

یکی دیگر از ابعاد مهم نقش اقتصادی این جامعه، انتقال مهارت و دانش فنی است. حضور متخصصان هندی در بخش‌های پزشکی، آموزش، مهندسی و فناوری اطلاعات به توسعه سرمایه انسانی در کشورهای خلیج فارس کمک کرده است. در بسیاری از بیمارستان‌ها، شرکت‌های فناوری و مؤسسات آموزشی منطقه، کارکنان هندی بخش مهمی از نیروی متخصص را تشکیل می‌دهند. این موضوع نشان می‌دهد که دیاسپورای هند علاوه بر نیروی کار کم‌مهارت، در انتقال دانش و مدیریت نیز اثرگذار بوده است (OECD, 2021).

از منظر تحلیلی، وابستگی اقتصادی کشورهای خلیج فارس به نیروی کار و شبکه‌های تجاری آسیایی نشان‌دهنده تغییر تدریجی ساختار اقتصاد منطقه است. اقتصادهای نفتی که پیش‌تر به شرکت‌ها و نیروی کار غربی وابسته بودند، اکنون بیش از گذشته به پیوندهای اقتصادی با کشورهای آسیایی متکی شده‌اند. حضور گسترده دیاسپورای هند را می‌توان یکی از نشانه‌های این تحول دانست که می‌تواند در بلندمدت توازن اقتصادی منطقه را به سمت همکاری‌های آسیایی سوق دهد (Almezaini & Rickli, 2017).

در مجموع، نقش اقتصادی دیاسپورای هند در کشورهای خلیج فارس را می‌توان در سه سطح خلاصه کرد: تأمین نیروی کار برای رشد اقتصادی، ایجاد شبکه‌های تجاری و سرمایه‌گذاری، و مشارکت در انتقال دانش و توسعه بخش خدمات. این عوامل باعث شده حضور این جامعه به بخشی پایدار از اقتصاد منطقه تبدیل شود و بر روابط اقتصادی میان هند و کشورهای خلیج فارس تأثیر مستقیم بگذارد؛ موضوعی که در فصل سوم به‌طور مشخص در چارچوب روابط دوجانبه بررسی خواهد شد.

فصل سوم: نقش دیاسپورای هند در روابط دوجانبه هند و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس

حضور گسترده مهاجران هندی در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس تنها یک پدیده اقتصادی داخلی برای این کشورها نیست، بلکه به عاملی مهم در شکل‌دهی روابط خارجی میان آن‌ها و هند تبدیل شده است. در واقع، دیاسپورا به پلی انسانی میان اقتصادها تبدیل شده که تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های سیاسی را تسهیل می‌کند. بسیاری از پژوهش‌ها نشان می‌دهد کشورهایی که شبکه مهاجران گسترده‌تری دارند، روابط اقتصادی پایدارتر و کم‌هزینه‌تری نیز تجربه می‌کنند (World Bank, 2023).

یکی از مهم‌ترین اثرات این دیاسپورا، افزایش حجم تجارت دوجانبه است. حضور تاجران هندی در شهرهای مهم اقتصادی خلیج فارس باعث شده واردات کالا از هند، از مواد غذایی تا محصولات صنعتی و خدمات فنی، با سهولت بیشتری انجام شود. همین شبکه‌های مهاجران موجب شده کشورهای خلیج فارس به یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری هند تبدیل شوند و سهم مهمی در صادرات غیرنفتی این کشور داشته باشند (India Briefing, 2023).

نقش دیگر دیاسپورا در روابط دوجانبه، ایجاد جریان‌های مالی پایدار است. حواله‌های ارسالی از کشورهای خلیج فارس نه‌تنها اقتصاد هند را تقویت می‌کند، بلکه نوعی وابستگی متقابل میان طرفین ایجاد می‌نماید. این جریان مالی سبب می‌شود هند به ثبات اقتصادی کشورهای منطقه توجه بیشتری داشته باشد و در مقابل، دولت‌های عربی نیز حفظ روابط پایدار با هند را در راستای منافع اقتصادی خود بدانند (Reserve Bank of India, 2023).

علاوه بر اقتصاد، دیاسپورا نقش مهمی در دیپلماسی نیز ایفا می‌کند. دولت هند در سال‌های اخیر سیاست فعال‌تری برای ارتباط با جوامع مهاجر خود در خلیج فارس اتخاذ کرده و تلاش کرده از آن‌ها به‌عنوان ابزاری برای تقویت همکاری‌های اقتصادی، انرژی و سرمایه‌گذاری استفاده کند. سفرهای مکرر مقامات هندی به کشورهای منطقه و امضای توافق‌های اقتصادی، تا حد زیادی با هدف حفظ امنیت شغلی و اقتصادی این جمعیت انجام می‌شود (Pant, 2020).

از منظر تحلیلی، این روند نشان‌دهنده تحول در ساختار قدرت اقتصادی در غرب آسیا است. گسترش روابط هند با کشورهای عربی خلیج فارس، به‌ویژه در حوزه انرژی، تجارت و نیروی کار، نشان می‌دهد که اقتصاد منطقه در حال حرکت به سمت شبکه‌های همکاری آسیایی است. این تحول می‌تواند پیامدهایی برای موازنه اقتصادی منطقه داشته باشد و رقابت میان قدرت‌های آسیایی برای نفوذ اقتصادی در خلیج فارس را افزایش دهد (Kamrava, 2022).

در عین حال، وابستگی کشورهای خلیج فارس به نیروی کار خارجی، از جمله جامعه هندی، باعث شده این کشورها در سیاست خارجی خود ثبات بیشتری در روابط با هند حفظ کنند. به بیان دیگر، دیاسپورا به عاملی بازدارنده در بروز تنش‌های شدید میان طرفین تبدیل شده است، زیرا هرگونه بی‌ثباتی در روابط می‌تواند بازار کار، سرمایه‌گذاری و تجارت را تحت تأثیر قرار دهد. این موضوع نشان می‌دهد دیاسپورا نه‌تنها یک متغیر اقتصادی، بلکه یک عامل ثبات در روابط منطقه‌ای محسوب می‌شود (OECD, 2021).

در مجموع، دیاسپورای هند در خلیج فارس را می‌توان یکی از مهم‌ترین عوامل پیونددهنده روابط دوجانبه دانست. این جامعه مهاجر از طریق تجارت، جریان مالی، انتقال سرمایه انسانی و نقش دیپلماتیک، روابط هند و کشورهای منطقه را به سطحی فراتر از همکاری اقتصادی ساده رسانده است. به همین دلیل، بررسی این پدیده برای فهم تحولات اقتصادی و سیاسی غرب آسیا اهمیت زیادی دارد.

نتیجه‌

بررسی نقش اقتصادی دیاسپورای هند در کشورهای شورای همکاری خلیج فارس نشان می‌دهد که این پدیده صرفاً یک موضوع مهاجرتی نیست، بلکه به یکی از پایه‌های اصلی روابط اقتصادی میان هند و کشورهای منطقه تبدیل شده است. حضور میلیون‌ها مهاجر هندی در اقتصادهای نفتی خلیج فارس، از یک سو نیاز این کشورها به نیروی کار، خدمات تخصصی و شبکه‌های تجاری را تأمین کرده و از سوی دیگر، برای اقتصاد هند منبع مهمی از حواله‌های مالی، فرصت‌های سرمایه‌گذاری و گسترش تجارت خارجی فراهم آورده است.

تحلیل فصل‌های مختلف مقاله نشان داد که این دیاسپورا در سه سطح اثرگذار است. نخست در سطح اقتصادی داخلی کشورهای خلیج فارس که در آن مهاجران هندی به بخشی از ساختار بازار کار، بخش خدمات و تجارت تبدیل شده‌اند. دوم در سطح روابط اقتصادی دوجانبه که شبکه‌های مهاجران نقش مهمی در افزایش تجارت، جریان سرمایه و همکاری‌های مالی میان طرفین ایفا می‌کنند. سوم در سطح ژئوپلیتیکی که حضور این جامعه مهاجر به ایجاد نوعی وابستگی متقابل اقتصادی میان هند و کشورهای عربی انجامیده و بر سیاست خارجی و همکاری‌های منطقه‌ای نیز اثر گذاشته است.

در نتیجه این روند را می‌توان نشانه‌ای از تغییر تدریجی ساختار اقتصاد منطقه دانست. گسترش روابط اقتصادی میان کشورهای آسیایی و کاهش انحصار قدرت‌های غربی در اقتصاد خلیج فارس، بیانگر حرکت به سوی نظم اقتصادی چندقطبی‌تر در غرب آسیا است. در این چارچوب، دیاسپورای هند به‌عنوان یکی از عوامل پیونددهنده اقتصادهای آسیایی، می‌تواند در آینده نقش مهم‌تری در شکل‌دهی همکاری‌های منطقه‌ای ایفا کند.

 

در مجموع، دیاسپورای هند را باید نه صرفاً یک جمعیت مهاجر، بلکه یک متغیر راهبردی در روابط اقتصادی هند و کشورهای شورای همکاری خلیج فارس دانست؛ متغیری که استمرار آن می‌تواند بر تجارت انرژی، توسعه اقتصادی منطقه و حتی موازنه قدرت اقتصادی در غرب آسیا اثرگذار باشد.

منابع

Almezaini, K., & Rickli, J. M. (2017).The Gulf States and International Political Economy. Routledge.

https://www.routledge.com/The-Gulf-States-and-International-Political-Economy/Almezaini-Rickli/p/book/9781138786150

India Briefing. (2023).India–GCC Trade Relations.

https://www.india-briefing.com/news/india-gcc-trade-relations-20360.html

International Labour Organization (ILO). (2022).Labour Migration in the Gulf States.

https://www.ilo.org/global/topics/labour-migration/lang–en/index.htm

Kamrava, M. (2022).Labor Migration in the Gulf. Brookings Institution.

https://www.brookings.edu/articles/labor-migration-in-the-gulf/

Kapoor, A., & Singh, R. (2021).India–GCC Relations: Strategic and Economic Dimensions. Observer Research Foundation. https://www.orfonline.org/research/india-gcc-relations/

OECD. (2021).International Migration Outlook. https://www.oecd.org/migration/

Pant, H. V. (2020).India and the Gulf: A Growing Partnership. Observer Research Foundation.

https://www.orfonline.org/research/india-and-the-gulf/

Reserve Bank of India. (2023).Remittances to India Report.

https://www.rbi.org.in/Scripts/PublicationsView.aspx?id=21000

World Bank. (2023).Migration and Remittances Data.

https://www.worldbank.org/en/topic/migrationremittancesdiasporaissues