شهریور ۱۷, ۱۴۰۰ – ۶:۵۴ ق.ظ |

ما هشدار می دهیم که برسمیت شناختن حکومت ضد اسلامی طالبان از سوی دولتها و نهادها، لکه ننگی برای آنها خواهد بود و انها شریک جنایات طالبان در تاریخ و افکار عمومی جهانیان شناخته خواهند …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » قفقاز, گفتگو

تاجیکستان و ایران، چالشهای روابط و رویکرد روسیه و امریکا گفتگو با دکتر خیرالدین قاسم اف کارشناس تاجیکی مسائل تاجیکستان

نگارش در شهریور ۲۶, ۱۳۹۱ – ۱۱:۳۴ ق.ظ
تاجیکستان و ایران، چالشهای روابط و رویکرد روسیه و امریکا  گفتگو با دکتر خیرالدین قاسم اف   کارشناس تاجیکی مسائل تاجیکستان
Share

 

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

جمهوری تاجیکستان هر چند با فراز و فرودهای زیادی در دو دهه استقلال خود مواجه بوده اما همواره نگاهی ویژه به ایران در بین دولت و احزاب این کشور وجود داشته است. در این راستا روابط تاجیکستان و ایران به دلیل پیوندها، پیوستگی‌ها و وابستگی‌های مختلف تاریخی، تمدنی و به ویژه زبانی از اهمیت خاصی در سیاست خارجی دو کشور برخوردار بوده است. در این میان برای درک بیشتر دامنه ی روابط دو کشور، چالشهای موجود و همچنین دورنمای آینده این روابط به گفتگویی با دکتر خیرالدین قاسم اف کارشناس تاجیکی مسائل تاجیکستان پرداخته ایم:

واژگان کلیدی:تاجیکستان ،ایران، چالشها ، روسیه،امریکا، انرژی، روابط

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به دامنه روابط رو به افزایش تهران و دوشنبه در سالهای اخیر نگاه سیاست خارجی تاجیکستان به ایران را با چه مولفه هایی مورد بررسی و تحلیل قرار میدهدید؟

شرایط دو کشور هم دین، هم فرهنگ و هم زبان به گونه ای است که در بین مردم دو کشور تمایل برای افزایش روابط  خیلی زیاد است. اما به دلایل اینکه دولت تاجیکستان از نظر موقعیت جغرافیایی، ژئوپلتیکی بعد از فروپاشی امپراتوری شوروی با مشکلات زیادی روبرو بوده، در بن بست ارتباطی قرار گرفته، زیر فشار کشورهای همسایه مانند ازبکستان (که از دوران شوروی در آسیاسی میانه نفوذ داشته) بوده است این روابط آنچنان که باید گسترش نیافته است. گذشته از این وابستگی دولت تاجیکستان به روسیه و اخیرا به کشورهای غربی نیز به این مشکلات اضافه شده است. در این حال از نگاه دولت مردان تاجیکستان چند مانع در زمینه افزایش روابط با ایران وجود دارد.

 دولت تاجیکستان تنها بر این موضع تاکید میکند که باید روابط ایران و تاجیکستان صرفا بر روی موضوعات اقتصادی متمرکز باشد. یعنی با وجود اینکه تلاش ها و تجربه های روابط دو کشور بویژه در زمینه جذب سرمایه گذاری خارجی در ساخت تونل ارتباطی استقلال یا انزاب (که شمال و مرز تاجیکستان را که قبلا امکان پذیر نبود وصل می کند) ، راه اندازی مرحله نخست نیروگاه برق آبی سنگ توده دو، کارخانه مشترک تراکتورسازی تاج ایران و فعالیت شرکت های ایرانی موفق بوده است؛ دولت تاجیکستان بیشتر بر روی این موضع تکیه دارد که جمهوری اسلامی ایران باید در بخش اقتصاد تاجیکستان مشارکت داشته باشد. گذشته از این نیز  در این زمینه موانعی دیگر نیز  وجود دارد. در این راستا فشار امریکا در این زمینه وجود دارد و مانع افزایش روابط ایران و تاجیکستان است. چنانچه در نوروز گذشته رابرت بلیک معاون وزیر خاجه امریکا در نشستی اعلام کرد کشورهای آسیای مرکزی باید روابط اقتصادی و تجاری خود با ایران را قطع کنند. این امر با واکنش تند احزاب عمده مخالف دولت تاجیکستان روبرو شد و حتی کمونیستها تاجیکستان هم به اظهارت وی اعتراض کردند. اما دولت تاجیکستان نتوانست به گونه ای رسمی به چنین خواستی پاسخ دهد، در حالی که دولت تاجیکستان میداند ایران یکی از کشورها مهم و سرمایه گذار در اقتصاد این کشور است. در این حال با توجه به حضور امریکا در منطقه که با تاجیکستان نیز همکاری هایی امنیتی برای تحکیم مرزها، ترمیم و بازسازی مراکز نظامی و دفاعی و ..دارد باعث شده است که دولت تاحدی نتواند در برابر اینگونه درخواست های علنی امریکا برای قطع یا کاهش روابط با ایران به گونه ای علنی  مقاومت کند. در این حال باید توجه داشت که امریکا بیش از ده سال در قرقیزسنتان حضور نظامی دارد اما برای اقتصاد قرقیزستان حتی یک دلار سرمایه گذاری  نکرده است.

از سوی دیگر روسیه به عنوان کشوری که در تاجیکستان پایگاه دارد و بیشترین روابط اقتصادی با تاجیکستان دارد و بیش از دو میلون شهروند  تاجیک در قلمرو روسیه به عنوان کارگر مهاجر حضور دارند تا حدی در مورد رشد روابط ایران و تاجیکستان با احتیاط و محتاطانه رفتار می کنند. گذشته از این دولت ازبکستان نیز اکنون با  تاجیکستان مشکلاتی دارد و راه های زمینی را بر این کشو قطع کرده و قطارها تاجیکی را متوقف کرده است و فشارهای زیادی را بر دولت وارد میکند نمی خواهد  روابط ایران و تاجیکستان رشد بالایی داشته باشد.

 

 مرکز بین المللی مطالعات صلح: از نگاه شما چه عواملی باعث افزایش توجه به جایگاه تاجیکستان در سیاست خارجی ایران در سالهای اخیر شده است ؟

جمهوری اسلامی ایران به جمهوری تاجیکستان دیگاه مثبتی دارد. در سالهای اخیر دیدگاه مقامات عالی و ارشد دو کشور با امضای چندین توافق های همکاری در زمینه های اقتصادی، فرهنگی، تبادل استاد و دانشجو افزایش تعداد دانشجویان تاجیک در مراکز آموزشی  ایران همکاری های فرهنگی و… نشانگر آن است که جمهوری اسلامی ایران به دلیل موقعیت تاجیکستان برنامه هایی را در این زمینه طرح ریزی کرده است و تحقق این برنامه ها می تواند تاجیکستان را از وضعیت فعلی یا بن بست ارتباطی خارج کند و از وابستگی تاجیکستان به منابع انرژی بویژه انرژی برق  بکاهد. در این حال تاجیکستان به عنوان حلقه اتصال بسیار مهمی در روابط ایران با چین و روسیه و کشورهای اروپایی و افغانستان می باشد. چنانچه چندین طرح از جمله طرح راه آهن کاشغر از چین به تاجیکستان و شمال افغانستان و ایران ، طرح انتقال آبهای تاجیکستان به جمهوری اسلامی ایران، طرح ساخت چندین کارخانه بویژه سیمان در جنوب و همچنین موقعیت سیاسی تاجیکستان به دلیل هم مرزی با چین، قرقیزستان ، ازبکستان و افغانستان نگاه ایران را به تاجیکستان معطوف کرده است. در این دید باید از تاجیکستان به عنوان محور اقتصادی مهم برای گسترش روابط ایران با چین و کشورهای یاد کرد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: طی ‌چند ‌سال ‌گذشته ‌تبادلات ‌بازرگانی ‌بین ‌دو ‌کشور ایران و تاجیکستان  ‌افزایش ‌یافته ‌و آمارها نیز نشان می‌دهد که ‌ایرانیان ‌از ‌نظر ‌حجم ‌سرمایه‌گذاری‌‌ها ‌در ‌اقتصاد ‌تاجیکستان در رتبه های بالا ‌قرار دارند. در این بین با توجه به  پتانسیل های موجود همکاری و همچنین افزایش حجم سرمایه گذاری و نفوذ  ایران در این کشور چه موانع و چالش هایی را برای حضور بیشتر و همه جانبه ایران در این کشور می توان ذکر کرد؟

مسئولان دولت تاجیکستان نیز به بهره مند شدن و افزایش روابط دو کشور ایران و تاجیکستان اشاره کرده اند و اما در این زمینه چندین مانع عمده وجود دارد. مهمترین عامل در رشد سرمایه گذاری ایران در تاجیکستان (همانگونه که دولتمردان تاجیک نیز خواستار آن هستند) برقراری راه ارتباطی مستقیم ارتباطی و زمینی است. راهی که وجود نداشته است. یعنی با توجه به واقع شدن ترکمنستان و ازبکستان در میانه دو کشور مانع اصلی در راه رشد روابط تجاری دو سو راه ها و رفتار ازبکستان است. در این حال تاجیکستان هر چند اقلام صادراتی محدودی دارد، اما تاجیک ها از جمهوری اسلامی بهره زیادی بویژه بخش خصوصی می برند.  در این حال هرچند در سال 2003 بین دولت های افغانستان، ایران و تاجیکستان توافق شد که با ساخت راه شمال افغانستان از راه  هرات تا بندر شیرخان بتوان راهی میان سه کشور ساخت، اما هنوز مطالعات در مورد این راه ادامه دارد.در این حوزه هم دولت  ایران و هم تاجیکستان به گونه ای باید برای ساخت و راه های ارتباطی جدا از راه های فعلی اقدام کنند. گذشته از این با توجه به سیاست های امریکا و اینکه معاون وزیر خارجه امریکا هر چند ماه به منطقه سفر میکند و فشارهایی در مورد رابطه با ایران به این کشور ها وارد میکند خود مانع و چالشی  را برای حضور بیشتر و همه جانبه ایران فراهم میکند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به اینکه حدود تا 65 درصد کل آب‌های شیرین آسیای مرکزی در تاجیکستان قرار دارند آینده حضور اقتصادی ایران در بخش انرژی تاجیکستان را با توجه به وجود این منابع آبی عظیم چگونه ترسیم می‌کنید؟

تاجیکستان با توجه به رودخانه های مهم آمو و سیردریا و جایگاه دوم این کشور در بین کشورهای همسود می تواند به عنوان منبع انرژی و تولید برق باشد. در دوران شوروی تقریبا کار مهمی برای ساخت نیروگاه های برق آبی نشده بود، اما امروز جمهوری اسلامی ایران که بخش نخست نیروگاه سنگ توده را در تاجیکستان به بهربرداری رساند بنا به قول مساعد قرار است در شمال و در وادی زرافشان (که این مناطق در زمستان با بحران واقعی انرژی روبرو هستند و در بن بست نیز به سر می برند) نیروگاه دیگری را بسازد. در هر حال ظرفیت های تاجیکستان برای استفاده از توانمندی فنی و مهندسی ایران زیاد است. در این زمینه به نظر می رسد که حتی روسیه ( که میخواهد در زمینه انرژی در آسیای مرکزی  سهمی زیادی به خود  اختصاص دهد) و ازبکستان نیز روی  حضور ایران حساس هستند. روس ها با تکیه بر درخواست سهم بیشتر از نیروگاه ها در کشور ما نیروگاه نمی سازد یعنی ایران اکنون با توجه به ظرفیت های انرژی تاجیکستان و تخصص ایرانی ها می تواند برای رهایی تاجیکستان از بحران انرژی مساعدت کند. در واقع ایران می تواند بدون مطالبات و سهم خواهی با فعال شدن در توان تولید برق و احداث نیرو گاه های متوسط جایگاه خود را در تاجیکستان و منطقه بالاتر برد و با افزایش سهم در ساخت نیورگاه ها می تواند در صادرات برق تاجیکستان به افغانستان و آسیای جنوبی هم سهمی داشته باشد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح:با توجه به دامنه حضور و نفوذ قدرت هایی چون  روسیه و امریکا در تاجیکستان نگاه این کشور به افزایش دامنه روابط  تاجیکستان با ایران چگونه است؟

گذشته از امریکا که مخالف افزایش روابط و نزدیکی ایران با تاجیکستان است، روس ها بیشترین روابط اقتصادی با تاجیکستان دارند. از نظر دفاعی و امنیتی نیز پایگاه روس ها در تاجیکستان قرار دارد و تاجیکستان در زمینه دریافت تجهیزات و آموزش نظامیان نیز با روسیه همکاری دارد و وابستگی های زیادی دارد. ولی باید گفت روسیه به خاطر اینکه بتواند موقعیت برتر و ژئوپلتیکی خود را در تاجیکستان حفظ کند با رشد مناسبات همه جانبه  ایران با تاجیکستان موافق نیست. حتی زمانی طرح راه اندازی تلویزیون مشترک فارسی زبان (گذشته از مانع تراشی های افغانستان) با مخالفت روسیه این تلویزیون راه اندازی نشد. حتی روسیه شدیدا مخالف بازگشت دوباره تاجیک ها به خط فارسی یا خط نیاکان است و تقریبا نیز این امر با فشار روسیه لغو گردید. یعنی باقی ماند خط سریلیک همچنان برای روسیه مهم است. روسیه همچنین مخالف افزایش همکاری های ایران و تاجیکستان در بخش های دفاعی و امنیتی است و این امر هم بارها به مقامات تاجیکستان گوشزد شده است. یعنی به گونه خلاصه روسیه براین نظراست که رابطه  تاجیکستان و ایران در یک  چارچوب محدود مشخص باقی ماند و نزدیکی بیش از حد انجام نگیرد.  یعنی تاجیکستان همسو با سیاستهای مسکو حرکت کند.

 

مرکزبین المللی مطالعات صلح: دورنما و آینده روابط سیاسی، فرهنگی و.. دو کشور ایران و تاجیکستان را چگونه می توان مورد  تحلیل و بررسی قرار داد؟

 من به این روابط خوشبین هستم. وضعیت سیاسی تاجیکستان به گونه ای است که امروزه این کشور در محور رقابت های فزاینده و شدید قدرت های خارجی بویژه ایالات متحده امریکا و روسیه واقع شده است و دیگر کشورها هم تلاش میکنند که در تحولات  تاجیکستان نقش بسیار فعالی را ایفا کنند. جدا از این نیز اگر به کشورهایی نظیر ترکیه اشاره کنیم شبکه مهمی از مداراس ترکی در تاجیکستان فعالیت می کند. چین نیز تلاش میکند در تاجیکستان نفوذ گسترده داشته باشد و تاجیکستان بیشتر از همه کشورها از چین بدهی دارد. حتی پاکستان و هند تلاش میکنند روابط خود با تاجیکستان را گسترش دهند. در این حال در رقابت چندین قدرت منطقه ای و خارجی و دیگر قدرت های منطقه ای تاجیکستان برای گسترش روابط با ایران باید برنامه ریزی بسیار دقیقی داشته باشد، اما متاسفانه ما این گونه برنامه ریزی را در سیاست  خارجی تاجیکستان نمی بینیم، در حالی که توان و فرصتهای ایران برای گسترش روابط  بسیار زیاد است و با بهره گیری از این پتانسیل می توان تاجیکستان را از نفوذ و قدرت برخی کشورها ( که بجز وعده های تو خالی کاری در تاجیکستان نکرده اند) نجات داد.

 

 

Share