دکتر گلناز سعیدی
پژوهشگر ارشد روابط بین الملل
چکیده
در ماه‌های اخیر، به‌ویژه پس از تحولات نظامی و سیاسی سال ۲۰۲۶، بخشی از ادبیات تحلیلی اندیشکده‌های غربی درباره ایران دستخوش تغییراتی قابل‌توجه شده است. در حالی که در شماری از ارزیابی‌های پیشین، بر ضعف ساختاری ایران، فرسایش ظرفیت‌های نظامی، فشار اقتصادی و احتمال بی‌ثباتی یا فروپاشی سیاسی تأکید می‌شد، برخی تحلیل‌های جدیدتر به محدودیت‌های قدرت نظامی آمریکا و متحدانش، ظرفیت بازدارندگی نامتقارن ایران، اهمیت جغرافیای راهبردی کشور و تداوم انسجام نهادی آن توجه بیشتری نشان می‌دهند. این تغییر به معنای کنار گذاشته‌شدن کامل روایت ضعف ایران نیست؛ بلکه نشان‌دهنده شکل‌گیری نوعی ارزیابی چندوجهی است که در آن، آسیب‌پذیری‌های ایران در کنار توانایی‌های آن برای مقاومت، پاسخ‌گویی و اثرگذاری بر معادلات منطقه‌ای بررسی می‌شود.
این مقاله با تمرکز بر آثار منتشرشده در شورای روابط خارجی آمریکا، چتم‌هاوس، شورای اروپایی روابط خارجی و مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، روند تحول این گفتمان را بررسی می‌کند. بازه اصلی تحلیل، از ۷ اکتبر تا ۷ نوامبر ۲۰۲۶ است و آثار پیشین‌تر صرفاً برای شناخت زمینه و مقایسه روندها مورد استفاده قرار می‌گیرند. یافته‌ها نشان می‌دهد که در بخشی از تحلیل‌های جدید غربی، معیار ارزیابی قدرت ایران از میزان خسارت‌های واردشده به زیرساخت‌های نظامی، به توانایی طرفین برای تبدیل دستاوردهای نظامی به نتایج سیاسی و راهبردی تغییر یافته است. همچنین موضوعاتی مانند تنگه هرمز، هزینه‌های اقتصادی جنگ، محدودیت‌های گزینه نظامی و دشواری تحقق تغییر سیاسی از طریق فشار خارجی، جایگاه برجسته‌تری در این ادبیات یافته‌اند. از این منظر، تحول مورد بحث را می‌توان نه تغییر یکپارچه موضع غرب، بلکه بازنگری تدریجی در بخشی از مفروضات راهبردی و شیوه ارزیابی قدرت و تاب‌آوری ایران دانست.
مقدمه
اندیشکده‌های غربی از بازیگران اثرگذار در تولید و جهت‌دهی به ادبیات سیاست خارجی و امنیت بین‌الملل به شمار می‌روند. این مراکز با انتشار گزارش‌های پژوهشی، تحلیل‌های راهبردی، یادداشت‌های کارشناسی و پیشنهادهای سیاستی، در شکل‌گیری برداشت نخبگان سیاسی، تصمیم‌گیران دولتی و افکار عمومی از تحولات بین‌المللی نقش دارند. ازاین‌رو، بررسی دیدگاه آن‌ها درباره ایران صرفاً مطالعه مجموعه‌ای از مقالات کارشناسی نیست، بلکه می‌تواند به شناخت چگونگی بازتعریف جایگاه ایران در محاسبات راهبردی غرب کمک کند.
در سال‌های گذشته، بخش مهمی از ادبیات امنیتی غرب درباره ایران بر مجموعه‌ای از مؤلفه‌های محدودکننده متمرکز بوده است: فشار تحریم‌ها، مشکلات اقتصادی، نارضایتی‌های اجتماعی، محدودیت‌های فناوری و نظامی، آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و کاهش ظرفیت برخی بازیگران منطقه‌ای همسو با تهران. در این چارچوب، گاهی تضعیف بخشی از توانمندی‌های ایران به‌عنوان نشانه‌ای از کاهش کلی قدرت کشور تفسیر می‌شد و در برخی تحلیل‌ها، احتمال تغییر رفتار راهبردی یا حتی بی‌ثباتی سیاسی ایران در نتیجه فشارهای فزاینده مورد توجه قرار می‌گرفت.
بااین‌حال، تحولات سال ۲۰۲۶ و به‌ویژه پیامدهای رویارویی نظامی ایران با آمریکا و اسرائیل، زمینه‌ای برای بازبینی برخی از این ارزیابی‌ها فراهم کرده است. مسئله اصلی در این مرحله دیگر صرفاً میزان خسارت واردشده به توان نظامی ایران نیست؛ بلکه این پرسش مطرح شده است که آیا دستاوردهای نظامی طرف مقابل توانسته‌اند به اهداف سیاسی اعلام‌شده، از جمله تغییر رفتار راهبردی ایران، تحمیل توافق مطلوب یا ایجاد تغییر در ساختار سیاسی کشور منجر شوند؟ همین پرسش، بخشی از تحلیلگران غربی را به بررسی مجدد ظرفیت‌های ایران و محدودیت‌های راهبرد فشار نظامی سوق داده است.
نمونه روشن این تغییر در مقاله مایکل فرومن، رئیس شورای روابط خارجی آمریکا، مشاهده می‌شود. او در تحلیل خود در ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶، ضمن اشاره به کاهش بخشی از توان نظامی ایران و فشار اقتصادی شدید بر کشور، تأکید می‌کند که ساختار سیاسی ایران و جامعه این کشور از تاب‌آوری بیشتری نسبت به انتظارات اولیه برخوردار بوده‌اند. فرومن همچنین احتمال می‌دهد که ایران همچنان یکی از بازیگران بلندمدت ژئوپلیتیک خاورمیانه باقی بماند (Froman, 2026).
این ارزیابی از آن جهت اهمیت دارد که در آن، تضعیف نظامی ایران به‌طور خودکار معادل شکست راهبردی یا فروپاشی سیاسی تلقی نمی‌شود. به بیان دیگر، بخشی از ادبیات جدید غربی به تفاوت میان «توان تخریب نظامی»، «توان تحمیل اراده سیاسی» و «توان بقا و بازسازی راهبردی» توجه بیشتری نشان می‌دهد.
پرسش محوری این مقاله آن است که نگاه اندیشکده‌های غربی به ایران در فاصله زمانی مورد بررسی چه تحولاتی داشته و چه عواملی موجب برجسته‌شدن مفاهیمی مانند تاب‌آوری، قدرت نامتقارن، هزینه‌های راهبردی جنگ و محدودیت‌های فشار نظامی شده است؟ همچنین بررسی می‌شود که این تحول چه نسبتی با برداشت جمهوری اسلامی ایران از قدرت ملی، بازدارندگی، استقلال راهبردی و نقش منطقه‌ای کشور دارد.
۱. از روایت ضعف ساختاری تا ارزیابی چندبعدی قدرت ایران
برای فهم تحول اخیر در ادبیات اندیشکده‌های غربی، ابتدا باید میان دو سطح از ارزیابی تفاوت قائل شد: نخست، ارزیابی توانمندی‌های مادی و نظامی ایران؛ دوم، ارزیابی توانایی کشور برای حفظ ساختار سیاسی، ادامه فعالیت راهبردی و اثرگذاری بر محیط پیرامونی. در بخشی از تحلیل‌های پیشین غربی، این دو سطح گاهی به یکدیگر پیوند داده می‌شدند؛ به این معنا که کاهش توان نظامی یا تشدید مشکلات اقتصادی، به‌عنوان نشانه‌ای از کاهش کلی قدرت ایران و افزایش احتمال تغییرات سیاسی ارزیابی می‌شد.
اما تجربه رویارویی نظامی سال ۲۰۲۶ نشان داد که این رابطه لزوماً خطی و قطعی نیست. ممکن است کشوری در حوزه‌هایی از قدرت نظامی آسیب جدی ببیند، اما همچنان ظرفیت پاسخ‌گویی، بازدارندگی، حفظ ساختار حکمرانی و اثرگذاری بر معادلات منطقه‌ای را داشته باشد. ازاین‌رو، در برخی تحلیل‌های جدید، مفهوم قدرت از شاخص‌های صرفاً کمی و نظامی فراتر رفته و ابعاد اقتصادی، جغرافیایی، سیاسی و نامتقارن آن نیز مورد توجه قرار گرفته است.
در این زمینه، مقاله مایکل فرومن در شورای روابط خارجی آمریکا اهمیت ویژه‌ای دارد. او در تحلیل ۱۶ اکتبر ۲۰۲۶، وضعیت ایران را واجد دو ویژگی هم‌زمان توصیف می‌کند: ایران از نظر برخی توانمندی‌های نظامی ضعیف‌تر از گذشته شده، اما در عین حال توانسته است از ابزارهایی استفاده کند که قدرت اثرگذاری آن را فراتر از میدان نبرد گسترش می‌دهد. به اعتقاد او، استفاده از موشک‌ها، پهپادها و ظرفیت جغرافیایی تنگه هرمز، پیامدهایی اقتصادی و سیاسی ایجاد کرده که صرفاً با مقایسه قدرت متعارف نظامی قابل توضیح نیست (Froman, 2026).
اهمیت این ارزیابی در آن است که معیار سنجش قدرت ایران را از میزان خسارت‌های نظامی واردشده به کشور، به توانایی آن در ایجاد هزینه برای طرف مقابل نیز گسترش می‌دهد. این نگاه، به‌معنای نادیده‌گرفتن آسیب‌های واردشده به ایران نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که تحلیل قدرت در شرایط منازعه، بدون بررسی پیامدهای متقابل و هزینه‌های تحمیل‌شده بر طرفین، تصویری ناقص ارائه خواهد کرد.
بنابراین، می‌توان گفت بخشی از ادبیات جدید غربی از روایت یک‌بعدی ضعف فاصله گرفته و به سمت ارزیابی چندبعدی حرکت کرده است. بااین‌حال، این تحول در همه مراکز پژوهشی یکسان نیست و همچنان تحلیل‌هایی وجود دارند که بر تضعیف توان نظامی ایران و ضرورت جلوگیری از بازسازی آن تأکید می‌کنند.
۲. بازنگری در مفهوم پیروزی؛ تفاوت میان برتری نظامی و موفقیت سیاسی
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های تحول در تحلیل‌های جدید غربی، توجه به فاصله میان پیروزی نظامی و موفقیت سیاسی است. در ادبیات راهبردی، تخریب زیرساخت‌ها، از بین بردن تجهیزات نظامی یا کاهش ظرفیت عملیاتی یک کشور، به‌تنهایی به معنای تحقق اهداف سیاسی جنگ نیست. موفقیت نهایی زمانی قابل ارزیابی است که دستاوردهای نظامی بتوانند به نتایجی پایدار و متناسب با اهداف اعلام‌شده منجر شوند.
این موضوع در تحلیل جیمز ام. لیندسی از شورای روابط خارجی آمریکا، منتشرشده در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶، به‌روشنی مطرح شده است. لیندسی توضیح می‌دهد که دولت آمریکا پس از ماه‌ها درگیری، با سه گزینه اصلی روبه‌روست: تشدید جنگ، ادامه مذاکرات یا حفظ وضعیت موجود. او در عین اشاره به خسارت‌های گسترده واردشده به زیرساخت‌های نظامی و اقتصادی ایران، تأکید می‌کند که این دستاوردهای میدانی به پیروزی دیپلماتیک تبدیل نشده‌اند و آمریکا همچنان در وضعیتی از بن‌بست راهبردی قرار دارد (Lindsay, 2026).
این تحلیل از چند جهت اهمیت دارد. نخست آنکه نشان می‌دهد ارزیابی موفقیت عملیات نظامی دیگر صرفاً بر اساس میزان خسارت واردشده به ایران انجام نمی‌شود. دوم آنکه محدودیت‌های سیاسی و اقتصادی ادامه جنگ در محاسبات آمریکا اهمیت یافته است. سوم آنکه مسئله اصلی از چگونگی تضعیف ایران به این پرسش تغییر کرده است که چگونه می‌توان از برتری نظامی برای دستیابی به توافقی سیاسی استفاده کرد.
لیندسی همچنین به این موضوع اشاره می‌کند که فشار اقتصادی و محدودیت صادرات نفت ایران، به‌خودی‌خود به شکل‌گیری جنبش اجتماعی مؤثر برای سرنگونی ساختار سیاسی منجر نشده است. در تحلیل او، این احتمال مطرح می‌شود که مردم ایران در شرایط جنگی بیشتر به حفظ امنیت و عبور از بحران توجه کنند تا مشارکت در یک حرکت اعتراضی گسترده. این برداشت، دست‌کم در سطح تحلیل سیاست‌گذاری، نشان‌دهنده بازنگری در فرضیه‌ای است که فشار خارجی را عاملی کافی برای ایجاد تغییر سیاسی در ایران می‌دانست.
در نتیجه، یکی از تحولات مهم در گفتمان جدید، فاصله‌گرفتن از این تصور است که برتری نظامی الزاماً به معنای امکان تحمیل اراده سیاسی خواهد بود. این مسئله، به‌ویژه برای سیاست‌گذاران آمریکایی، پرسشی اساسی درباره حدود قدرت نظامی و هزینه‌های تداوم فشار ایجاد کرده است.
۳. قدرت نامتقارن ایران و اهمیت تنگه هرمز در محاسبات غرب
یکی از موضوعاتی که در تحلیل‌های جدید غربی برجستگی بیشتری یافته، نقش جغرافیای راهبردی ایران و توانایی کشور در استفاده از ابزارهای نامتقارن است. قدرت نامتقارن به وضعیتی اشاره دارد که در آن یک بازیگر، به‌جای رقابت مستقیم با قدرت برتر در همه حوزه‌ها، از ظرفیت‌هایی بهره می‌گیرد که می‌توانند هزینه‌های نامتناسبی به طرف مقابل تحمیل کنند.
در مورد ایران، موقعیت جغرافیایی در خلیج فارس و تسلط بر بخش شمالی تنگه هرمز، از مهم‌ترین مؤلفه‌های این ظرفیت محسوب می‌شود. تنگه هرمز یکی از مسیرهای حیاتی انتقال انرژی در جهان است و هرگونه اختلال در امنیت کشتیرانی آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از منطقه خلیج فارس داشته باشد. از این منظر، اهمیت تنگه هرمز صرفاً به موقعیت جغرافیایی آن محدود نیست؛ بلکه این گذرگاه به عاملی در پیوند میان امنیت منطقه‌ای، بازار جهانی انرژی و محاسبات اقتصادی قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است.
فرومن در مقاله اکتبر ۲۰۲۶ خود، تنگه هرمز را یکی از مهم‌ترین ابزارهای قدرت نامتقارن ایران معرفی می‌کند. به تحلیل او، ایران با وجود نداشتن توان نظامی متعارف برابر با آمریکا، توانسته است از ترکیب موشک‌ها، پهپادها، مین‌های دریایی و موقعیت جغرافیایی خود برای ایجاد اختلال در اقتصاد جهانی استفاده کند. او همچنین به هزینه‌های ناشی از مصرف ذخایر مهمات و سامانه‌های دفاعی آمریکا اشاره می‌کند؛ موضوعی که نشان می‌دهد جنگ با ایران می‌تواند بر اولویت‌های راهبردی واشنگتن در مناطق دیگر، به‌ویژه حوزه اقیانوس هند و آرام، نیز اثر بگذارد (Froman, 2026).
در همین چارچوب، مکس بوت در مقاله‌ای که ۵ اکتبر ۲۰۲۶ در شورای روابط خارجی آمریکا منتشر کرده، نسبت به تفسیر خوش‌بینانه از افزایش صادرات نفت منطقه هشدار می‌دهد. او استدلال می‌کند که افزایش انتقال نفت از مسیرهای جایگزین، به‌معنای شکست قریب‌الوقوع ایران نیست؛ زیرا تنگه هرمز همچنان با ناامنی مواجه است و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه، پیامدهای اقتصادی جنگ را ادامه می‌دهد. بوت همچنین تأکید می‌کند که فشار اقتصادی شدید بر ایران، لزوماً به تسلیم سیاسی آن منجر نشده است (Boot, 2026).
این دو تحلیل، با وجود تفاوت در زاویه نگاه، در یک نکته مشترک‌اند: قدرت ایران را نمی‌توان تنها با مقایسه تعداد هواپیماها، ناوها یا سامانه‌های نظامی سنجید. موقعیت جغرافیایی، امکان ایجاد اختلال در مسیرهای حیاتی انرژی و تحمیل هزینه‌های اقتصادی نیز در محاسبه قدرت نقش دارند.
البته این ارزیابی به معنای آن نیست که ایران از همه ظرفیت‌های نظامی یا اقتصادی لازم برای کنترل کامل تحولات منطقه برخوردار است. قدرت نامتقارن، همچون هر ابزار راهبردی دیگر، محدودیت‌ها و هزینه‌های خاص خود را دارد. بااین‌حال، برجسته‌شدن آن در تحلیل‌های غربی نشان می‌دهد که برخی از مفروضات پیشین درباره امکان مهار سریع ایران از طریق برتری نظامی، نیازمند بازنگری شده‌اند.
۴. چتم‌هاوس و مسئله تاب‌آوری ساختار سیاسی ایران
در میان اندیشکده‌های اروپایی و غربی، چتم‌هاوس نیز در ماه‌های گذشته به بررسی فاصله میان اهداف اعلام‌شده جنگ و نتایج واقعی آن پرداخته است. در این زمینه، مقاله آنیسه بصیری تبریزی با عنوان «تفکر آرزومندانه پشت جنگ با ایران» که در ۲۱ ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر شد، برای شناخت زمینه فکری تحول اخیر اهمیت دارد.
نویسنده در این تحلیل استدلال می‌کند که انتظار فروپاشی ساختار سیاسی ایران، وادارکردن تهران به تسلیم سیاسی یا از بین بردن کامل ظرفیت‌های راهبردی کشور، تاکنون تحقق نیافته است. او توضیح می‌دهد که نارضایتی اجتماعی و مشکلات اقتصادی ایران واقعیت دارند، اما این عوامل به‌تنهایی برای پیش‌بینی فروپاشی سیاسی کافی نیستند. از دیدگاه او، حمله خارجی می‌تواند در برخی شرایط به تقویت احساسات ملی‌گرایانه و افزایش انسجام در برابر تهدید بیرونی منجر شود و امکان بسیج مخالفان داخلی را کاهش دهد (Bassiri Tabrizi, 2026).
اهمیت این تحلیل در آن است که میان نارضایتی اجتماعی و ظرفیت تغییر سیاسی تمایز قائل می‌شود. در برخی ارزیابی‌های پیشین، گاهی چنین تصور می‌شد که فشار اقتصادی و نارضایتی عمومی می‌تواند به‌سرعت به تغییر ساختار سیاسی منجر شود؛ اما تحلیل بصیری تبریزی نشان می‌دهد که این رابطه به عوامل دیگری مانند انسجام نهادهای حکومتی، ظرفیت امنیتی، رفتار نخبگان و شرایط جنگی وابسته است.
محسن میلانی نیز در مقاله‌ای که ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ در نشریه «دنیای امروز» وابسته به چتم‌هاوس منتشر کرده، بر دست‌کم‌گرفتن تاب‌آوری دولت ایران و انسجام نخبگان و نهادهای آن تأکید می‌کند. میلانی معتقد است که آمریکا و اسرائیل، در ارزیابی‌های خود از میزان آسیب‌پذیری ایران، برخی عوامل از جمله ظرفیت سازگاری ساختار سیاسی و نقش جغرافیای راهبردی کشور را به‌اندازه کافی در نظر نگرفته‌اند. او همچنین به این نکته اشاره می‌کند که ایران توانسته است با استفاده از ابزارهای نامتقارن، بخشی از ضعف خود در قدرت نظامی متعارف را جبران کند (Milani, 2026).
۵. نگاه اروپا؛ از نگرانی درباره توان ایران تا ضرورت مدیریت پیامدهای جنگ
تحلیل‌های اروپایی درباره ایران در ماه‌های اخیر، علاوه بر موضوع توان نظامی و سیاسی کشور، بر پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی تداوم جنگ نیز تمرکز داشته‌اند. در این چارچوب، نگرانی از گسترش درگیری، اختلال در مسیرهای انرژی، افزایش ناامنی در کشورهای همسایه و احتمال بی‌ثباتی گسترده‌تر، جایگاه برجسته‌ای پیدا کرده است.
نمونه مهم این رویکرد را می‌توان در مقاله الی گرانیه، معاون برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در شورای اروپایی روابط خارجی، مشاهده کرد. او در مقاله‌ای با عنوان «دو مسیر به تهران: تلاش‌های جدید برای جلوگیری از جنگ دوباره آمریکا و ایران» که ۲۸ اکتبر ۲۰۲۶ منتشر شده، به تلاش‌های دیپلماتیک کشورهای اروپایی و منطقه‌ای برای جلوگیری از بازگشت جنگ پرداخته است. در این تحلیل، همکاری میان کشورهای اروپایی و گروهی از کشورهای منطقه، به‌عنوان مسیری برای کاهش تنش و ایجاد چارچوبی دیپلماتیک مطرح می‌شود (.(Geranmayeh, 2026
نکته مهم در تحلیل گرانیه، توجه به پیامدهای احتمالی فروپاشی دولت ایران است. او هشدار می‌دهد که سوق‌دادن کشوری با جمعیت بیش از ۹۰ میلیون نفر به سمت فروپاشی دولتی، پیامدهایی بسیار گسترده برای همسایگان و اروپا خواهد داشت؛ به‌ویژه اگر قدرت‌های مداخله‌گر مسئولیت بازسازی و مدیریت وضعیت پس از فروپاشی را بر عهده نگیرند. او همچنین احتمال تداوم حضور نخبگان جمهوری اسلامی در قدرت را در آینده قابل پیش‌بینی مطرح می‌کند.
این ارزیابی را می‌توان نشانه‌ای از تغییر در اولویت‌های بخشی از سیاست‌گذاری اروپایی دانست. در این نگاه، مسئله ایران تنها به چگونگی محدودسازی توان نظامی یا هسته‌ای کشور خلاصه نمی‌شود؛ بلکه مدیریت پیامدهای احتمالی فروپاشی، جلوگیری از گسترش جنگ و ایجاد سازوکارهای منطقه‌ای برای کاهش تنش نیز اهمیت یافته است.
بااین‌حال، این رویکرد را نباید به معنای پذیرش کامل سیاست‌ها و مواضع ایران از سوی اروپا تلقی کرد. گرانیه همچنان برنامه موشکی و پهپادی ایران را تهدیدی برای امنیت منطقه ارزیابی می‌کند و بر ضرورت محدودسازی برخی ظرفیت‌های آن تأکید دارد. بنابراین، تحول اصلی در اینجا تغییر از سیاست فشار به سیاست پذیرش کامل نیست؛ بلکه افزایش توجه به هزینه‌های راهبردی تداوم فشار و ضرورت یافتن راه‌حل‌های دیپلماتیک است.
۶. استمرار روایت تضعیف ایران؛ همه اندیشکده‌های غربی به یک نتیجه نرسیده‌اند
برای تحلیل دقیق تحول گفتمان غربی، ضروری است که از ارائه تصویری یکپارچه و غیرواقعی از اندیشکده‌های غربی پرهیز شود. بررسی آثار منتشرشده نشان می‌دهد که در کنار تحلیل‌هایی که بر تاب‌آوری و محدودیت‌های قدرت نظامی تأکید می‌کنند، همچنان دیدگاه‌هایی وجود دارند که بر تضعیف ظرفیت نظامی ایران و ضرورت جلوگیری از بازسازی آن متمرکزند.
نمونه قابل‌توجه در این زمینه، مقاله مایکل آیزنشتات و فرزین ندیمی در مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک است که ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده است. نویسندگان در این مقاله، ضمن اشاره به تاب‌آوری نیروهای موشکی و پهپادی ایران در جریان درگیری‌ها، بر خسارت‌های گسترده واردشده به بخش‌هایی از توان نظامی کشور تأکید می‌کنند. از نظر آن‌ها، ایران احتمالاً در بازسازی نیروهای خود بیش از گذشته بر موشک‌ها و پهپادها تکیه خواهد کرد؛ اما این وابستگی می‌تواند در صورت بهبود توان مقابله‌ای آمریکا و متحدانش، به یک آسیب‌پذیری جدید تبدیل شود (Eisenstadt & Nadimi, 2026).
این تحلیل نشان می‌دهد که بخشی از ادبیات امنیتی غرب همچنان از زاویه تهدید و مهار به موضوع ایران نگاه می‌کند. در این رویکرد، تاب‌آوری نظامی ایران به رسمیت شناخته می‌شود، اما نه لزوماً به‌عنوان نشانه برتری راهبردی؛ بلکه به‌عنوان مسئله‌ای که باید در سیاست‌های آینده آمریکا و متحدانش مورد توجه قرار گیرد.
بنابراین، تحول گفتمان غربی را نباید به معنای کنارگذاشتن روایت تضعیف ایران دانست. آنچه تغییر کرده، پیچیده‌ترشدن ارزیابی‌هاست. در برخی تحلیل‌ها، ایران همچنان کشوری آسیب‌دیده و نیازمند بازسازی نظامی توصیف می‌شود؛ در برخی دیگر، توانایی آن برای تحمیل هزینه، حفظ ساختار سیاسی و اثرگذاری بر امنیت منطقه برجسته می‌شود. این دو نگاه الزاماً متناقض نیستند؛ زیرا ممکن است یک کشور در برخی حوزه‌ها تضعیف شده باشد، اما در حوزه‌های دیگر همچنان ظرفیت راهبردی قابل‌توجهی داشته باشد.
۷. علل و انگیزه‌های تحول در گفتمان اندیشکده‌های غربی
تحول مشاهده‌شده در بخشی از تحلیل‌های غربی را می‌توان حاصل مجموعه‌ای از عوامل نظامی، سیاسی، اقتصادی و ژئوپلیتیکی دانست. نخستین عامل، فاصله میان اهداف اعلام‌شده و نتایج عملی جنگ است. هنگامی که یک عملیات نظامی با هدف تضعیف توان راهبردی یا تغییر رفتار سیاسی یک کشور انجام می‌شود، اما نتایج آن به تحقق کامل اهداف منجر نمی‌شود، مراکز پژوهشی ناگزیرند درباره مفروضات اولیه و میزان واقع‌بینی آن‌ها بازنگری کنند. تأکید لیندسی بر تبدیل‌نشدن دستاوردهای نظامی آمریکا به پیروزی دیپلماتیک، نمونه‌ای از این بازنگری است (Lindsay, 2026).
عامل دوم، هزینه‌های اقتصادی و نظامی تداوم جنگ است. استفاده گسترده از سامانه‌های دفاعی، مصرف ذخایر مهمات، افزایش هزینه‌های عملیاتی و تأثیر جنگ بر بازار انرژی، محاسبات سیاست‌گذاران غربی را پیچیده‌تر کرده است. در تحلیل فرومن، این موضوع به‌ویژه از منظر تأثیر جنگ بر اولویت‌های راهبردی آمریکا در مناطق دیگر مورد توجه قرار می‌گیرد (Froman, 2026).
عامل سوم، اهمیت موقعیت جغرافیایی ایران است. تنگه هرمز و ارتباط آن با بازار جهانی انرژی سبب شده است که توان ایران برای ایجاد اختلال در مسیرهای حیاتی اقتصادی، به یکی از موضوعات مهم تحلیل‌های غربی تبدیل شود. در چنین شرایطی، حتی اگر توان نظامی متعارف ایران در مقایسه با آمریکا محدودتر باشد، امکان تحمیل هزینه‌های اقتصادی و امنیتی می‌تواند محاسبات طرف مقابل را تغییر دهد.
عامل چهارم، دشواری پیش‌بینی رفتار جامعه و ساختار سیاسی ایران در شرایط جنگی است. برخی تحلیل‌ها نشان می‌دهند که نارضایتی اجتماعی، مشکلات اقتصادی و فشار خارجی لزوماً به فروپاشی سیاسی منجر نمی‌شوند. انسجام نهادها، رفتار نخبگان، ظرفیت امنیتی و واکنش جامعه به تهدید خارجی، متغیرهایی هستند که باید در کنار فشارهای اقتصادی و اجتماعی بررسی شوند (Bassiri Tabrizi, 2026).
عامل پنجم، نگرانی کشورهای اروپایی و منطقه‌ای از پیامدهای بی‌ثباتی گسترده در ایران است. ایران از نظر جمعیت، موقعیت جغرافیایی، منابع انرژی و ارتباط با چندین حوزه امنیتی منطقه، کشوری نیست که فروپاشی احتمالی آن صرفاً پیامدهای داخلی داشته باشد. همین مسئله سبب شده است که بخشی از تحلیل‌های اروپایی بر ضرورت جلوگیری از بازگشت جنگ و طراحی سازوکارهای دیپلماتیک تأکید کنند (Geranmayeh, 2026).
در مجموع، این عوامل موجب شده‌اند که در بخشی از ادبیات جدید غربی، ارزیابی ایران از قالب ساده «کشور ضعیف‌شده در آستانه فروپاشی» فاصله بگیرد و به سمت تصویری پیچیده‌تر حرکت کند؛ تصویری که در آن ضعف‌ها، ظرفیت‌های مقاومتی، محدودیت‌های طرف مقابل و پیامدهای منطقه‌ای جنگ به‌صورت هم‌زمان بررسی می‌شوند.
۸. اهداف راهبردی گفتمان جدید؛ بازتعریف گزینه‌های غرب در برابر ایران
تحول در ادبیات اندیشکده‌های غربی را نمی‌توان صرفاً تغییر در توصیف وضعیت ایران دانست. این تحول با بازتعریف گزینه‌های سیاستی غرب نیز ارتباط دارد. هنگامی که فرضیه فروپاشی سریع یا تسلیم سیاسی ایران با تردید روبه‌رو می‌شود، سیاست‌گذاران با پرسش‌های تازه‌ای مواجه می‌شوند: آیا ادامه فشار نظامی می‌تواند نتیجه‌ای متفاوت ایجاد کند؟ آیا مذاکره امکان دستیابی به توافقی پایدار را فراهم می‌کند؟ آیا حفظ وضعیت موجود کم‌هزینه‌تر از تشدید جنگ است؟ و در نهایت، آیا همزیستی با ساختار سیاسی موجود ایران به گزینه‌ای قابل بررسی تبدیل شده است؟
تحلیل لیندسی در شورای روابط خارجی آمریکا، این پرسش‌ها را به‌صورت مستقیم مطرح می‌کند. او سه گزینه تشدید، مذاکره و انتظار را بررسی کرده و نشان می‌دهد که هرکدام با هزینه‌ها و عدم‌قطعیت‌های قابل‌توجهی همراه‌اند. در این تحلیل، مسئله اصلی برای واشنگتن فقط چگونگی واردکردن فشار بیشتر بر ایران نیست، بلکه سنجش امکان دستیابی به اهداف سیاسی با هزینه‌ای قابل‌قبول نیز هست (Lindsay, 2026).
در سطح اروپا نیز مقاله گرانیه نشان می‌دهد که برخی بازیگران به‌دنبال ایجاد مسیرهای دیپلماتیک مستقل‌تر از چارچوب سنتی رهبری آمریکا هستند. این تلاش‌ها را می‌توان نشانه‌ای از افزایش نگرانی نسبت به پیامدهای منطقه‌ای جنگ و تلاش برای کاهش وابستگی امنیت منطقه به تصمیمات یک‌جانبه قدرت‌های بزرگ دانست (Geranmayeh, 2026).
از این منظر، گفتمان جدید چند هدف و کارکرد راهبردی دارد: نخست، ارزیابی واقع‌بینانه‌تر هزینه‌ها و محدودیت‌های گزینه نظامی؛ دوم، بررسی امکان مهار ظرفیت‌های ایران از طریق ابزارهای سیاسی، اقتصادی و دیپلماتیک؛ سوم، جلوگیری از گسترش بحران به حوزه‌های حیاتی انرژی و امنیت منطقه‌ای؛ و چهارم، بازتعریف ترتیبات امنیتی خلیج فارس در شرایطی که اعتماد برخی کشورهای منطقه به کارآمدی الگوهای پیشین امنیتی با پرسش‌هایی مواجه شده است.
البته نباید این اهداف را به‌عنوان برنامه‌ای هماهنگ و مشترک میان همه اندیشکده‌های غربی تلقی کرد. هر مرکز پژوهشی و هر نویسنده ممکن است از زاویه‌ای متفاوت به مسئله نگاه کند. بااین‌حال، تکرار برخی موضوعات مشترک در آثار جدید نشان می‌دهد که مسئله ایران همچنان یکی از محورهای مهم بازاندیشی در سیاست امنیتی و منطقه‌ای غرب است.
۹. نسبت گفتمان جدید غرب با برداشت جمهوری اسلامی ایران از قدرت و بازدارندگی
تحول در بخشی از ادبیات اندیشکده‌های غربی را می‌توان در نسبت با برخی مؤلفه‌های اصلی برداشت جمهوری اسلامی ایران از قدرت ملی و امنیت منطقه‌ای بررسی کرد. در این برداشت، قدرت صرفاً به توان نظامی متعارف یا شاخص‌های اقتصادی محدود نمی‌شود؛ بلکه استقلال سیاسی، ظرفیت دفاعی، بازدارندگی، توان مقاومت در برابر فشار خارجی، موقعیت ژئوپلیتیکی و امکان اثرگذاری بر محیط پیرامونی نیز از عناصر مهم قدرت محسوب می‌شوند.
از این منظر، تأکید برخی تحلیلگران غربی بر ظرفیت نامتقارن ایران، اهمیت تنگه هرمز و دشواری تبدیل برتری نظامی به نتیجه سیاسی، با بخشی از مؤلفه‌های برداشت راهبردی جمهوری اسلامی ایران هم‌پوشانی دارد. جمهوری اسلامی ایران همواره بر این نکته تأکید کرده است که امنیت کشور را نمی‌توان صرفاً در چارچوب برتری نظامی قدرت‌های خارجی یا ترتیبات امنیتی متکی بر حضور آن‌ها ارزیابی کرد. در این چارچوب، توان دفاعی، بازدارندگی و اتکا به ظرفیت‌های داخلی از عوامل اصلی حفظ استقلال و امنیت ملی به شمار می‌روند.
بااین‌حال، این هم‌پوشانی مفهومی به معنای پذیرش کامل تحلیل‌های غربی از سوی ایران نیست. بخشی از اندیشکده‌های غربی همچنان برنامه موشکی، ظرفیت‌های منطقه‌ای و سیاست‌های دفاعی ایران را تهدیدی برای منافع آمریکا یا متحدان آن ارزیابی می‌کنند. در مقابل، در گفتمان رسمی جمهوری اسلامی ایران، این ظرفیت‌ها در چارچوب دفاع از حاکمیت ملی، مقابله با تهدیدهای خارجی و ایجاد بازدارندگی تعریف می‌شوند. بنابراین، اختلاف اصلی فقط بر سر میزان قدرت ایران نیست؛ بلکه بر سر تعریف امنیت، منشأ تهدید و مشروعیت ابزارهای دفاعی نیز قرار دارد.
نکته مهم دیگر آن است که برخی تحلیل‌های غربی، احتمال تداوم ساختار سیاسی ایران را به‌عنوان واقعیتی راهبردی مورد توجه قرار داده‌اند. این موضوع از منظر جمهوری اسلامی ایران می‌تواند مؤید این برداشت باشد که فشار خارجی، حتی در صورت واردکردن خسارت‌های جدی، لزوماً قادر به تغییر اراده سیاسی یا ساختار حکمرانی یک کشور نیست. بااین‌حال، ارزیابی دقیق قدرت ملی مستلزم توجه هم‌زمان به ظرفیت‌های دفاعی و نیز چالش‌های اقتصادی، اجتماعی و مدیریتی است. تاب‌آوری در برابر فشار خارجی زمانی می‌تواند به مزیت راهبردی پایدار تبدیل شود که با توان بازسازی، توسعه اقتصادی، انسجام اجتماعی و افزایش ظرفیت‌های ملی همراه باشد.
ازاین‌رو، تحول در نگاه بخشی از اندیشکده‌های غربی را می‌توان فرصتی برای بررسی دقیق‌تر جایگاه ایران در معادلات منطقه‌ای دانست؛ اما نباید آن را به معنای تغییر بنیادین سیاست غرب یا پذیرش کامل مواضع جمهوری اسلامی ایران تفسیر کرد. آنچه بیش از همه اهمیت دارد، افزایش توجه به واقعیت‌های میدانی و محدودیت‌های راهبردهای مبتنی بر فشار و مداخله نظامی است.
نتیجه‌گیری
بررسی آثار منتشرشده در اندیشکده‌های غربی نشان می‌دهد که در ماه‌های اخیر، بخشی از ادبیات تحلیلی درباره ایران از ارزیابی‌های عمدتاً مبتنی بر ضعف ساختاری، فرسایش توان نظامی و احتمال فروپاشی سیاسی فاصله گرفته و به سمت تصویری چندبعدی‌تر حرکت کرده است. در این چارچوب، اگرچه کاهش بخشی از ظرفیت‌های نظامی و تشدید مشکلات اقتصادی ایران همچنان مورد تأکید قرار دارد، اما هم‌زمان موضوعاتی مانند تاب‌آوری ساختار سیاسی، ظرفیت بازدارندگی نامتقارن، اهمیت تنگه هرمز و محدودیت‌های قدرت نظامی غرب نیز در تحلیل‌ها برجسته شده‌اند.
تحلیل مایکل فرومن در شورای روابط خارجی آمریکا، نمونه روشنی از این تحول است. او ضمن اشاره به تضعیف بخشی از توان نظامی ایران، بر تاب‌آوری ساختار سیاسی و ظرفیت اثرگذاری راهبردی کشور تأکید می‌کند. جیمز لیندسی نیز با طرح سه گزینه تشدید، مذاکره و حفظ وضعیت موجود، نشان می‌دهد که آمریکا با وجود برتری نظامی، هنوز نتوانسته است دستاوردهای میدانی خود را به نتیجه سیاسی موردنظر تبدیل کند. در اروپا، الی گرانیه با تمرکز بر تلاش‌های دیپلماتیک و پیامدهای احتمالی فروپاشی ایران، ضرورت مدیریت تنش و جلوگیری از بازگشت جنگ را برجسته می‌سازد. همچنین تحلیل‌های محسن میلانی و آنیسه بصیری تبریزی در چتم‌هاوس، بر محدودیت فرضیه فروپاشی و اهمیت تاب‌آوری نهادی و سیاسی ایران تأکید دارند.
بااین‌حال، این تحول را نباید به معنای تغییر یکپارچه و قطعی نگاه غرب به ایران دانست. برخی مراکز همچنان بر آسیب‌دیدگی توان نظامی ایران و ضرورت جلوگیری از بازسازی آن تأکید می‌کنند. ازاین‌رو، آنچه در حال شکل‌گیری است، نه جایگزینی کامل روایت ضعف با روایت قدرت، بلکه گذار از ارزیابی یک‌بعدی به ارزیابی پیچیده‌تر و واقع‌گرایانه‌تر است. در این ارزیابی، ایران هم‌زمان کشوری آسیب‌دیده از جنگ و برخوردار از ظرفیت‌های مهم سیاسی، جغرافیایی و نامتقارن در نظر گرفته می‌شود.
یافته اصلی مقاله آن است که معیار سنجش قدرت ایران در بخشی از ادبیات جدید غربی در حال تغییر است. پیش از این، میزان تخریب زیرساخت‌ها و کاهش توان نظامی، در برخی ارزیابی‌ها شاخص اصلی موفقیت فشار خارجی تلقی می‌شد؛ اما اکنون پرسش از توانایی تبدیل این دستاوردها به نتایج سیاسی پایدار، هزینه‌های ادامه جنگ، امکان بازسازی ظرفیت‌های ایران و پیامدهای منطقه‌ای بی‌ثباتی کشور اهمیت بیشتری یافته است.
در نهایت، این تغییر نشان می‌دهد که مسئله ایران در محاسبات غربی همچنان فراتر از یک پرونده صرفاً نظامی یا هسته‌ای است. موقعیت ژئوپلیتیکی، نقش ایران در امنیت انرژی، ظرفیت‌های دفاعی و توانایی حفظ ساختار سیاسی، مجموعه‌ای از مؤلفه‌ها را تشکیل می‌دهند که نمی‌توان آن‌ها را با فشار نظامی یا اقتصادی به‌سادگی از معادلات منطقه‌ای حذف کرد. از این منظر، تحول گفتمان اندیشکده‌های غربی را باید نشانه‌ای از بازنگری در برخی مفروضات راهبردی و تلاش برای تعریف دوباره گزینه‌های سیاستی در برابر ایران دانست؛ روندی که در صورت تداوم، می‌تواند بر آینده روابط ایران و غرب و نیز شکل‌گیری ترتیبات امنیتی جدید در خلیج فارس اثرگذار باشد.
منابع
-
Bassiri Tabrizi, A. (2026, July 21). The wishful thinking behind the war with Iran. Chatham House. https://www.chathamhouse.org/2026/07/wishful-thinking-behind-war-iran
-
Boot, M. (2026, October 5). More oil, same war: Why increased exports aren’t a sign of Iran’s imminent defeat. Council on Foreign Relations. https://www.cfr.org/articles/more-oil-same-war-why-increased-exports-arent-a-sign-of-irans-collapse
-
Eisenstadt, M., & Nadimi, F. (2026, September 15). How Iran might rebuild its devastated military: Courting risk by reinforcing success. The Washington Institute for Near East Policy. https://www.washingtoninstitute.org/index.php/policy-analysis/how-iran-might-rebuild-its-devastated-military-courting-risk-reinforcing-success
-
Froman, M. (2026, October 16). The victory of asymmetry in the Iran war. Council on Foreign Relations. https://www.cfr.org/articles/the-victory-of-asymmetry-in-the-iran-war
-
Geranmayeh, E. (2026, October 28). Two tracks to Tehran: The new efforts to stop another US-Iran war. European Council on Foreign Relations. https://ecfr.eu/article/two-tracks-to-tehran-the-new-efforts-to-stop-another-us-iran-war
-
Lindsay, J. M. (2026, October 23). Will the United States attack Iran after the midterms? Council on Foreign Relations. https://www.cfr.org/articles/will-the-united-states-attack-iran-after-the-midterms
-
Milani, M. (2026, September 14). How will the Iran war reshape the Persian Gulf? The World Today. Chatham House. https://www.chathamhouse.org/publications/the-world-today/2026-09/how-will-iran-war-reshape-persian-gulf