مهر ۲۴, ۱۴۰۰ – ۶:۰۸ ق.ظ |

مریم خالقی نژاد
تحلیلگر روابط بین الملل و مسائل منطقه ای
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC
پنجمین انتخابات پارلمانی به عنوان اولین انتخابات زودهنگام عراق در تاریخ دهم اکتبر روز یکشنبه برگزار گردید در این انتخابات …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

روابط مصر و عربستان تحت الشعاع نظم جدید منطقه ای

نگارش در اردیبهشت ۱۷, ۱۳۹۱ – ۳:۴۶ ب.ظ
Share

کامران کرمی

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

بیان رخداد

با سقوط مبارک به عنوان متحد اصلی عربستان در منطقه و دگرگونی های قابل توجهی که در نظم منطقه ای به وجود آمد، عربستان سعودی خود را در مقابل نظم جدید در مصر می بیند و تلاش دارد تا این وضعیت را دگرگون سازد. به دنبال اعتراض شمار زیادی از مردم مصر به اقدام مقام‌های سعودی در بازداشت احمد الجیزاوی، حقوقدان و فعال سیاسی مصری، ریاض سفیرش را از قاهره فرا خواند و سفارتش را در این کشور تعطیل کرد. شدت تنش در روابط ریاض و قاهره بدنبال بازداشت احمد الجیزاوی وکیل و فعال حقوق بشر در فرودگاه جده و متهم کردن وی به توهین به عبدالله بن عبدالعزیز پادشاه سعودی و سپس داشتن قرص حاوی مواد مخدر افزایش یافته است. تظاهرکنندگان خواستار پایان دادن به دخالت عربستان در کشورشان از طریق حمایت از جریان سلفی شدند. همچنین معترضان معتقدند که مقام های سعودی باید بدانند که وضعیت مصر تغییر کرده است و دوران مبارک به پایان رسیده است.

مصر درحال حاضر برای مهار این تنش بعد از تصمیم غیرمنتظره ریاض برای بستن سفارت و کنسولگریهای عربستان در شهرهای اسکندریه و سوئز تلاش زیادی می کند. اما این تنش زائیده امروز نبوده است و بازداشت الجیزاوی نشان از فضای سرد روابط ریاض و قاهره است. روابط بین مصر و عربستان از زمان شروع تغییرات در مصر و مواضع مخالف سعودیها درقبال این انقلاب و تلاش آنها برای مهار تغییرات در مصر و ابقای رژیم مبارک با تمام راهها و ابزارهای ممکن تیره شد و پادشاه سعودی در این راستا تلاش نمود تا برای جلوگیری از ایجاد تغییرات دمکراتیک در مصر از آمریکا کمک بگیرد. از اینرو در این نوشتار تلاش می شود تا سردی روابط مصر و عربستان در پرتو شرایط و نظم منطقه ای جدید مورد تحلیل قرار بگیرد.

واژگان کلیدی: نظم جدید منطقه ای، عربستان سعودی، مصر، سردی روابط

تحلیل رخداد

روابطی تحت شعاع نظم جدید منطقه ای

هر چند که مصر و عربستان در طول تاریخ روابط خود با برخی تنش‌ها و مشکلات مواجه بوده‌اند، اما روابط این دو کشور در دوره مبارک روابطی مستحکم و دوستانه بود. با توجه به اینکه هر دو کشور در عرصه منطقه‌ای به نوعی نقش مکمل و نزدیک به هم ایفا می‌کردند و هر دو در قالب ائتلاف کشورهای عربی محافظه‌کار و متمایل به غرب دو محور اصلی ائتلاف محافظه‌کاری عربی بوده‌ و همکاری های مختلفی با هم داشته‌اند. وقوع خیزش‌های مردمی در مصر و سقوط مبارک باعث شد تا مصر از این محور خارج و کلیت این محور با چالش و حتی تردید مواجه شود. شرایط این کشور در حال ورود به مرحله جدیدی است که از جمله بر سیاست و روابط خارجی این کشور تاثیرگذار بوده و از جمله باعث تغییراتی در روابط مصر و عربستان شده است.

از مهمترین پیامدهای نظم جدید منطقه‌ای که در خاورمیانه و شمال افریقا در حال شکل‌گیری است، گسست و تغییر در ائتلاف‌های منطقه‌ای سابق و شکل‌گیری ائتلاف‌های منطقه‌ای جدید است. از یکسو عربستان تلاش می کند تا با همراهی  کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و مشارکت کشورهایی همچون اردن و مراکش در قالب ائتلاف جدیدی در منطقه نقش ‌آفرینی کند. در مقابل مصر پیشتاز شکل‌گیری ائتلاف منطقه‌ای جدیدی است که متشکل ازکشورهایی هستند که در آنها انقلاب‌های مردمی به وقوع پیوسته همچون مصر، تونس و کشورهای دیگری است که ممکن است در آینده به این جرگه بپیوندند. واقعیت این است که با وقوع جنبش‌های مردمی در مصر و تکامل تدریجی انقلاب، این کشور در حال ورود به مرحله نوینی از حیات سیاسی خودش است و این تغییرات داخلی به تدریج در عرصه سیاست خارجی مصر نیز خود را نشان داده و تاثیرگذار است. در حقیقت مصر جدید در ایجاد و نهادینه‌سازی نظام‌های مردمی در جهان عرب و همچنین اتخاذ سیاست خارجی مستقل و مبتنی بر منافع درازمدت پیشتار است.

مصر در شرایط جدید خود تأثیر بسزایی در جهان عرب و تحولات آن دارد، در دهه های گذشته پیشگام تحولات جهان عرب بود و تحولات اخیر نشان داد که تغییر در مصر می تواند باعث تحولات جدی در منطقه شود و کشورهای منطقه را به سوی الگوهای مشروعیت بخش و تغییر نظامهای سیاسی سوق دهد. مصر در حال تبدیل شدن به قدرت منطقه ای نوینی است که می تواند خود را به عنوان رهبر جهان عرب نشان دهد، بخصوص که دارای پتانسیل هایی است که عربستان آنها را دارا نیست، از جمله مبحث نظام سیاسی دموکراتیک، سیاست خارجی مستقل و بحث اعتبار و مشروعیتی که مصر در جهان عرب برای خود کسب می کند. بر این اساس عربستان به دلیل این مباحث از سقوط رژیم مبارک آسیب های جدی ای خواهد دید. نارضایتی مقام های عربستان در پی پیروزی اسلامگرایان با بیش از 75 کرسی در مجلس الشعب مصر شدت گرفت، زیرا سران سعودی نگاه بدبینانه ای به اخوان المسلمین دارند، به گونه ای که نایف بن عبدالعزیز ولیعهد و وزیر کشور کنونی عربستان آنها را ریشه بلای منطقه توصف می کند.

چنین مولفه‌هایی مسایلی هستند که در مقابل دیدگاه‌ها و سیاست‌های منطقه‌ای عربستان سعودی قرار دارند، ‌چراکه عربستان سعودی دارای ر‍ژیم سیاسی سنتی اقتدارگراست که سیاست خارجی آن نیز مخالف تقویت و گسترش جنبش‌های مردمی است. بر این اساس عربستان در صدد است تا یک ائتلاف منطقه ای جدید را ایجاد کند که در واقع این ائتلاف متشکل از کشورهای پادشاهی، شورای همکاری و دو کشور مراکش و اردن که به تازگی ملحق شدند و خواستار حفظ وضع موجودند می باشد. از اینرو با توجه به تحولات مصر و دگرگونی های منطقه، سعودی‌ها از نقش مصر به عنوان پیشتاز انقلاب‌های عربی بسیار ناراضی اند و با اقدامات و سیاست‌های مختلف سعی دارند تا با گسترش روند دموکراتیک در مصر و روند نهادینه شدن مطالبات مردمی آن مقابله کنند. در نتیجه ما به تدریج شاهد نوعی عدم هماهنگی یا شکل گیری تعارض در نقش منطقه‌ای میان دو کشور عربستان و مصر هستیم.

دورنمای رخداد

تصمیم عربستان به بستن سفارت و کنسولگریهای خود در مصر به ضرر نقش منطقه ای این کشور در شرایط نظم جدید منطقه ای است. می توان گفت که واکنش عربستان مبنی بر حمله معترضان به سفارت و کنسولگری آن در مصر نشان از این دارد که ریاض هنوز تغییرات موجود در مصر را باور نکرده است. سقوط متحدی چون مبارک که دارای نقش مهمی در جهان عرب و عنصر عربی بود، تأثیرات نامطلوبی بر محیط پیرامونی عربستان سعودی بر جای خواهد گذاشت. واکنش عربستان برخاسته از این مساله است که این کشور اصلا تغییر ایجاد شده در مصر را به رسمیت نمی شناسد. در مجموع نوعی احساس منفی نسبت به سعودی‌ها در مصر وجود دارد که از نقش آفرینی این کشور در مصر نشات می‌گیرد و با گسترش و تکامل تدریجی انقلاب و مخالفت‌ها و اقدامات تقابلی بیشتر عربستان سعودی این دیدگاه منفی به سعودی می تواند گسترش یابد. هر چند که شرایط منطقه دگرگون گشته و نظم و ائتلاف های جدیدی در حال شکل گیری است، اما شرایط ایجاب می کند تا مقامات سعودی خود را با این تغییرات وفق دهند و با آن همزیستی کنند. چرا که شرایط مصر و ملت های عرب تغییر کرده است و سعودی ها برای اینکه بتوانند در شرایط جدید برای خود نقشی متصور باشند می بایستی مصر جدید را باور کنند. 

Share