June 28, 2022 – 4:16 am | Comments Off on بررسی وضعیت و آینده بحران در اوکراین، اهداف روسیه و سناریوهای پیش رو

معصومه محمدی
پژوهشگر روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipsc
حمله نظامی روسیه در اوکراین، یک رویداد تاریخی و جهانی است که نشان‌دهنده آخرین اقدام مدعی هژمون جهانی پس از جنگ سرد و آغازگر دورانی جدید در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, عراق, مقالات, مقالات تحلیلی

بررسی پیامدهای پیروزی بزرگ کردها در کرکوک: کُردها و کرکوک؛ رویایی همچنان دور اما دست یافتنی تر

نگارش در May 23, 2014 – 2:27 pm
بررسی پیامدهای پیروزی بزرگ کردها در کرکوک:  کُردها و کرکوک؛ رویایی همچنان دور اما دست یافتنی تر
Share

 اردشیر پشنگ

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 

بیان رخداد

سرانجام پس از نزدیک به 20 روز از برگزاری سومین دوره انتخابات پارلمانی 2014 عراق، کمیسیون عالی انتخابات این کشور عصر روز دوشنبه نتایج نهایی را اعلام کرد نتایجی که حاکی از پیروزی توام با اختلاف زیاد ائتلاف دولت قانون تحت رهبری نوری مالکی است که این امر می تواند رویای تداوم نخست وزیری وی را برای سومین دوره پیاپی به واقعیت نزدیک تر کند. اما یکی دیگر از نتایج قابل توجهی که در این انتخابات رقم خورده است به پیروزی مهم کردها در استان استراتژیک کرکوک باز می گردد آنها موفق شده اند 8 کرسی از 12 کرسی این استان مهم و استراتژیک را از آن خود کنند، پیروزی ای که می تواند زمینه ساز تحولاتی مهم طی چهار سال آینده در تعیین سرنوشت این شهر طبق ماده 140 قانون اساسی شود. در نوشتار پیش رو بصورت جزئی تری به روند انتخابات در کرکوک و پیامدهای محتمل پس از آن مورد اشاره و بررسی خواهد شد.

واژگان کلیدی: عراق، انتخابات پارلمانی عراق، احزاب عراق، کرکوک، نتایج انتخابات پارلمانی در کرکوک، ماده 140 قانون اساسی.

تحلیل رخداد

اهمیت کرکوک برای کردها

کرکوک را می توان یک عراق کوچک نامید شهر و استانی که در دل خود گروه های مختلف جمعیتی اعم از کُرد، عرب سنی و شیعه، ترکمن و … جای داده است استانی که با توجه به ذخایر قابل توجه نفتی اش از دیرباز تاکنون یکی از مهمترین ارکان درآمدی عراق به شمار می آید و همچنین با توجه به موقعیت ژئوپلتیکی اش در عمق خاک عراق، دارای اهمیتی بسیار مهم از نظر جغرافیایی و امنیتی است. همین مساله باعث شده است تا از دهه 1960 بدینسو دولتمردان بغداد نشین را که همواره با کردهای مقیم شمال در تضاد هویتی، کشمکش سیاسی و گاه جنگ بوده اند به سمت ترسیم و عملیاتی کردن سیاست های مهندسی جمعیتی، جهت کاستن از جمعیت کردها تحت عناوین مختلف سوق دهد و حتی اقدام به تغییر مرزها و حدود این استان در دوره صدام حسین بکنند بدین معنی که شهرستان هایی عرب نشین را که در شرق کرکوک قرار داشتند به کرکوک ملحق کرده و برخی شهرستان های کردنشین آن را جدا به استان های صلاح الدین و دیاله اضافه کردند تا از طریق چنین روش هایی بتوانند داعیه کردها مبتنی بر کُردستانی بودن کرکوک را زیر سئوال ببرند.

… طی همه سال های اخیر مساله کرکوک برای کردها به مثابه یک رویای شیرین و نزدیک اما همچنان دست نیافتنی بوده است. به این معنی که از فردای تحولات 2003 و سقوط نظام بعثی بدینسو آنان تلاش وافری نمودند تا این استان نفت خیز و دارای اهمیت استراتژیک را به منطقه نیمه خودمختار خود در شمال عراق ضمیمه کنند. پس از یک اقدام اولیه و ناموفق برای الحاق کرکوک به کردستان از طریق عملیات آزادسازی آن در زمان حمله آمریکا به عراق، آنان سعی نمودند از راه قانونی و بدون درگیری محتمل نظامی زمینه ساز الحاق کرکوک به شمال کشور شوند؛ لذا آنان در حین نگارش قانون اساسی اولیه عراق ماده 58 را جهت تعیین سرنوشت این استان و دیگر مناطق مورد ادعا وارد آن کردند ماده قانونی که پس از اصلاحات سال 2005 به ماده 140 قانون اساسی تغییر نام داد.

اما کوشش کردها و ارائه اسناد، شواهد و استدلالات مختلف مبنی بر هویت کُردی این شهر و حتی پیروزی در انتخابات داخلی این استان و تعیین استاندار کُرد و بر عهده گرفتن تامین امنیت در بخش های از آن هم نتوانست آنان را به کرکوک برساند و هربار کشور و یا بازیگری مانع از دستیابی آنان به کرکوک شد. ابتدا این آمریکایی ها بودند که به روشنی مانع از الحاق کرکوک به منطقه اقلیم شدند تهدیدهای پیاپی ترکیه نیز (در حدفاصل سال های 2003 تا 2007) مبنی بر هویت ترکمانی کرکوک و احتمال لشکرکشی به این منطقه باعث سخت تر شدن موضع آمریکایی ها در قبال خواست کردها می شد تا پایان سال 2011 که آمریکایی ها هنوز در عراق دارای نیروی نظامی و سیاسی توامان بوده و بطور طبیعی کلیدی ترین بازیگر عرصه سیاسی این کشور بودند هیچ اقدام خاصی برای نزدیک شدن کردها به رویایشان انجام ندادند. همین امر یکی از عوامل موثر در نوعی سردی روابط بین اربیل و واشنگتن بوده است. اما از زمان خروج نیز که عملاً دولت مرکزی تحت امر نوری مالکی هیچ اقدامی جهت عملی شدن ماده 140 قانون اساسی نکرده است. این در حالی است که گفته می شود یکی از پیش شرط های کردها برای حمایت از دولت مالکی پس از بن بست 9 ماهه، قول نخست وزیر برای حل این مساله بوده است قولی که تا پایان عمر دولت هیچگاه عملی نشده است. در نتیجه طی همه این سال ها عدم تعیین سرنوشت مناطق مورد مناقشه با محوریت کرکوک همواره یکی از مهمترین مشکلات و موانع موجود در گسترش و بهبود روابط اربیل – بغداد بوده است.

کردها، کرکوک و انتخابات

اما در پروسه زمینه سازی حقوقی و قانونی برای دستیابی به کرکوک، انتخابات های پارلمانی یکی از معدود ابزارهای مهم برای کردها به شمار رفته است. به همین دلیل شاهد هستیم که در سه دوره انتخابات برگزار شده در سال های 2005، 2010 و 2014 آنان با توجه و ویژه تر و حساسیت بیشتری به مساله کرکوک پرداخته اند و حتی ابتدای امر تلاش می کردند تا اختلافات و رقابت های داخلی و شدید خود را به منطقه کرکوک تسری نداده و با لیست مشترک وارد کارزار انتخابات شوند، که البته در هر دو دوره اخیر این اتحادها چند هفته مانده به انتخابات از هم فرو می پاشید و نهایتاً هر گروه با لیست متمایز خود در کرکوک وارد عمل می شد.

کردها و کابوس العراقیه در انتخابات 2010

ائتلاف العراقیه با رهبری ایاد علاوی در دوره پیشین تنها به خلق شگفتی در سراسر عراق دست نزد بلکه کسب 6 کرسی از 12 کرسی رقابتی کرکوک یکی دیگر از نتایج درخشان این گروه بود که برای کردها همچون کابوسی بزرگ به شمار آمد. کردها که نتوانسته بودند لیستی واحد در کرکوک ارائه دهند در عمل قافیه را به انسجام و اتحاد گروه های اهل سنت عراق باختند چرا که با توجه به سیستم انتخاباتی آن دوره، سنی ها با حدود 206 هزار رای 6 کرسی مهم را کسب کردند و کردها با حدود 280 هزار رای و به دلیل تشتت لیست ها و آرا نهایتاً همین تعداد رای را بدست آوردند. این بدان معنا بود که ادعای کردها مبنی بر هویت کردی کرکوک و داشتن اکثریت قابل توجه جمعیتی در این استان زیر سئوال شدید رفته است. و حداقل هر اقدام آنان در پارلمان توام با کسب یک حمایت اکثریت نمایندگان استان کرکوک نخواهد بود. که عملاً نیز اینگونه شد.

پیروزی بزرگ کردها در انتخابات 2014

اما انتخابات 2014 هرچند از یکسو برای کردها به مانند دوره پیشین همراه با تعدد لیست و عدم اتحاد بود اما از سوی دیگر تغییر سیستم انتخاباتی به «سیستم سنت دیگو» و نیز تعدد و اختلافات گسترده در بین اعراب باعث گردید تا نتایج وپیروزی بسیار فراتر از انتظاری برایشان رخ دهد. طبق اعلام کمیسیون انتخاباتی کردها موفق شده اند 8 کرسی از 12 کرسی رقابتی را به خود اختصاص دهند. ترکمان ها هم 2 کرسی و اعراب کرکوک هم تنها 2 کرسی را بدست آورده اند. این به معنی احیای دوباره رویای الحاق کرکوک به کردستان طی سال های آتی است کردها اینک دو سوم کرسی های رقابتی را از آن خود کرده اند و این می تواند شوکی به فرایند بدون تغییر عدم عمل به ماده 140 وارد سازد. البته باید به نکته ای دیگر نیز اشاره کرد و آن احیای دوباره حزب اتحادیه میهنی در اثر کسب 6 کرسی قابل توجه در این شهر است اتحادیه میهنی به دلیل فقدان حضور رهبر تاثیرگذارش در انتخابات سال گذشته پارلمان کردستان عراق از جنبش گوران شکست خورد و هرچند در این انتخابات نیز نتوانست در شهر سلیمانیه از پیروزی گوران (جنبش تغییر) جلوگیری کند اما در مجموع با 21 کرسی در مناطق مختلف از جمله کرکوک، نشان داد در حال بازگرداندن آب از جوی رفته به داخل آن است. کسب دو کرسی دیگر توسط حزب دموکرات نیز از نکات قابل توجه دیگر است که شاید بر اساس روند جلب آرای این حزب در انتخابات پیشین (2010)، قابل پیش بینی نبود.

نتایج انتخابات در کرکوک

طبق تقسیم بندی های صورت گرفته کرکوک دارای 13 کرسی در پارلمان است که همانطور که اشاره شد 12 کرسی آن رقابتی بوده و یک کرسی دیگر به اقلیت های این استان داده می شود. همچنین می بایست از 12 کرسی مذکور 3 کرسی به زنان برسد. حال بر این اساس و طبق نتایج اعلام شده از 570759 رای صحیح، حزب اتحادیه میهنیبا سرلیستی دکتر نجم الدین کریم 209964 رای را به خود اختصاص داده است و به همین دلیل 6 کرسی را بدست آورده است لازم به ذکر است سرلیست اتحادیه میهنی که پزشک مخصوص جلال طالبانی و از مشاوران بسیار نزدیک هیرو ابراهیم احمد (همسر مام جلال) محسوب می شود به تنهایی توانسته است که 150084 رای را بدست بیاورد که در نوع خود قابل توجه است و در کل عراق وی با کسب 26 درصد کل آرای حوزه انتخابیه خود، نماینده اول کشور به شمار می رود. همچنین حزب دموکرات کردستان عراق نیز 63076 رای را از آن خود کرده است و 2 کرسی دیگر برای کردها بدست آورده است به عبارتی دیگر مجموع آرای این دو حزب در کرکوک به 273040 رای و 8 کرسی رسیده است و اگر آرای سایر لیست های کردی را نیز به آن اضافه کنیم درخواهیم یافت کردها با رقمی در حدود بیش از 310 هزار رای موفق به کسب بیش از 54 درصد آرا شده اند. اما جبهه ترکمانی هم با 71492 رای تنها 2 کرسی بدست آورده است. ائتلاف العربیه هم با 53791 رای، یک کرسی کسب کرده است و ائتلاف عرب کرکوک هم با بدست آوردن 38328 رای تنها توانسته است یک نفر را راهی پارلمان کند.

جدول آرای داده شده به لیست ها و نیز نفرات هر ائتلاف در کرکوک:

1)    اتحادیه میهنی کردستان: 209964 رای به کلیت لیست و 203595 رای به 24 کاندیدا

2)    قائمه جبهه الترکمان، رای به لیست اصلی 71942 رای، و 68787 رای به 22 کاندیدا

3)    حزب دموکرات کردستان عراق: 63076 رای به لیست و 60072 رای به 24 کاندیدا

4)    ائتلاف العربیه: 53796 به لیست و 51700 رای به 24 کاندیدا

5)    ائتلاف عرب کرکوک: 38328 رای به لیست و 36477 رای از 24 کاندیدا

6)    جبهه العربیه الانقاذ: 29274 رای از 22 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

7)    تحالف ترکمان کرکوک: 25890 رای از 24 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

8)    گوران (تغییر): 17944 رای از 4 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

9)    ائتلاف الوطنیه: 12652 رای از 24 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

10)جبهه العراق العربیه فی کرکوک: 9391 رای از 24 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

11)ائتلاف العراق: 8900 رای از 24 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

12)اتحاد اسلامی کردستان (یه کگرتوی ئیسلامی کوردستان): 6271 رای از 8 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

13)جماعت اسلامی کردستان (کومه ل ئیسلامیه کوردستان العراق): 4374 رای از 4 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

14)لیست همپیمانی دموکراتیک کردستانی: 3987 رای از 17 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

15)التحالف مدنی دموکراسی: 2182 رای از 8 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

16)حرکه الشمس: 877 رای از 8 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

17)حزب اسلامی عراقی: 602 رای از 3 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

18)تیار النخب: 370 رای از 4 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

19)ملتقی القبائل نخوه العراق: 389 رای از 3 کاندیدا (آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

20)جنبش اسلامی کردستان (بزووتنه وی ئیسلامی کوردستان): 296 رای از 4 کاندیدا(آرای کلی به لیست ائتلاف منتشر نشده است)

وضعیت کلی آرای کردها، اعراب و ترکمانهای کرکوک

همانگونه که اشاره شد کل آرای داده شده در کرکوک 570759 رای بوده است و کل آرای داده شده به افراد (منهای لیست) بیش از 544 هزار رای بوده است اما چون جدول آرای داده شده به احزاب ششم تا بیستم در استان کرکوک هنوز منتشر نشده است و تنها لیست تعداد رای نفرات آنها موجود است لذا در اعلام دقیق تعداد آرای ائتلاف ها و گروههای دیگر و نیز گروههای قومی و مذهبی در کرکوک می بایست جانب احتیاط را حفظ کرد. با این حال چینش کلی و تقریبی آرا در کرکوک به شرح زیر است: احزاب کرد بیش از 310 هزار رای برابر با 54.5% کل آرا را بدست آورده اند؛ احزاب و ائتلاف های اعراب با بیش از 163 هزار رای تنها 28.5 % کل آرا را از آن خود کرده کرده اند و اقلیت ترکمان نیز با کسب بیش از 96 هزار رای برابر با 17% آرا در مکان سوم ایستاده اند

چشم انداز پیش رو

اینک سال های چندی است که کردها در شهر کرکوک دست بالاتری نسبت به دیگر گروه ها دارند، حتی استاندار این استان نیز یک کرد است، نیروهای پیشمرگ در مناطق مختلف آن مشاهده می شوند و طی 11 سال اخیر تلاش برای تقویت هویت کردی و نیز بازگرداندن ساکنان اصلی آن که در اثر سیاست های تعریب (عربی سازی مناطق کردنشین)، ترحیل (کوچ اجباری کردها به مناطق عرب نشین) و زمین سوخته دو چندان شده است. در قانون اساسی ماده ای گنجانده شده است که به صراحت از وظیفه دولت برای زمینه سازی برگزاری رفراندوم در مناطق مورد مناقشه از جمله کرکوک صحبت می کند و … اما هیچیک از این مسائل باعث نشده است تا کرکوک به کردستان ملحق شود. کرکوکی که برای کردهای عراق و رهبران مختلف سابق و فعلی آن از جمله ملامصطفی بارزانی، مسعود بارزانی و جلال طالبانی بطور خاص و برای اکثریت مردم کرد عراق بطور عام، الحاق آن به کردستان همچون یک آرمان به شمار رفته و می رود و حتی برخی این شهر را به بیت المقدس کردها تشبیه می کنند که سرانجام می بایست روزی بطور رسمی به سایر مناطق کردنشین تحت عنوان حکومت اقلیم کردستان عراق بپیوندد. اما ناگفته پیداست مسیر تحقق این رویای کردها هنوز بسیار طولانی و پرمانع است و همچنان نمی توان چشم انداز روشن و محدوده زمانی خاصی را برای آن تعیین کرد چرا که اجرای ماده 140 قانون اساسی نیاز به انجام سه مرحله مختلف با مکانیسم های متفاوت دارد که با آهنگ و روند فعلی و عدم وجود اراده ای جدی از سوی دولت و یا حتی بعضاً دولتمردان کُرد شاید انجام همان مرحله نخست آن به سالها زمان نیاز داشته باشد. اما با این حال نمی توان این حقیقت را هم نادیده گرفت که پیروزی کردها در انتخابات 2014 در کرکوک یک پیروزی بزرگ و تاریخی به شمار می رود کهه می تواند رویای شیرین اما دور الحاق کرکوک را برای آنان دست یافتنی تر جلوه کند.

Share