تاریخ تحولات سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی سده معاصر ایران (1300-1400) بخش  دوم: دوره جمهوری اسلامی(۱۳۵۷-۱۴۰۰)
August 18, 2022 – 3:18 am | Comments Off on تاریخ تحولات سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی سده معاصر ایران (1300-1400) بخش  دوم: دوره جمهوری اسلامی(۱۳۵۷-۱۴۰۰)

سید سلمان صفوی
مرکز بین المللی مطالعات صلح
 
مقدمه
در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ با سقوط حکومت شاه، دوره جدیدی در تاریخ ایران آغاز شد که با تغییرات مهمی در سیاست های دفاعی، دیپلماتیک، اقتصادی، فرهنگی و ساختار قدرت …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیا, اروپا, تركيه, خاورمیانه, گزیده ها, مقالات

جامعه علویان، از امپراتوری عثمانی تا ترکیه نوین

نگارش در May 23, 2021 – 11:31 am
Share

 ابراهیم اخلاصی

پژوهشگر و مدرس دانشگاه

مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC

 در دوران سلطنت عبدالحمید دوم به سال 1877 و در عصر “امپراتوری عثمانی” ، اولین مجلس  این امپراتوری در حالی شکل گرفت که پارلمان مذکور دارای 69 عضو مسلمان و 46 غیر مسلمان بوده است ، این ترکیب نمایانگر تنوع و تکثر در لایه های مختلف سیاسی اجتماعی بوده و در قالب اقوام ، طوایف و اقلیت های مختلف قومی و مذهبی شکل گرفته است که جامعه علویان  نیز از این قاعده مستثنی نبوده است ،  بیش از 27 درصد از جمعیت مسلمان ترکیه یا به عبارتی بالغ بر نوزده میلیون نفر از جمعیت این کشور را تشکیل داده است  که شناخت جایگاه ، نقش و قدرت تاثیر گذاری علوی ها در عرصه های مختلف جامعه و ساختار سیاسی جمهوری ترکیه از اهداف محوری این نوشتار بشمار می رود .

علیرغم وجود ابهامات فراوان در مفهوم علوی و علوی گری ، این گروه را در ترکیه با عناوینی چون “قزلباش و بکتاش” و رهبری تاریخی آن را نیز متوجه “حاج بکتاش ولی” که از صوفیان قرن هفتم هجری و بنیانگذار طریقت بکتاشیه بوده است می دانند ، مضافا اینکه  نزدیکی به خلیفه چهارم ( امام علی ع ) ،  اعتقاد به امامت ، عصمت و غیبت امام دوازدهم شیعیان و همچنین اعتقاد اکثر علوی ها به اصول دین اسلام “قرآن و سنت” را نیز باید از ویژگی های منحصر بفرد این جریان مذهبی دانست .

“جامعه علویان” را باید قطب سوم دنیای اسلام دانست که از مهم ترین ، پیچیده ترین و در عین حال ناشناخته ترین گروه های مذهبی در ترکیه بشمار می رود که بخش قابل توجهی از  جمعیت این کشور را تشکیل داده و در قرون متمادی  در لایه های مختلف جامعه ترکیه حضوری فعال  داشته است و مهم تر از همه آنکه علویان بطور متناوب دارای نقش همزمان “تعاملی و تعارضی” با نظام سیاسی در این کشور بوده اند .

 مصطفی کمال آتاتورک دولت مدرن ترکیه را در سال 1922 تاسیس و در 1924 نیز اقدام به منسوخ نمودن خلافت نموده است و اگر چه سیاست های کمالیستی با هدف تعطیلی عبادتگاه های فرقه های دینی  و به ویژه اعمال علویان تاثیرات نامطلوبی را بر آداب این جریان مذهبی بر جای گذاشت لکن واکنش علویان به آن با چشم اندازی بلند مدت و استراتژیک همراه بوده و از استقرار ترکیه نوین به عنوان فرصتی برای قطع ارتباط جامعه علویان با اسلام سنی به عنوان یک مذهب دولتی  و خاتمه یافتن تبعیض رسمی علیه این جریان پر قدرت بهره برداری نموده است . 

علویان آتاتورک را مهم ترین شخصیت سیاسی  تاریخ علویان می دانستند و اقدامات وی را تغییر پارادایم در تاریخ سیاسی خود می دانستند  و لذا در یک پروسه طولانی تلاش نمودند تا از آرمان های آتاتورک در چارچوب مدرنیزه نمودن نخبگان علوی استقبال نموده و نوعی همخوانی و سازواری با شعارهای برابری ، شهروندی ، دموکراسی ، آزادی های سیاسی اجتماعی ، تغییر ساختارهای آموزشی قضایی در سراسر کشور برقرار نمایند  .

 علاقه علویان به آتاتورک به حدی جدی  بوده است که تصویر وی را  در کنار تصویر امام علی (ع)  و حاج بکتاش ولی  قرار داده اند. لکن باید اذعان داشت که دوره دوستی علویان و لائیک ها در دوره های مختلف دوام چندانی نداشته و همیشه ارتباطی شکننده بین این جریان و دولت های حاکم  برقرار بوده است که دلایل آن را باید در محاکمه ، اذیت ، آزار و حتی کشتار علویان در فاصله سالهای 1930 تا 1980 در مناطق سیواس  ، درسیم ، تونجعلی و همچنین در نتیجه کودتای سال 1980 و انحلال گروهها و احزاب چپ جستجو نمود. 

زیر بنای علوی گری و ساختار باورهای آن بر جغرافیای وسیعی از آناتولی تا آسیای مرکزی و شبه قاره بالکان امتداد دارد و جامعه علویان بطور مداوم  علاوه بر داشتن ظرفیت و پتانسیل تاثیر گذاری بر روند های اهل تسنن ،  دارای قرابتی طولانی ، نزدیک و معنادار  نیز با جریان شیعی مناطق مختلف  بوده اند.  لکن  نکته ای که ذکر آن ضرورت دارد آن است که هویت مذهبی و فرهنگی علوی ها  بطور پیوسته و مستمر از زمان امپراتوری عثمانی تا قبل از به قدرت رسیدن حزب مام میهن به رهبری  تورگوت اوزال در سال 1993 مورد حمله و تهاجم شدید قرار داشته است که از این زمان به بعد ( حاکمیت حزب رفاه و حزب عدالت و توسعه ) شاهد تعدیل مواضع و گشایش های قابل ملاحظه ای در رفتار حاکمیت سیاسی در عرصه گسترش فعالیت های مذهبی و اجتماعی   و همچنین آزادی عمل در عرصه سیاسی برای جامعه علویان در عرصه های مختلف بوده ایم .

به قدرت رسیدن حزب حاکم در ترکیه (عدالت و توسعه) به رهبری رجب طیب اردوغان باعث شد تا دولت نسبت به رفع محدودیت ها و همچنین توجه ویژه به مطالبات جامعه علویان حساسیت بیشتری از خود نشان دهد که دلیل تحرکات حزب حاکم در این زمینه را باید در درک جایگاه و نقش ویژه جامعه علویان و نفوذ آنان در  لایه های متنوع اجتماعی و ساختار نظام سیاسی ترکیه  جستجو نمود . 

 نگاهی به بررسی جایگاه و تحلیل چشم انداز آینده جامعه علویان در ترکیه طی دهه اخیر بیانگر سرعت یافتن تجدید حیات معنوی و تقویت هویت علوی ها در بستر اجتماعی شهرهای مدرن ،  به رسمیت شناختن هویت علوی ها به صورت آئینی مشروع و برابر در جامعه ، تخصیص منابع به نهادهای هویت محور علوی  و تبلیغ با محوریت عدم تکرار آسیب ها و مصائب تاریخی این جریان بوده است که این تحرکات تدریجی باعث قدرت یافتن علوی ها در لایه های مختلف مذهبی سیاسی در ذیل نظام اجتماعی و حاکمیت سیاسی نیز شده است که مهم ترین مصادیق آن را می توان در سیاست های خزنده افزایش جمعیت ، گسترش یافتن  مهاجرت به شهرها ، بهره گیری از سهیم شدن در شبکه های اجتماعی و رسانه های عامه پسند ، بهره برداری از جذابیت های مذهبی با درون مایه های ترکی کردی ، تقدس بخشیدن به نقش مرشد و تقویت سلسله مراتب رهبری علوی  با هدف افزایش قدرت تاثیر گذاری بر طبقات مختلف اجتماعی  و همچنین تلاش تدریجی و مستمر برای سهیم شدن در عرصه  قدرت  دولتی دانست .

نتیجه گیری :

حضور علوی ها در جامعه ترکیه را باید یک حضور تاریخی ( ششصد ساله )دانست که عمدتا در “تعارض و تعامل” با نظام های سیاسی تجلی پیدا نموده است  ،  دارا بودن پتانسیل و جمعیت و همچنین داشتن نگاه استراتژیک به تحولات در سالیان اخیر باعث تبدیل آنان به قطب سوم جهان اسلام شده است .

نقطه کانونی موفقیت علویان را در شرایط پیش رو می توان در تعدیل دسته بندی ها و کمرنگ نمودن اختلافات و مرزهای داخلی با هدف هدایت و افزایش قدرت تاثیر گذاری درونی و برونی علوی ها دانست که مصادیق آن شامل :  تمرکز بر گستره وسیع سیاسی اجتماعی منطقه خاورمیانه و خلیج فارس با محوریت تقویت علقه های معنوی با دولت ها و ملت های مسلمانان  ،  ایجاد  تطبیق و سازواری بین نگاه منطقه ای و اهداف داخلی در عرصه های عمومی و خصوصی در جمهوری ترکیه نوین  ، تقویت قرابت با شیعیان در سطوح مختلف به ویژه پیوستگی با شیعیان امامی ،  سازگاری بین خاستگاه فکری علویان ترکیه (نژاد کردی) با علویان سوری (قبیله و نژاد عربی )  ،  عدم تاثیر پذیری از تبلیغات مسموم جریانات وابسته به فتح الله گولن . (ایجاد اختلاف با شیعیان در ایران ) ، آسیب شناسی دقیق و دسترسی به ساز و کارهای حزبی سیاسی در سایه رهبری متمرکز  و همچنین  همگرایی با ایران و تبدیل شدن به عمق استراتژیک این کشور شیعی در آناتولی و آسیای صغیر می باشد .

تمایل ترکیه به عضویت در اتحادیه اروپا و ظرفیت حضور علویان در کشورهای اروپایی به ویژه در آلمان خواهد توانست علاوه بر تبدیل مسئله علوی ها به یک موضوع حقوق بشری ، به بین المللی شدن این جریان مذهبی ، سیاسی و اجتماعی نیز کمک شایان توجهی نماید .

کلید واژه ها:  امپراتوری عثمانی , ترکیه نوین, جامعه علویان,قطب سوم,بکتاش ولی ,عمق استراتژیک , علویان سوریه, شیعیان, ابراهیم اخلاصی

Share