June 25, 2022 – 8:24 am | Comments Off on شیعیان افغانستان و طالبان؛ از تعاملات دو جانبه تا تهدیدات چند جانبه 

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح– IPSC

برای درک بهتر این موضوع که رابطه و تعامل دو جانبه میان جامعه «شیعیان» افغانستان و «طالبان» چه سمت و سوی خواهد گرفت لازم است در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, عراق, مقالات, مقالات تحلیلی

مخالفان و موافقان ژئوپلتیکی تجزیه عراق

نگارش در June 13, 2015 – 3:36 am
مخالفان و موافقان ژئوپلتیکی تجزیه عراق
Share

دکتر حسین ربیعی

استاد دانشگاه

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

ابعاد ژئوپلیتیکی روند تجزیه عراق

اگر ما ژئوپلیتیک را رقابت قدرت­ها برای کسب منافع بدانیم یا برداشت و تعریف­مان از ژئوپلیتیک این باشد، تصور من این است که متاسفانه روند تجزیه عراق به منفعت بسیاری از قدرت ها تبدیل شده است. جدا از قدرت­های منطقه از جمله ایران و ترکیه (که به سبب اینکه احتمالاٌ تشکیل منطقه کردستان یا تأسیس کشور مستقل کردستان میتوانند از تجزیه عراق متضرر شوند و نوعی تهدیدی است) سایر قدرت­های منطقه­ای و فرامنطقه­ای و جهانی میتوانند از این وضعیت سود ببرند. در واقع تجزیه عراق یک کشور قدرتمند عربی می­باشد که مدت ها در مقابل اسرائیل بوده و اسرائیل آن را تضعیف میکند و شاید حتی از بین ببرد تا جایی که اصلاٌ کشوری به نام عراق وجود نداشته باشد و این برای اسرائیل یک منفعت و یک فرصت خواهد بود.

مثلا عراق زمان صدام را با عراق ضعیف فعلی را و عراقی را که بعد تجزیه شود مقایسه کنید. از طرفی دیگر تشکیل کشوری مثلاٌ به نام کردستان میتواند زمینه را برای حضور و نفوذ قدرت های منطقه­ای و فرا­منطقه ای فراهم کند، چرا که تشکیل یک کشور ضعیف مثل کردستان عراق زمینه ای برای اینکه آن­ها به دنبال کسب حمایت های بین المللی باشند و احتمالاٌ بخواهند پایگاه ها و جایگاهی را به قدرت های خارجی بدهند( شبیه اتفاقی که در بحرین و کشورهای جنوب خلیج فارس رایج بوده که پایگاه های نظامی به آن­ها داده می­شد) باشد. بنابراین به نظر می­رسد بجز ایران و ترکیه که از تجزیه عراق متضرر خواهند شد آمریکا، روسیه، چین یا اتحادیه اروپا از این امر ضرری نمی برند و اسرائیل منفعت بسیار خواهد برد. در واقع وضعیت ژئوپلیتیکی متضادی وجود دارد به این ترتیب که برخی قدرت های منطقه با تجزیه عراق مخالف­ و قدرت های خارجی و جهانی موافق این امر می­باشند چرا که در واقع منافع آن­ها در این است که کشورهای منطقه کوچکتر، جزئی تر و ضعیف تر شوند.

بازیگران مختلف منطقه­ای و منافع در روند تجزیه عراق

عربستان از این جهت در واقع سود خواهد برد که احتمالاٌ تجزیه کشور عراق در واقع یک قدرت شیعه بزرگ را از منطقه حذف خواهد کرد. زمانی که در عراق کردها و شیعه ها و سنی ها با هم متحد باشند عراق کشوری قدرتمند و قابل توجهی است و در وضعیت دموکراسی، شیعه­ها قدرت را در اختیار خواهند داشت. حال اگر این وضعیت تجزیه شود یعنی کشوری سنی نشین تشکیل شود (که الان در قلمرو داعش است) و کشوری کردنشین (که قلمرو اقلیم کردستان عراق است) و کشوری شیعه کوچک در جنوب شرق عراق، مسلماٌ عربستان احساس تهدید کمتری از ناحیه احتمالا این کشور شیعه که در پس آن تشکیل می­شود خواهد کرد. بنابراین عربستان از تجزیه عراق منفعت خواهد برد. به ویژه اینکه در بین کشورهای عربی هم جایگاه عراقِ تجزیه شده تضعیف خواهد شد و رقابتی با عربستان و مصر نخواهد توانست کرد. بنابراین عربستان از تجزیه عراق به این سبب نفع خواهند برد که در رقابت های درون عربی جایگاه و موقعیت عراق تضعیف خواهد شد. کشورهای دیگر منطقه از جمله کویت و بحرین هر چند قدرت های تاثیرگذاری نیستند، اما به هر شکل سود خواهند برد. چرا که آن­­ها تا حدی در بحث توازن قدرت، جایگاه ضعیفی دارند و احتمالاٌ از تضعیف کشورها و تشکیل کشورها و دولت های ضعیف استقبال خواهند کرد. بنابراین وضعیت های دوگانه­ای وجود دارد از یک سو بعضی متضرر خواهند شد، آسیب خواهند دید و دچار تردید می­شوند و بعضی­ها سود خواهند کرد و فرصتی برای آینده خود طلب میکنند.

به علاوه مصر هم از تجزیه عراق به این سبب نفع خواهند برد که در رقابت های درون عربی جایگاه و موقعیت عراق تضعیف خواهد شد. اگر موضوع ناسیونالیسم عربی در واقع در مصر قوت گرفته باشد و بخواهند خود را مثل زمان جمال عبدالناصر به اصطلاح رهبر جهان عرب بدانند و به این جایگاه برسند، قاعدتاٌ از تضعیف سایر کشورهای عربی چه عراق باشد و چه هر کشور دیگری منفعت میبرند و حمایت میکنند،. اما مصر هم متأسفانه دچار گرفتاری­های داخلی بوده یعنی اساساٌ ، مانند زمانی که صدام و جمال عبدالناصر به دنبال ایده های پان عربی بودند، رقابت های درون عربی وجود ندارد و بیشتر این کشورها گرفتار وضعیت های داخلی هستند. ولی اگر از این وضعیت رها شوند و به دنبال کسب برتری و به اصطلاح سلطه به جهان عرب باشند، مصر میتواند از ضعیف شدن کشورهای دیگر استقبال کند تا بتواند جایگاه خود را در هرم قدرت جهان عرب تثبیت کند. پس مصر هم موافق روند تجزیه است. در بعد دیگری بجز مصر سایر کشورهای عربی کوچک در حدی نمی­باشند که بخواهند از کشور عراق سود عمده ببرند. زیرا آن­ها متوجه امور داخلی­شان بوده و هنوز به آن سطحی نرسیده­اند که کنش­های فرا­منطقه­ای داشته باشند. مثلاٌ اردن و کشورهای جنوب خلیج فارس بیشتر سرگرم امور داخلی­ خود هستند چه عراق تجزیه بشود چه نه. آن­­ها قدرت مانور دادن فراتر از مرزهای منطقه­ای خود را ندارند. در شمال آفریقا هم کشور لیبی (که قبلاٌ به هر شکل قدرت متوسطی به حساب می­آمد ) آن اکنون گرفتار بحران های داخلی­ست. سوریه هم کشور نسبتاٌ قدرتمندی بود که میتوانست در مقابل عراق موضع داشته باشد ولی دچار وضعیت جنگ داخلی می­باشد. بنابراین سایر کشورهای منطقه که جزء قدرت های ملی و محلی به حساب می­آیند سود و زیانی فعلاٌ نمی­توانند داشته باشند.

موافقان روند تجزیه در نظام بین الملل و منافع آنان

تشکیل کشورهای ضعیف در نظام جهانی فرصتی فراهم میکند تا کشورهای قدرتمند نفوذ خود را در آن­جا توسعه داده و بتوانند آن­ها را به عنوان حامیان منطقه­ای خود درآورند. برای درک بهتر وضعیت کافی­ست که مقایسه­ای صورت گیرد. فرض کنید که شبه جزیره عربستان ( شامل یمن، عربستان و عمان و چند کشور دیگر حاشیه خلیج فارس می­باشد) کشوری واحد بودند. مسلماٌ هم از لحاظ بعد نظامی، بعد جغرافیایی، بعد موقعیتی دارای قدرت قابل توجهی بودند، اما اکنون که این کشورها به چندین کشور ضعیف تبدیل شده­اند، زمینه ای برای نفوذ و حضور قدرت­های بیگانه و دخالت در امور این منطقه فراهم است. قطعاٌ اگر عراق هم به این جمع تجزیه شده ها اضافه شود، آن­ها سود خواهند کرد. یعنی کشورهای اروپایی و آمریکا از ایجاد یک کشور ضعیف در این منطقه به این دلیل نفع خواهند برد و استقبال میکنند.

نگاه ژئوپلیتیک چین و روسیه

چین و روسیه مواضع شفافی در مورد تجزیه عراق ندارند. اغلب احساس میشود که آن­ها در مقابل و رو در روی آمریکا و کشورهای اروپایی قرار دارند. ولی در بیشتر مواقع وقتی در واقع لحظه محک زدن مواضع­شان به میان می­آید پا پس کشیده و با آن­ها همراهی میکنند. به نظر می­رسد که هر دو کشور در واقع منافع کوتاه مدت­شان را بر منافع بلندمدت­شان ترجیح بدهند. من تصور میکنم تجربه نشان میدهد که آن­ها منافع استراتژیک بلندمدت­شان را در خیلی از مواقع قربانی منافع زودگذرشان کرده اند.

نگاه اتحادیه اروپا

اتحادیه اروپا هم به تصور من در واقع موضع آمریکا را دارد. البته اتحادیه اروپا هنوز به عنوان یک اتحادیه منسجم نمی­باشد. با اینکه از همه­ی اتحادیه­های دیگر جهانی متشکل­تر بوده و تشکیلات قویتر، پارلمان و مسئول سیاست خارجی دارد ولی ما در آن­جا هم اختلافاتی را شاهد بودیم. در سال 2003 و قبل از آن در سال 1991، فرانسه و آلمان مخالف بودند و بریتانیا موافق حمله آمریکا به عراق بود یعنی در کنار آمریکا و در کنار آن ائتلاف قرار گرفت. بنابراین نمی­توان گفت که اتحادیه اروپا همگی یک موضع واحد دارند. بویژه در این مورد که منطقه بسیار حساس بوده و منابع انرژی دنیا در آن متمرکز است. من تصورم این است که آن­ها هم علی­رغم اینکه از وجود تشکیلات ضعیف در این منطقه سود میبرند، اگر قرار باشد این تشکیلات ضعیف در اختیار قدرت واحدی مثل آمریکا قرار بگیرد آنها هم موضع یکدستی نخواهند داشت و از منافع­شان دفاع خواهند کرد. این امر بستگی به تجزیه عراق ( که به چه سمتی برود و نهایتاٌ کنترل این چند کشور ضعیفی که از تجزیه عراق ایجاد میشوند، در اختیار چه کشوری قرار گیرد) دارد.

نتیجه:

با توجه به همه­ی جوانب به نظر می­رسد که از نظر ژئوپلیتیک وزنه­ی طرفداران تجزیه عراق در نظام بین الملل و نظام منطقه ای بیشتر باشد.البته ایران و ترکیه را نباید دست کم گرفت، آنها مخالفان تجزیه عراق هستند. ولی اگر از لحاظ تعداد و به اصطلاح کمیتی طرفداران تجزیه سود بیشتری میبرند. شاید یکی از دلایلی که بحران داعش (علی­رغم خیلی از پیشبینی­ها که به کوتاه مدت بودن آن اشاره می­کرد، همچنان هم داعش رو به پیشرفت بوده و در حال تصرف مناطقی در عراق است،) پایدار شد حمایت های پنهان و پیدای در واقع موافقان تجزیه عراق از داعش است.

 

واژگان کلیدی: مخالفان ژئوپلتیکی تجزیه عراق، موافقان تجزیه عراق، تجزیه عراق، ژئوپلتیک عراق،

Share