آذر ۱۰, ۱۴۰۰ – ۷:۴۱ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

تجاری‌سازی پررونق فضا و اتکای اقتصاد جهانی به سیستم‌های مبتنی بر فضا، درگیری آشکار در ماورای جو زمین را بسیار پرهزینه می‌سازد. فلزات کمیاب و سایر مواد …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » دسته‌بندی نشده

تاثیر انقلاب اسلامی ایران بر منازعه اعراب و اسرائیل

نگارش در اسفند ۸, ۱۳۸۹ – ۱۲:۱۰ ب.ظ
Share

طهمورث غلامی

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC


بیان رخداد

از جمله مسایلی که از سالها پیش از وقوع انقلاب اسلامی همواره مورد عنایت و حساسیت انقلابیون بود بحران اعراب و اسراییل بود که نیروهای انقلابی خصوصاً آیت­الله خمینی رهبر آن همواره با توجه و نگاه ویژه به آن نگریسته و دولت اسراییل را در این موضوع اشغالگر و غاصب سرزمین و عامل آوارگی ملت فلسطین می­دانستند و این عامل از عوامل دخیل در مواجهه ایشان با رژیم پهلوی به شمار می­رفت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و خلع محمد رضا پهلوی از سلطنت مسئله اعراب و اسراییل در کانون توجه رهبران انقلابی قرار گرفت. این تحقیق در پی آن است که آثار و بازتاب انقلاب اسلامی ایران را بر بحران اعراب و اسراییل را مورد مطالعه قرار دهد. سوالی گه نگارنده در این نوشتار قصد بررسی آن را دارد این است که وقوع انقلاب اسلامی در ایران چه تاثیراتی بر منازعه اعراب و اسراییل گذاشته است؟در پاسخ به این سوال نگارنده قائل به این است که انقلاب اسلامی پنج تاثیر عمده بر این منازعه داشت که عبارتند از:

1-   اول اینکه انقلاب اسلامی ایران باعث دگرگونی در روابط ایران با اعراب و اسراییل گردید.دوم اینکه وقوع انقلاب اسلامی ایران باعث ظهور ایدئولوژی اسلامی در عرصه منازعه اعراب و اسراییل شد. سوم اینکه وقوع انقلاب اسلامی در ایران باعث تحول در روش­های مبارزاتی در منازعه اعراب و اسراییل گردید.چهارم اینکه انقلاب اسلامی باعث ورود بازیگران غیردولتی به منازعه اعراب و اسراییل گردیدو پنجم اینکه انقلاب اسلامی سبب ورود پدیده شیعه به عرصه منازعه اعراب و اسراییل گردید. نگارنده در ادامه برای اثبات هر کدام از این تاثیرات به استدلال می پردازد.

 

 

تحلیل رخداد

1- دگرگونی در روابط ایران با اعراب و اسراییل؛

همزمان با تلاش برای حفظ و تقویت انقلاب در داخل، صدور آن به خارج از هم اهداف نظام جمهوری اسلامی قرار گرفت به گونه­ای که «در قانون اسلامی جدید ایران تداوم بخشیدن به انقلاب در داخل و خارج» مورد اهتمام قرار گرفت. امام خمینی رهبر انقلاب «ایالات متحده آمریکا را به منزله دشمن اسلام در همه سیاست­هایش محکوم نمود به نظر ایشان ماهیت این دشمن مخصوصاً در حمایتش از اسراییل و نفوذش در ایران آشکار می­شد». انقلاب اسلامی، ایران را از یک متحد استراتژیک غرب و یک همکار محتاط اما مطمئن اسراییل به کشوری چالش برانگیز در مقابل منافع جهانی و منطقه­ای امریکا، و خصم  دائم صهیونیسم تبدیل ساخت.

از نظر ایران انقلابی «اسراییل یک بیگانه به شمار می­آمد که اساساً عنصر استعمار غرب در منطقه و ژاندارم حفظ وضع موجود بود» ایران انقلابی به عنوان پدیده­ای معترض و تحول خواه احساس می­کرد که برای نشان دادن جوهر اعتبار اسلامی خود باید یک موضع ضد اسراییل محکم اتخاذ کند. انقلاب اسلامی در ایران قضیه فلسطین را بار دیگر در کانون توجهات قرار داده و موجودیت اسراییل را مورد انکار قرار داد و بر حقوق فلسطینیان تأکید کرد.. ایران از موضع یک رابطه کاری آرام با اسراییل در دوران شاه به موضع خصومت شدید با اسراییل روی آورد و در قبال موجودیت دولت اسراییل، دستور عملی را در پیش گرفت که تندتر از مواضع خود دولت­های عربی بود.

یک هفته پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران یاسرعرفات، رهبر ساف به عنوان نخستین شخصیت خارجی وارد تهران شدو به گرمی از سوی نیروهای انقلابی مورد استقبال قرار گرفت در دیدار او بود که امام خمینی جمله تاریخی خود « امروز ایران فردا فلسطین» را بر زبان آورد. سفارت فلسطین در محل سفارت سابق اسراییل گشایش یافت. در طی روزهای آینده به نشانه همبستگی با ملت فلسطین امام خمینی اخرین روز ماه رمضان را به عنوان روز قدس نامگذاری کردند که همه ساله در آن روز تظاهرات گسترده­ای در حمایت از ملت فلسطین برپا می­گردد. اولین و دومین عملیات مهم ایران در طول جنگ با عراق با عنوان طریق القدس و بیت­القدس انجام گردید، و این همه بیانگر جایگاه فلسطین در نزد انقلابیون ایران بود. در بعد دیگر منازعه اعراب و اسراییل امام خمینی در تاریخ 11/2/1358 در نامه­ای به دکتر ابراهیم یزدی اعلام کردند  با در نظر گرفتن پیمان خائنانه مصر و اسرائیل و اطاعت بی چون و چرای دولت مصر از آمریکا و صهیونیسم دولت موقت جمهوری اسلامی ایران قطع روابط دیپلماتیک خود را با دولت مصر بنماید. مصر بعد از مرگ ناصر و روی کار آمدن انورالسادات تا هنگام پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان همپیمان استراتژیک ایران در منطقه محسوب می‌شد. اما پس از پیروزی انقلاب و پناه دادن مصر به شاه و نیز امضاء پیمان های کمپ دیوید میان مصر و اسراییل روابط دو کشور به دستور امام قطع گردید. همچنین سادات دیدگاههای خصمانه­ای نسبت به انقلاب ایران اتخاذ کرد او به ندرت از اعتقاد خود درباره انقلاب ایران به عنوان یک مصیبت، هم برای ایرانیان و هم برای مسلمانان عقب نشینی کرد. او مکرر اعلام کرد که الگوی خمینی اسلام حقیقی نیست و امام خمینی خود اغفال شده است.

در کنار مصر و اسراییل، روابط ایران با اردن نیز رو به تیرگی نهاد. از جمله عوامل تکدر روابط ایران و اردن «حمایت­های اردن از عراق در طول جنگ با ایران، تهدیدات سوریه متحد ایران بر ضد اردن و نگرانی این کشور از صدور انقلاب ایران و در نتیجه گسترش خطر اسلامگرایان را می­توان نام برد. مورد استثناء در میان کشورهای درگیر در منازعه اعراب و اسراییل روابط ایران با سوریه بود. روابط دو کشور در زمان رژیم شاه به واسطه روابط ایران با اسراییل و نزدیکی این کشور به اردوگاه شرق روابطی عداوت آمیز و خصمانه بود. لذا سوریه برای سالها به عنوان یکی از پایگاههای آموزشی نیروهای مخالف رژیم شاه عمل می­کرد و لذا سوریه از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به گرمی استقبال کرد و از جمله اولین کشورهایی بودک که نظام جدید ایران را به رسمیت شناخت. لبنان عرصه ملموس ترین و جدی­ترین تأثیرپذیری از انقلاب اسلامی بود.

2- ظهور ایدئولوژی اسلامی در عرصه منازعه اعراب و اسراییل:

یکی از مهمترین تاثیرات  انقلاب اسلامی ایران رویکرد به اسلام به عنوان یک منبع ایدئولوژیک الهامبخش از سوی نیروهای مقاومت در مقابل اسراییل بود. ایدئولوژی منبعث از انقلاب اسلامی خود را به عنوان الترناتیو مناسبی برای ایدئولوژی­های پان عربی و چپگرایی در میان مبارزان عرب به خوبی مطرح کرده بود «شکست اعراب از اسرایل در جنگ 1967 ، مرگ جمال عبدالناصر در 1970 ، زمینه زوال سریع تفکرات پان عربیستی و تلاش جدید برای یک ایدئولوژی جانشین را فراهم کرد.از سوی دیگر نیروهای چپگرا نیز عملاً توفیقی بدست نیاورده بودند و لذا احساس نیاز به وجود ایدئولوژی جدیدی که بتواند تهییج عمومی اعراب را بدنبال داشته باشد – قوت گرفت. وقوع انقلاب اسلامی ایران نشانه معناداری برای توسل به دین جهت مقابله با اسراییل بود. موج گرایش به اسلام در میان نیروهای مبارز روزافزون بود. در فلسطین دو گروه نوظهور جهاد اسلامی و حماس هر دو از ریشه­های قوی اسلامگرایی برخوردار بودند و مبارزات ضد اسراییلی وارد مرحله نوینی نمودند پیش از آن اکثر گروههای فلسطینی، ناسیونالیست یا چپگرا بودند. اما آغاز انقلاب ایران در لبنان از همه جا ملموس­تر بود،بدین معنی که جبهه پرحرارت جدیدی در جنوب لبنان از نیروهای دینی اعم از شیعه و سنی شکل گرفت.

برای سالهای متمادی اعراب مسئله فلسطین را به عنوان آرمانی عربی مطرح کرده بودند. یقیناً ورود کشورهای عربی به مسئله فلسطین نیز در راستای دفاع از وطن عربی بود اما انقلاب اسلامی ایران فراتر از آن مسئله فلسطین را آرمانی اسلامی که همه مسلمانان باید برای رهایی آن مجاهدت نمایند مطرح کرد.. در واقع اعراب از این نکته غافل ماندند که کشور اسراییل میراث مذهبی خود را با قدرت نظامی و تکنولوژیک ترکیب کرده است و از این رو مذهب یک منبع قدرت بخش برای اسراییل درآمده است.

3 – دگرگونی در روشهای مبارزاتی

پس از عدم کامیابی اعراب در جنگ رمضان در سال 1973 در مقابل اسراییل جبهه درگیری مستقیم اعراب و اسراییل دچار رکود و نوعی بن بست گردید و نومیدی حاصل از احتمال موفقیت در مقابل ماشین نظامی اسراییل که بتدریج سلاح­های غیرمتعارف را بر زرادخانه خود می­افزود کشورهای عربی را به فکر سازش و مصامحه با اسراییل انداخت. این بار نیز مصر که خود سالها رهبری جبهه اعراب را بر عهده داشت پیشقدم شد و با سفر انورالسادات به اسراییل و متعاقباً امضاء قراردادهای کمپ دیوید عملا امکان رویارویی مستقیم نظامی کشورهای عربی با اسراییل را منتفی نمود. اما دیری نپایید که اعراب دریافتند که از طریق سازش و مصالحه نیز امتیاز چندانی نصیبشان نخواهد شد در چنین اوضاع و احوالی پیروزی انقلاب اسلامی ایران با روش مبارزاتی خاص خود الگوی نوینی از مبارزه را ارائه داد.. شیوه مبارزه متکی به توده­های مردم، کارآمدی خود را در جریان انقلاب ایران نشان داد در زمانی کوتاه آموزه­ها و روشهای مبارزاتی این انقلاب ترجمه عملی خود را در منازعه اعراب و اسراییل نشان داد. بارزترین شکل تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ایران در قالب استراتژی مقاومت جلوه­گر شد «استراتژی مقاومت که راهی جدید در مبارزه بود، پس از انقلاب اسلامی ایران و با تأثیرپذیری از آموزه­های امام خمینی (ره) به عنوان راهی نو در صحنه مبارزه با اسراییل رخ نمود.لبنان اولین نماد اثرپذیری از انقلاب اسلامی ایران بود جایی که نیروهای مقاوت با محوریت حزب­اله و امل اسلامی توانستند به روایت گراهام فولر »پیروزی بزرگی را در مقابل دو دشمن شیطان امریکا و اسراییل بدست آورند و شیوه جدیدی از مقاومت را در مقابل سایر نیروهای مبارز قرار دهند از سوی دیگر این استراتژی عرصه درگیری اسراییل و فلسطینیان را نیز دگرگون کرد و با آغاز انتفاضه 1987 آغاز دوران افول رابه اسراییلیها تفهیم نمود و در مصر گروههای اسلامگرا با استعانت از انقلاب اسلامی ایران خواستار ایجاد خیزشهای مردمی در دانشگاهها و خیابان­ها بودند. مبانی استراتژی مقاومت عبارت بودند از« 1- تکیه بر نیروی عظیم ملت و بسیج همه امکانات آن برای رویارویی با دشمن 2- هدف قرار دادن نقاط ضعف دشمن و پرهیز از ورود به درگیری با نقاط قوت 3- پرهیز از هرگونه درگیری جانبی به گونه­ای که همه تلاشها فقط به تقابل با دشمن معطوف شود 4- تکیه بر ایدئولوژی اسلامی که می­تواند مردم را بر محور ایثار و شهادت بسیج کند. به عقیده شیخ عبدالله شامی ا­ز مبارزان فلسطینی «پس از انقلاب اسلامی ایران بود که مردم فلسطین دریافتند که برای مبارزه به قرآن و تفنگ نیاز دارند.این در شرایطی بود که تا آن زمان حرکت­های انقلابی عمدتاً در حیطه گروههای مارکسیستی بود.

انقلاب اسلامی ایران همچنین اشکال نوینی را در پیش چشم مبارزان فلسطین قرار داد. برای اولین بار اماکن مذهبی اهمیت ویژه­ای در مرکزیت مبارزه پیدا نمودند به طوری که انتقاضه از مساجد آغاز گردید از همین رو انتقاضه را انقلاب مساجد نیز می­گفتند. شعارنویسی به شیوه مبارزان انقلابی ایران نیز یکی دیگر از اشکال مبارزه بود که به تأسی از انقلاب اسلامی ایران مور توجه مبارزان عرب قرار گرفت. به عنوان مثال «مردم مصر در مخالف با رژیم مبارک ، شعارهای لاالله الا الله محمد رسول­الله و آیات قرآن را بر دیوارها می­نوشتند. در فلسطین این موضوع در کلام عبدالعزیز الرنتیسی از رهبران حماس مشهود است که می­گوید «انتقاضه در حماس اغاز شد که شعار واحد و ثابتی را می­داد و آن الله اکبر بود، انتقاضه از مساجد آغاز شد.شاید بتوان مؤثرترین و فراگیر ترین نمونه مبارزه اعراب را در انتقاضه فلسطین جستجو نمود تکیه بر مردم و اشتیاق به فداکاری و شهادت از مشخصه­های این جنبش بود در کنار «نومیدی از دولت­های عرب، انقلاب اسلامی ایران و به تبع آن مبارزات جنبش حزب الله لبنان را می­توان بسترهای زایشی انتقاضه دانست. تأثیر انقلاب اسلامی ایران در انتقاضه را بسیاری از دوستان و دشمنان انقلاب از جمله نیکسون از رؤسای جمهور آمریکا مورد اذعان قرار داده­اند.

4- ظهور گروههای مردمی و غیردولتی در عرصه مبارزه:

شکست اعراب در طول سه جنگ با اسراییل و تقویت روزافزون این رژیم از سوی قدرت­های غربی بتدریج کشورهای عربی را از دستیابی به اهداف خود ازطریق نظامی مأیوس کرد و عملاً جبهه اعراب و اسراییل دچار حالتی از رکود و بن­بست گردید. در چنین شرایطی وقوع انقلاب اسلامی ایران در 1979 عملاً منشأ ورود بازیگران جدیدی به عرصه بحران گردید. تصریح نیروهای انقلابی در ایران به تعهد برادرانه در برابر همه مسلمانان و دفاع از حقوق مسلمانان از سویی و التزام انقلاب اسلامی ایران به پیوند با ملت­ها به جای دولت­ها به عنوان یک اصل ثابت سیاست بین­المللی انقلاب­ها، انقلابیون ایرانی را به فکر برقراری ارتباط با گروههای مردمی انداخت. به زعم انقلابیون ایرانی حکومت­های اسلامی حکومت­هایی محافظه کار و وابسته به شرق و غرب بودند که به مثابه زنجیر بر پای ملت­های مسلمان خود مانع از ایجاد انقلاب و نهضت جهانی اسلام می­گردیدند در حالی که ملت­ها متأثر از ارزشهای دینی خودخواهان حاکمیت دین در جامعه بودند. در چنین فضایی احیاء طلبی انقلاب اسلامی ایران بتدریج مخاطبان خود را در میان کشورهای اسلامی طرف منازعه با اسراییل پیدا کرد. در مصر دو گروه التحریر الاسلامی و التکفیر و الهجره پس از پیروزی انقلاب ایران فعالیت خود را به شکل زیرزمینی آغاز کردند و در دهه 1980 چنین به نظر می­رسید که این گروها و دیگر گروههای اسلامگرا انقلاب اسلامی ایرا را الگو قرار داده­اند. همچنین وقوع انقلاب اسلامی ایران، اخوان المسلمین مصر را نیز وارد دوره جدیدی از فعالیت خود کرد.

تعداد گروههای اسلامی به طور قابل توجهی در اوایل دهه 1980 رو به رشد بود به طوری که «مقامات مصر در سال 1982 تعداد کل گروههای اسلامگرا را نود و نه گروه می­دانستند. همچنین متأثر از انقلاب اسلامی ایران در فلسطین نیز در همان سال پیروزی انقلاب ایران گروه جهاد اسلامی که دارای گرایشات شیعیانه بود از اخوان المسلمین منشعب شد و فراتر از آن حرکت مقاومت اسلامی (حماس) فلسطین در سال 1987 ظهور یافت که عامل اصلی آغاز انتفاضه بود این دو گروه با توسل به مقاومت در مقابل اسراییل عملا نقش سازمان ساف را کمرنگ کردند. در مورد تأثیر پذیری گروه جهاد اسلامی از انقلاب ایران زیاد ابو عمرو می­نویسد «انقلاب اسلامی برای این گروه منبع الهام فکری و عملی» بوده است. اما لبنان از این حیث بیشترین میزان تأثیرگذاری از انقلاب اسلامی را داشت ملهم از انقلاب گروههای امل اسلامی منشعب از حزب امل و حزب­الله لبنان با مقابله رو درو با دشمنان خارجی سنگین­ترین ضربه را به اسراییل و آمریکا وارد آوردند حزب الله هم از لحاظ سیاسی و هم عقیدتی از انقلاب ایران درس گرفته بود و همواره به عنوان حامی انقلاب اسلامی در لبنان مطرح بوده است.

همانطور که گفته شد در اثر ظهور گروههای جدید به مثابه بازیگران فعال در منازعه اعراب و اسراییل مدل بازیگر واحد یعنی دولت­های رسمی در این منازعه بشدت خدشه­دار گردید و حضور گروههای مردمی و غیردولتی تعدد بازیگران دخیل در منازعه را به همراه داشت .

5- ورود پدیده شیعه به عرصه منازعه اعراب و اسراییل:

انقلاب اسلامی ایران بشدت از فرهنگ شیعی ایرانیان متأثر بود تعبیر رهبران انقلاب از اسلام عمیقاً با بنیان­های مذهب شیعه آمیخته بود در واقع انقلابیون ایران، حرکت خود را ادامه راه امام حسین و قیام عاشورا می­دانستند به طوری که امام خمینی انقلاب اسلامی را با تأنی به قیام عاشورا پیروزی خون بر شمشیر می­دانستند. در حوزه منازعه اعراب و اسراییل نیز اقلیت شیعی در لبنان حضور پررنگ و بارز خود را به زودی به نمایش گذاشت. شیعیان به عنوان بخش قابل توجهی از جمعیت لبنان جامعه­ای فقیر و منزوی را در این کشور تشکیل می­دادند. شیعیان لبنان از فقدان تشکیلاتی انسجام بخش که بتواند آنها را درمسایل داخلی و خارجیا ین کشور سهیم کند محروم بودند نگاه آنها به منازعه اعراب و اسراییل توأم با بی­تفاوتی بود «اصولاً شیعیان لبنان نسبتاً منافع خود را در مبارزه اعراب و اسراییل یا حقوقی فلسطینیان مشخص نکرده بودند چرا که این قبیل امور مقولاتی سنی و مربوط به آرمانهای سنی بودند.

 

نتیجه گیری

انقلاب ایران علاوه بر تقویت مشی اسلامگرایی، در زمینه روشها و تاکتیک­های مبارزه نیز دستاوردهای مهمی را برای مبارزان عربی به همراه آورد. مقاومت لبنان و انتقاضه فلسطین که اولی توانست ضربات سنگینی را بر نیروهای امریکایی و اسراییلی وارد اورد و دومی مرکزیت مبارزه را در سرزمین های اشغالی مستقر کرد هر دو علنا از انقلاب ایران تأثر بودند. بر اثر انتقاضه فلسطین بود که شمار تلفات اسراییلیها و فلسطینیها تقریباً به هم نزدیک گردید. از این رو روند سازش اعراب و اسراییل مختل گردید و بحران به صورت فاحشی شدت وحدت بیشتری پیدا کرد این انقلاب همچنین آرایش نیروها را در بحران اعراب و اسراییل دگرگون کرد و عرصه را برای حضور گروههای مردمی و غیردوتی هموار کرد.

Share