آذر ۴, ۱۴۰۰ – ۹:۱۶ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC

همگرایی، وضعیتی است که در آن، گروه‎ها، سازمان‎ها، نهادها یا کشورها، برای حفظ منافع جمعی، به همکاری گسترده با یکدیگر بپردازند و به سوی نوعی وحدت …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, گفتگو

نشست اکو ، آینده سازمان و آسیب شناسی همگرایی ها – گفتگو با دکتر جهانگیر کرمی کارشناس مسائل اوراسیا و استاد دانشگاه

نگارش در آبان ۱, ۱۳۹۱ – ۵:۰۳ ق.ظ
نشست اکو ، آینده سازمان و آسیب شناسی همگرایی ها  – گفتگو با دکتر جهانگیر کرمی  کارشناس مسائل اوراسیا و  استاد دانشگاه
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

دوازدهمین نشست سران کشورهای عضو اکو  با حضور برخی از رهبران کشورهای عضو در باکو پایتخت جمهوری آذربایجان برگزار شد. اجلاس سران سازمان همکاری‌های اقتصادی اکو در باکو در زمانی آغاز به کار می‌کند که ترکیه که از دو سال گذشته عهده دار ریاست اکو بوده و در اجلاس باکو ریاست دوره‌ای بر این سازمان را به جمهوری آذربایجان واگذار شد. در این حال برای بررسی بیشتر این اجلاس و تاثیر آن بر نوع همکاری و همگرای کشورهای عضو اکو و همچنین آسیب شناسی رویکرد اکو گفتگویی با دکتر جهانگیر کرمی استاد  دانشگاه تهران داشته ایم:کلید واژگان: نشست باکو ، سازمان اکو،  ترکیه ، ایران ، اقتصاد، سیاست، آسیب شناسی

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در نشست اکو در باکو  رئیس جمهوران ایران، افغانستان، پاکستان،  تاجیکستان و آذربایجان و رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه، حضور داشتند، اما رهبران ازبکستان، قزاقستان و ترکمنستان و قرقیزستان شرکت نداشتند. این امر به روابط دو جانبه این کشور ها با جمهوری آذربایجان مربوط میشود یا تمایل این کشور به ایفای نقش کمرنگ تر در اکو؟

من فکر میکنم که عنصر تنش یا مشکل در روابط دو جانبه کشورهای ازبکستان، ترکمنستان، قرقیزستان و قزاقستان با آذربایجان آنچنان پررنگ نیست که رهبران این کشور ها در  نشست اکو در باکو شرکت نکرده باشند. یعنی اگر بخواهیم به علت این امر توجه کنیم باید گفت شاید این امر بر گردد که سازمان همکاری اقتصادی اکو آنچنان نقشی در تعاملات تجاری و اقتصادی منطقه ای ندارد که دولت  های منطقه این سازمان را جدی بگیرند. به همین خاطر است که بعضا اینگونه بی مهری ها و عدم استقبال رهبران کشورهای عضو در  نشست های سازمان مشاهده میشود.

 

 مرکز بین المللی مطالعات صلح: چنانچه به رویکرد کشورهایی مانند ازبکستان در مورد خروج از پیمان امنیت دسته جمهی توجه داشته باشیم، آیا میتوان تصور کرد با توجه به حضور کم رنگ برخی کشورهای عضو اکو در این سازمان این کشورها از سازمان همکاری اقتصادی اکو خارج شوند؟

 در شرایط کنونی موضوع خروج کشورهای عضو از قالب سازمان همکاری اقتصادی اکو مطرح  نیست. چرا که عملا حضور در اکو آنچنان پررنگ نیست و این سازمان هم آنچنان نقش پررنگی ندارد که کشورها منطقه در این اندیشه باشند که با خروج از آن  میتوانند نقش جدید را به عهده گیرند. لذا به نظر من این موضوع در شرایط کنونی منتفی است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: برگزاری نشست اخیر اکو در باکو دارای چه اهمیتی است؟

این نشست در دوره ای برگزار می شود که تنش ها بین سوریه و ترکیه در حال افزایش است. از سویی نیز نگرانی های ایران نسبت به سوریه و درگیری بین ترکیه و سوریه مطرح است. این امر در حالی است که ایران و ترکیه به عنوان دو عضو اصلی سازمان همکاری های اقتصادی اکو هستند. از سویی دیگر نیز یکی از سناریوهای محتمل این است که مسائلی که در  حال حاضر در خاورمیانه در حال رخ دادن است به قفقاز جنوبی نیز کشیده شود است. با توجه به اهمیت این امر برای سه عضو اکو یعنی ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان این امر هم می تواند اهمیت نشست این دوره را افزایش دهد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به دو سال اخیر دوران ریاست ترکیه بر سازمان همکاری های اقتصادی اکو و اهداف سند چشم انداز این سازمان تا سال 2015 و عملکرد این سازمان منطقه ای برخی معتقدند که ترکیه چندان تمایلی به همکاری در قالب اکو ندارد و به تنظیم  جداگانه سیاست خارجی خود با کشورهای اکو می پردازند. در این بین از نگاهی آسیب شناسانه آیا رهبری ترکیه بر اکو  توانسته است به همگرایی بیشتر کشورهای عضو کمک کند؟

این امر به مشکلی ریشه ای در سازمان اکو بر می گردد. سازمان اکو در واقع دنباله آر سی دی است که این سازمان همکاری منطقه ای در دوره جنگ سرد بود و در پشت آن فلسفه سیاسی مهمی قرار داشت. در  واقع این سازمان بخش اقتصادی سازمان سنتو بود که تعریف خاصی در دوران جنگ سرد داشت و از سوی غرب، ناتو، امریکا و اروپا هم پشتیبانی میشد. در این سازمان دولت های ترکیه، ایران و پاکستان هم چند ویژگی مشترک داشتند (هر سه مسلمان غیر عرب بوده، در مقابل تهدید شوروی قرار داشته و همچنین از نظر امنیت و نظامی هر سه کشور مرتبط و متحد با غرب بودند).البته این همکاریها ریشه در پیمان سعدآباد و بغداد هم داشت. در این حال سازمان اکو که بعدا شکل گرفت در سال 1364 هیچ یک از فلسفه های گذشته را نداشت. یعنی سه کشور ترکیه، ایران و پاکستان هر چند مسلمان غیر عرب بوده اما لزوما در برابر کشورهای عرب صف آرایی نداشتند. همچنین همه ی اعضا در پیوند با غرب نبوده و همچنین نگرانی از شوروی به گونه ای دیگر بین اعضا مطرح میشد. لذا در حال حاضر سازمان همکاری اکو فاقد مبانی سیاسی و امنیتی همکاری است و در واقع منطق اقتصادی همکاری در درون این سازمان هم خیلی فعال و پویا نیست. به عبارت دیگر وقتی به اهدافی که برای سازمان همکاری اکو ترسیم شده است نگاه میکنیم این اهداف بیانگر آن است که هر چند اکو تلاش میکند شرایط توسعه اقتصادی پایدار ا فراهم کند، تجارت درون منطقه ای را افزایش دهد، ادغام تجاری را صورت دهد و زیر بناهای حمل و نقل را گسترش داده و به مجموعه ای از این اهداف بپردازند، اما فاقد مبانی سیاسی و امنیتی همکاری است. در این حال نمی توان گفت که اکو در بعد اقتصادی هیچگونه کارایی نداشته است. چرا که در بخشی از توسعه زیربناهای حمل و نقل و ارتباطات سازمان موفقیتهای داشته است، اما در همین حوزه هم باید گفت بدون وجود سازمان هم این موفقیتها امکان پذیر بود. یعنی زیربناهای حمل و نقل بین ایران- افغانستان و ایران -ترکمنستان حتی اگر اکو هم وجود نداشت به صورت دو جانبه پیش می رفت. در این راستا قابل ذکر است در زمانی که هدف اصلی سازمان موضوع توسعه اقتصادی و تجارت درون منطقه ای ترسیم شده است در حال حاضر و بنا به آمارهای موجود حدود 6 درصد تجارت منطقه ای در بین اعضا صورت میگرید. یعنی سازمان حتی در بعد اقتصادی هم نتوانسته است شرایطی را ایجاد کند که موفقیت آمیز بوده و بر اساس منطق تسری افقی و عمودی این همکاری های بتواند به حوزه های اجتماعی  سیاسی فرهنگی و سیاسی و در نهایت امنیتی گسترش یابد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با در نظر داشت وجود چالش ها و تنش هایی دو سویه بین کشورهایی عضو اکو همچون آذربایحان- ترکمسنتان، آذربایجان- ایران، ازبکستان-تاجیکستان، ایران- ترکیه و… این امر چه تاثیری در هر گونه همگرایی  اقتصادی در قالب  سازمان اکو گذاشته است؟

در واقع این چالش ها و تنش ها هر چند وجود داشته است، اما نباید هم فراموش کرد که این تنشها و  چالشها بین همه کشورهایی که عضو سازمان های موثر و موفق بین المللی (مانند اتحادیه اروپا، آسه آن و..) هستند وجود دارد. یعنی بین همه دولت های دنیا اساسا چنین مشکلاتی همیشه وجود داشته است، ولی باید گفت شکل گیری یک سازمان موثر باید منطق اقتصادی قوی داشته باشد و این منطقه اقتصادی قوی هم صرفا نمی تواند ناشی از نزدیکی جغرافیایی باشد. چرا این امر یک  عامل مهم است و فاکتور مهم دیگر مکمل بودن اقتصاد است. گذشته از این عامل مهم دیگر آن است که حداقل مسائل سیاسی و ایدئولوژیک دولت ها و دولتمردان و همچنین نگرش های سیاسی دولتمردان عضو اگر کمکی به همگرایی اقتصادی نمی کند مانعی بر سر همکاری اقتصادی نباشد. علاوه بر این مشکلات و تشنهای سیاسی بین دولت ها آنچان فعال و پرتنش نبوده که به موجودیت کشورها و دولت ها برگردد یا دولت های عضو حضور در این سازمان منطقه ای را نافی موجودیت خود دانند و به عبارتی دیگر انگیزه های تعارض بیشتر از انگیزه های همکاری گردد. لذا با در نظر گرفتن این عوامل می توان گفت که در شرایط کنونی امکان همگرایی گسترده در قالب اکو وجود ندارد. در این میان باید گفت سازمان اکو فاقد ایده اصلی شکل دهنده است. ( این ایده ترکیبی از عناصر اقتصادی، هویت جغرافیایی، اندیشه ای، سیاسی و امنیتی دولتمردان  است و باعث میشود که ایده به عنوان موتور محرکه سازمان را به پیش برد) در مورد اکو باید گفت متاسفانه چنین ایده ای وجود ندارد و اگر هم یک سازمان این ایده را نداشته باشد اختلافات بین اعضا هم باعث میشود تا سازمان دچار واگرایی های جدی گردد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با نگاهی به سند چشم انداز همکاریهای اعضای اکو تا سال 2015  و پتانسیل‌های موجود برای افزایش همکاری‌های چند بعدی آیا سازمان اکو  در دوره ریاست دو ساله جمهوری آذربایجان می تواند همگرایی خود را افزایش دهد؟

به نظر من جدا از ایران و ترکیه  هیچ کدام از کشورهای منطقه و حتی پاکستان ظرفیت تحول جدید در این سازمان را ندارند. در ایران و ترکیه هم بنا به دلایل متعدد چنین اراده ای برای تقویت نقش اکو وجود ندارد. در این حال اگر این  این ایده در ایران هم وجود داشته باشد در ترکیه وجود ندارد. یعنی هر چند در ایران اراده ای که برای گسترش همکاری های در قالب اکو وجود دارد، اما بنا به دلایل سیاسی، اقتصادی و فشارهای بین المللی آنقدر نمی تواند در صحنه عمل تاثیر گذاری داشته باشد و بتواند این این سازمان را به سازمانی موثر بدل کند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: ایران از چه راه هایی ایران میتواند به همکاری و همگرایی بیشتر در قالب اکو بپردازند؟

 به نظر من شاید تنها گزینه این باشد که جمهوی اسلامی ایران بتواند مساله اقتصاد را در اولویت سیاستهای خود قرار دهد. در این زمان امکان نقش آفرینی جدی در اکو وجود دارد، اما مادامی که مسائل اقتصادی از اولیت چندانی در سیاست گذاری دولت برخوردار نیست و  اولیتهای دولت مسائل سیاسی و.. است امکان تحول وضعیت اکو وجود ندارد. گذشته از این سازمان دچار چالش هایی است و به نظر من پیشنهاد دکتر احمدی نژاد برای ایفای نقش سیاسی سازمان همکاری اقتصادی اکو و همچنین ایجاد یک نوع نهاد مشورتی سیاسی به نام مجمع سیاسی اکو صورت گیرد تا حدی در واقعیت و در صحنه عمل با مشکلاتی مواجه است. یعنی به خاطر عدم فلسفه سیاسی و امنیتی مشترک در سازمان امکان عملی شدن آن در عالم واقع بسیار محدود است.

 

مرکر بین المللی مطالعات صلح: سندˈچشم انداز اکو 2015ˈخط مشی های کلی آینده اکو را در زمینه های مختلف تجارت، حمل و نقل، انرژی، بهداشت و محیط زیست، تعیین ایجاد منطقه آزاد تجاری و تشکیل بلوک مهم اقتصادی مشخص کرده است. این امر  تا چه ی قابل دسترسی است ؟

من فکر میکنم تا جایی که شرایط منطقه چنین است و در بسیاری از دولت های منطقه نگرش های سیاسی بر نگرش های اقتصادی غلبه دارد و تا زمانی که مشکلات بین کشورهای عضو مانند آذربایجان- ترکمستتان، ازبکستان-تاجیسکتان و… به وضعیت فعلی است امکان تحول جدی در نقش اکو وجود ندارد و نمی توان چشم انداز روشنی برای این سازمان ترسیم کرد

 

 

 

 

Share