مهر ۳, ۱۴۰۰ – ۵:۵۲ ق.ظ |

دکتر گلناز سعیدی
عضو هیأت  علمی دانشگاه پیام نور
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

چکیده
مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان در کشور افغانستان همواره با فراز و نشیب‌های زیادی روبرو بوده است. جنگ‌های خونین در عرصه افغانستان، نتوانست بن بست های …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » تركيه, خاورمیانه, فلسطين, مقالات, مقالات تحلیلی

ترکیه و نقش دو بعدی و میانجی گری در فلسطین

نگارش در خرداد ۲۷, ۱۳۹۲ – ۱۲:۳۳ ق.ظ
ترکیه و نقش دو بعدی و میانجی گری در فلسطین
Share

 فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 

بیان رخداد:

 

چندی پیش منابع خبری ترکیه ای اعلام کردند این کشور نمایندگی سیاسی خود را در نزد تشکیلات خودگردان فلسطین تا سطح سفیر ارتقا می دهد و تلاش می کند نخستین کشور خارجی باشد که در فلسطین سفارتخانه ایجاد می کند. در ادامه این رویکرد نیز شاهد میزبانی عبدالله گل رئیس جمهوری ترکیه از محمود عباس رئیس تشکیلات خودگردان فلسطین بودیم که بنا به اخبار و تحلیل های غیر رسمی محور اصلی دیدار مذکور و مذاکرات انجام شده حول مساله آشتی و گسترش روابط میان دو گروه فتح و حماس بوده است. همچنین از سوی دیگر برخی از گزارشها از سفر قریب الوقوع رجب طیب اردوغان به غزه خبر می دهند تمامی این مسائل حاکی از توجه جدی دولت ترکیه به وضعیت فلسطین و بهره برداری از آن به عنوان ابزاری جهت گسترش نفوذ و حضور خود در خاورمیانه است.  در این حال در این نوشتار تلاش میشود تا رویکرد نوین و گام هایی اردوغان و ترکیه در مورد فلسطین مورد بررسی قرار گرفته و اهداف و چشم انداز رویکرد ترکیه در فلسطین مورد ارزیابی قرار گیرد.

واژگان کلیدی: تلاش ترکیه برای ارتقای بازیگری در خاورمیانه، نقش دو بعدی و میانجی گری ترکیه در فلسطین، نقش ترکیه در خاورمیانه، نقش ترکیه در فلسطین، ترکیه و میانجی گری در فلسطین

 

 

 تحلیل رخداد:

در چند سال گذشته خاورمیانه شاهد افزایش نقش ترکیه در عرصه منطقه‌ بوده است و این نقش آفرینی همچنین در مسئله فلسطین و نگاه به حماس و دولت خودگردان نیز جلوه‌گر شده است. رهبران ترک بر اساس استراتژی خارجی ترکیه و دیدگاه احمد داود اوغلو نگاهی نوین به مسئله فلسطین داشته و تلاش کرده اند جایگاه فلسطین را در سیاست خارجی خود افزایش دهند. در این بین ترک ها اکنون با دو هدف «نگاه به منافع ملی ترکیه» و «رویکرد ایدئولوژیک حزب عدالت و توسعه» نگاهی جدی تر به مسئله فلسطین داشته و تلاش می کنند با توجه به شرایط نوین منطقه ای و رخداد های دو سال گذشته حضور پررنگ تری در مساله فسطین داشته باشند. اکنون نیز ترک ها با درک فضای نوین منطقه ای خود اهداف سیاسی ای از حضور پرنگ تر در مساله فلسطین دنبال می کنند.

اهداف سیاسی و ژئوپلتیک:

در واقع ترک ها با درک فضای نوین رقابت ها و بحران های منطقه ای در اندیشه حضور رو به افزایش در مساله  فلسطین هستند. در این حال از یک سو با توجه به پیوندهای فکری حماس با حزب عدالت و توسعه که هر دو دارای ساختار و مبانی مشترک فراوانی با دیگر گروههای اخوانی در منطقه بوده و ریشه ها و ساختاهای آن به گرایش کلی اخوان در منطقه نزدیک است. همچنین باید گفت هر دو حزب تقریبا بخشی از از گروه بزرگ اخوان الملسمین در کشورهای اسلامی هستند. این بنیادها و ساختارهای مشترک حماس و حزب عدالت و توسعه در یک سال گذشته و همزمان با گسترش بحران در سوریه و همچنین بروز چالش هایی بین ترکیه با سوریه و ایران و نیز میان حماس با ایران و سوریه موجب گسترش همفکری ها و همکاری های حماس با ترکیه و رهبران حزب عدالت و توسعه شده است. از سوی دیگر نیز پیوندهای سیاسی حماس با حزب عدالت و توسعه افزایش یافته است. یعنی در دو سال گذشته و با انقلابهای جهان عرب نوعی همسویی سیاسی بین اخوان المسلمین سوریه، حماس و حزب عدالت و توسعه شکل گرفته است. در این چارچوب با قدرت گیری منطقه ای جریان اخوان و پیدایش اختلاف نظرهای میان حماس با سوریه و ایران، کشورهای ترکیه، قطر و عربستان عملاً امتیازهای مالی و سیاسی ویژه ای را در اختیار حماس گذاشتند که به نوعی نیز به همکاری بیشتر حماس با ترکیه کمک کرده است به طوری که رهبران حماس حضور بیشتری در ترکیه یافتند.

توجه ترکیه به میانجی گری دو بعدی در فلسطین

1.میانجی گری و رفع اختلاف بین حماس و تشکیلات خودگردان: در سال های گذشته چالش های بسیاری بین گروه های فلسطینی خصوصا میان فتح و حماس ایجاد شده بود. این اختلافات هم در چارچوب گفتگوهای فلسطینی- فلسطینی بوده و هم در نوع نگرش به صلح با اسرائیل. در این حال مجموعه تحولات منطقه و فاصله گرفتن حماس از سوریه و ایران و نزدیک شدن به مصر، ترکیه و قطر موجب شده است از سویی دامنه شکاف بین فتح و حماس در روند گفتگوهای فلسطینی کاهش یابد و از سوی دیگری نیز امیداوری ترکیه و متحدان غربی و نیز منطقه ای اش در وارد کردن حماس به گفتگوهای جدی تر و اساسی با فتح و سپس در میان مدت با اسرائیل بیشتر گردد. در این حال افزایش روابط میان ترکیه و حماس، سفرهای مقامات حماس به ترکیه و نگرش حماس به نقش ترکیه (قبلا خالد مشعل رییس سیاسی نهضت حماس طی گفتگویی تلفنی، از اردوغان به خاطر ایفای نقش ارزنده در فرایند صلح از وی قدردانی کرده بود) در ترغیب ترکیه به ایفای نقش میانجی گرانه نقش داشته است. به علاوه با توجه به اینکه قبلاً عباس به دنبال شناسایی موقعیت دولت فلسطین به عنوان ناظر غیر عضو در سازمان ملل متحد، نخستین سفرش را به عنوان رییس دولت فلسطین به ترکیه انجام داد، در چهاردهم ماه آوریل، سرکنسول ترکیه در قدس استوارنامه خود را تقدیم محمود عباس کرد شرایط میانجیگری ترکیه فراهم تر گشت. اکنون نیز با انتصاب نخستین سفیر ترکیه در فلسطین و همچنین سفر اخیر عباس به ترکیه آنکارا امیدوار است با نفوذ متناسب خود در بین فتح، تشکیلات خودگردان و حماس زمینه های آشتی و همگرایی بین دو جنبش عمده فلسطین را  هموار کند.

2.میانجی گری و رفع اختلاف بین فلسطین و اسرائیل: جنگ و فشارهای اسرائیل علیه غزه در اواخر سال 2008 و اوایل 2009 به توقف مذاکرات صلح خاورمیانه منجر شد. مذاکراتی که زیر فشار دولت بوش بین دو دولت عباس و اولمرت آغاز شده بود. با این حال اکنون فضای مناسب تری برای احیای مذاکرات صلح به وجود آمده است. چرا که هم باراک اوباما به مذاکرات صلح اسرائیلی- فلسطینی به نحو متفاوتی نگریسته و از مشکلات و رنج فلسطینی ها سخن گفته است و هم در دور دوم ریاست جمهوری خود تلاش کرده با رایزنی با رهبران منطقه ای ترکیه را بیش از پیش به میانجی گری میان فلسطینان و اسرائیل ترغیب کند. در این حال به نظر می رسد دولت جدید نتانیاهو هم انعطاف های بیشتری نسبت به قبل دارد. در این شرایط اکنون نیز ترک ها پس از عذرخواهی و تلاش برای پرداخت غرامت توسط اسرائیلی ها، روابط سیاسی و دیپلماتیک خود با تلاویو را ارتقا کرده اند. در این بین با در نظر داشت نوع حمایت  امریکا از نقش رهبری گونه ترکیه در منطقه و همچنین میانجی گری واشنگتن در عادی سازی روابط ترکیه با اسرائیل ترک ها اینک برآنند که با انجام گفتگوهایی با طرف فلسطینی و همچنین اسرائیلی گام هایی در راه صلح فلسطینی- اسرائیلی بردارند. این امر در حالی است که این رویکرد با حمایت های گسترده امریکا و همچنین دولت های عربی منطقه روبرو است.

 

 

چشم انداز آینده نقش ترکیه در فلسطین

گذشته از استقرار سامانه دفاع موشکی و پاتریوت ها عملاً حجم روابط اقتصادی و سیاسی ترکیه با غرب افزایش یافته است و دولت اردوغان نیز تمایلات بیشتری با افزایش همه جانبه روابط با اروپا و امریکا داشته است. همچنین اکنون بحران سوریه موجب شده است منافع ترکیه و کشورهای عربی متحد غرب و غربی ها از جمله آمریکا در همگرایی بیشتری قرار گیرد و نقش میانجی گرانه و حتی رهبرگونه ترکیه در منطقه مورد پذیرش بیشتری از سوی اروپا، ناتو و حتی اسرائیل قرار گیرد.(2) و(3) اما در این بین هر چند ترک ها تلاش می کنند در مساله فلسطین و میانجی گریی بین جنبشهای حماس، دولت خود گردان و همچنین فلسطین و اسرائیل گام های مهمی بردارند، اما باید گفت چالشهای فراوانی در این مسیر وجود دارد. چرا که جدا از نوع حمایت های مالی و سیاسی از حماس هنوز در بدنه رهبران حماس مذاکره با عباس منوط به نوع روابط وی با اسرائیل بوده و حتی در صورتی که اردوغان شخصاً محمود عباس را راضی به سفر به غزه کند، قهر شش ساله فتح و حماس نیازمند بستر سازی هایی دیگری است. جدا از این نیز هر گونه میانجی گری ترکیه در بین فلسطین و اسرائیل بسته به میزان نفوذ ترکیه بر اسرائیل، نوع امتیازات اسرائیلی ها، واگذاری حقوق فلسطینی ها، حل مشکل آوارگان، مسئله مرزها و وضعیت تقسیم آب و … است. بنابراین باید در پایان گفت همه این اما و اگرها و مسائل احتمال به نتیجه رسیدن مذاکرات آتی را بسیار اندک می کند.

 

 

Share