آذر ۱۴, ۱۴۰۰ – ۹:۴۳ ب.ظ |

کارشناس ارشد مسائل ترکیه
مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipsc
حزب  جمهوریخواه خلق  ، اولین حزب جامع سیاسی در جمهوری نوین ترکیه است  که در نهم سپتامبر سال ۱۹۲۳ .م، توسط ژنرال( پاشا)‌ مصطفی کمال ، ملقب به …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

بررسی نشست سه جانبه ایران، ترکیه و آذربایجان: حرکتی در جهت همگرایی یا واگرایی

نگارش در اسفند ۲۵, ۱۳۹۰ – ۱:۰۲ ق.ظ
بررسی نشست سه جانبه ایران، ترکیه و آذربایجان: حرکتی در جهت همگرایی یا واگرایی
Share

سیما رفسنجانی نژاد

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC


بیان رخداد:

همکاری های منطقه ای در قالب های اقتصادی و سیاسی همواره یکی از اولویت های سیاست خارجی کشورها برای پیشبرد اهداف و منافع ملی است که اهداف و منافع را می­توان در چارچوب­هایی از نگاه برد- برد تعریف کرد. چرا که در فضای منطقه ای همکاری مبتنی بر رویکرد برد- برد می تواند به افزایش و ارتقا امنیت در همه حوزه ها بیانجامد. براین مبنا، اجلاس سه جانبه وزرای امورخارجه جمهوری اسلامی ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان را می توان از جمله اجلاس هایی توصیف کرد که چارچوب های همکاری سه کشور را برای آینده ای همگرا و مشترک می سازد. برگزاری این اجلاس سه جانبه را می توان در چارچوب حرکت همگرایی اقتصادی به سمت همگرایی سیاسی تبیین کرد. دومین اجلاس وزرای خارجه ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان، که در 17 اسفند در شهر نخجوان برگزار شد از اهمیت خاصی برخوردار است. سنگ بنای اجلاس وزرای خارجه سه کشور ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان در فروردین ماه ۱۳۹۰ و در شهر ارومیه گذاشته شد. این نشست سه‌جانبه در حالی برگزار می‌شود که روابط سه کشور تحت تأثیر تحولات و ناآرامی‌های منطقه‌ای قرار گرفته و با توجه به منافع و علایق متفاوت آنها در منطقه و به تبعیت آن موضع‌گیری‌های متفاوتی که این کشورها اتخاذ کرده‌اند بیم آن می‌رفت که روابط سه کشور دستخوش تحولات جدی شود. موضوعاتی که در این مجال مورد بررسی قرار می گیرد عبارت است از: ا- اهداف نشستهای سه جانبه منطقه ای بین ایران و آذربایجان و ترکیه 2- هرکدام از این کشورها چه منافعی را از این نشستها دنبال می کنند و 3- بررسی دلایل همگرایی و واگرایی بین این سه کشور.

تحلیل رخداد:

 اهداف اجلاس سه جانبه؛

علی اکبر صالحی ، احمد داود اوغلو و المار محمد یاروف وزیران امورخارجه ایران ، ترکیه و جمهوری آذربایجان در نشست نخجوان با انتشار بیانیه مشترک بر گسترش همکاری در زمینه های انرژی، حمل و نقل، تجارت، گردشگری، مبارزه با تروریسم، قاچاق مواد مواد و جرایم سازمان یافته و حل مسالمت آمیز مناقشات منطقه قفقاز تاکید کردند. در واقع سه کشور با توجه به روابط تاریخی ریشه دار، میراث فرهنگی، تمدنی و مناسبات همسایگی در زمینه های اقتصادی، سرمایه گذاری مشترک، امور مرزی، حمل و نقل و ترانزیت و امور فرهنگی در صدد گسترش همکاری های سه جانبه هستند. این نشست‌ها این امکان را فراهم می­کند که از فرصت‌های منبعث از مشترکات دینی وتاریخی برای توسعه و پیشرفت و رفاه و آسایش مردم این سه کشور استفاده کرد. همکاری سه جانبه این سه کشور می‌تواند بنیان مناسبی را برای تقویت صلح و ثبات منطقه‌ای و توسعه همکاری‌ها و ارتباطات در قالب همکاری منطقه‌ای نیز فراهم کند. این بنیان از ظرفیت خدمت به صلح و ثبات منطقه‌ای برخوردار است. حل صلح آمیز و عادلانه مناقشات منطقه‌ای از طریق همکاری‌های منطقه‌ای قابل حصول است.

افزایش مبادلات منطقه ای همواره به عنوان یکی از مسیرهای همگرایی منطقه ای تعریف شده است. در این چارچوب، همگرایی منطقه ای به عنوان یک استراتژی و در قالب تاکتیک تبادلات اقتصادی و تجاری برای دولت های همجوار در یک منطقه از اهمیت بسزایی برخوردار است. بر این مبنا، همگرایی اقتصادی می تواند ساختاری را ایجاد نماید که منجر به همگرایی سیاسی میان کشورهای شکل دهنده به این روند شود. برگزاری اجلاس سه جانبه وزرای امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان به نوعی طرح این ساختار بر مبنای مشترکات اقتصادی است. سه کشور در طول سال های گذشته گام های اساسی و مثبتی برای ارتقا و افزایش مناسبات اقتصادی برداشته­اند. به طوری که حجم روابط اقتصادی جمهوری اسلامی ایران با ترکیه در سال ۲۰۱۰ (۱۳۸۹) حدود ۱۱ میلیارد دلار و با جمهوری آذربایجان ۵۰۰ میلیون دلار که این حجم روابط بر اساس توافقات حاصله بسرعت افزایش خواهد یافت. در این میان، نمود گسترش این روابط را می توان در حوزه های تبادلات گازی و برق میان سه کشور یافت. در حوزه صادرات گاز، بر اساس قرارداد ۲۳ ساله، جمهوری اسلامی ایران سالانه ۱۰ میلیارد متر مکعب گاز طبیعی به ترکیه صادر می کند که براساس همین قرارداد در سال ۲۰۱۰ به طور متوسط روزانه ۳۰ میلیون متر مکعب گاز به ترکیه صادر شده است. هم اکنون جمهوری آذربایجان در قالب قرارداد مبادله سالانه حدود ۳۵۰ میلیون متر مکعب گاز به ایران می‌دهد و ایران نیز به همان میزان گاز به جمهوری خودمختار نخجوان گاز تحویل می‌دهد.

همچنین، ارتباط الکتریکی با کشور آذربایجان از سال ۱۹۹۲(۱۳۷۱) شروع شده و فروش برق به این کشور تا سال ۲۰۰۰ (۱۳۷۹) ادامه یافت. سپس از سال ۲۰۰۱ میلادی (۱۳۸۰) تبادل با این کشور آغاز گردید و تاکنون در حدود ۴ میلیارد کیلووات ساعت انرژی برق با این کشور تبادل گردیده است. مقداری از انرژی وارداتی از جمهوری آذربایجان به منطقه نخجوان ترانزیت می گردد. فروش انرژی به کشور ترکیه از سال ۱۹۹۶(۱۳۷۵) تا ماه مارس ۲۰۰۲ (فروردین ۱۳۸۱)صورت گرفته و سپس به درخواست طرف ترکیه ای متوقف شد. ترانزیت برق به این کشور طبق قرداد سه جانبه ایران- ترکیه و ترکمنستان از طریق خط انتقال ۴۰۰ کیلوولت از دسامبر ۲۰۰۳ (دی ۱۳۸۲) آغاز گردیده و تاکنون بالغ بر ۳میلیارد و ۴۰۰ میلیون کیلووات ساعت انرژی برق به این کشور ترانزیت شده است.در ضمن قرارداد فروش مستقیم برق به این کشور نیز از سپتامبر۲۰۱۰ (آذر۱۳۸۹) آغاز گردیده است.

حجم مبادلات نشان می دهد که مسیر همگرایی میان این سه کشور می تواند از همگرایی اقتصادی به همگرایی در حوزه های سیاسی تبدیل گردد. نشانه های این همگرایی سیاسی را نیز می توان در حمایت سیاسی ترکیه از بیانیه تهران و مشارکت فعال این کشور در موضوع هسته ای ایران یافت.

موضوعی که از سال های گذشته تاکنون، از اولویت های اصلی میان سه طرف بوده، موضوع ترتیبات امنیتی مشترک، حل مشکلات امنیتی منطقه، همکاری  بین کشورهای منطقه بدون حضور و دخالت بازیگران فرامنطقه ای است که در حوزه امنیت منطقه‌ای و همچنین در حوزه قفقاز دنبال شده است. در حوزه امنیتی هر چند فضای مثبت برای تعامل میان سه طرف و به ویژه میان جمهوری اسلامی ایران و ترکیه ایجاد شده است که نمود آن در همکاری برای مقابله با گروههای تروریستی در مرز دو کشور بود، اما هنوز این همکاری های سه جانبه به ایجاد ترتیبات امنیتی بادوام نیانجامیده است. روابط سه جانبه میان جمهوری اسلامی ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان را می توان نمونه ای از تلاش در جهت منطقه گرایی و همگرایی سه جانبه تصور کرد که در چارچوب گسترش روابط اقتصادی صورت می پذیرد.

منافع سه کشور

منافع و خواست های هر کشور موضوعات و بحث ­هایی پردامنه هستند و همچنین زاویه دید و چالش هایی بین سه کشور (بویژه با جمهوری آذربایجان ) وجود دارد. به طور کلی ایران منافعی را در تعامل و همکاری با دو کشور ترکیه و آذربایجان دنبال می‌کند که بخشی از آن در حوزه اکو مطرح است و بخشی دیگر در قالب سازمان همکاری اسلامی و تا حدی هم در موضوع اجلاس سه جانبه تعریف می‌گردد. در این بین ترتیبات امنیتی مشترک، حل مشکلات امنیتی منطقه، همکاری بین کشورهای منطقه بدون حضور و دخالت کشورهای خارجی از اولویتهایی است که ایران در حوزه امنیت منطقه‌ای و همچنین در حوزه قفقاز دنبال کرده است.

در این میان باکو هم همواره تلاش کرده است به نوعی مسائل امنیتی خود را با جلب همکاری با کشورهای دیگر مرتفع کند. چرا که در بحران قره باغ هم امکان ورود وجود دارند و گروه مینسک و کشورهای اروپایی و آمریکا هم در این گروه حضور داشته و عملا پای آنها به این مسائل باز شده است.

ترکیه اکنون در موقعیتی است که همانند ایران توجه و تمرکز خود را به مسائل خاورمیانه معطوف کرده است. در این بین باید گفت دغدغه ترکیه حل مشکلات و چالشها با ارمنستان به گونه‌ای است که نارضایتی آذربایجان را به همراه نیاورد. در واقع مساله و معادله ارمنی می‌تواند بر کل روابط خارجی ترکیه سایه اندازد. چنانچه بارها موضوع نسل‌کشی ارامنه توسط کشورهایی مانند فرانسه برای سیاست خارجی ترکیه چالش زا بوده است. باید در نظر داشت که اگر ترکیه بتواند در همکاری‌ های دوجانبه و چند جانبه خود رضایت آذربایجان را به دست آورد شاید بتواند مشکلات و چالشهای تاریخی خود با ارمنستان را هم تا حدودی حل کند. گذشته از این نیز حفظ نفوذ اقتصادی و سنتی ترکیه هم جایگاه خود را در سیاست خارجی این کشور دارد.

ایران و ترکیه به رویکردهای منطقه‌ای تمایل بیشتری نشان می‌دهند تا جمهوری آذربایجان و احتمالا در این حوزه هم شاید این دو کشور (ایران و ترکیه) دارای دیدگاه‌ های نزدیکتری به هم باشند. بویژه اینکه ترکیه همچنان تلاش می‌کند که همان سیاست چند سال اخیر خود را که صفر کردن مشکلات است را با همسایگان خود دنبال کند. در واقع مصداق این امر هم می‌تواند این باشد که در این اجلاس سه کشور بتوانند به توافق هایی مشترک برسند.

در این بین اگر در این گونه از نشست‌ها همواره ایران دچار چالش ها و مشکلاتی با کشورهایی دیگر باشد و ترکیه هم بخواهد نقش میانجیگر را بازی کند و به این جایگاه دست یابد طبیعتا این ترکیه است که سود بیشتری از چنین نشست‌هایی خواهند برد، ولی چنانچه بحث در مورد همکاری‌های مشترک سه جانبه باشد و روابط و منافع بر مبنای برد-برد باشد و دو قدرت منطقه‌ای از این امر سود مناسب می‌برند.

تنشهای موجود بین سه کشور

دیدار وزرای خارجه این سه کشور در نخجوان از این دید اهمیت پیدا می کند که روابط ایران با آنها از چندی پیش پر تنش شده است. ریشه تنش با ترکیه را باید در موضع گیری تازه این کشور در ارتباط با سوریه و نزدیک شدن به جبهه غرب دانست، در حالی که با آذربایجان تیرگی روابط به دلیل چند مشکل به وجود آمده است. نصب سیستم دفاع موشکی ناتو در ترکیه یکی از موارد اختلاف دو کشور است و ایران همواره نسبت به نصب این سیستم در خاک ترکیه اعتراض کرده است. آقای صالحی وزیر خارجه ایران، گفته است: «در شرایط فعلی که منطقه شاهد تحولات و حوادث گوناگون است، ما ضرورت استقرار چنین سامانه ای را نمی بینیم».

بحران سیاسی سوریه هم سبب تشدید واگرایی دو همسایه شده است. ایران به صورت سنتی دولت سوریه را همپیمان خود محسوب می کند و اعتقاد دارد که شورشهای مردمی در این کشور تلاشی از سوی اسرائیل و غرب است تا سوریه را از جبهه مبارزه با اسرائیل خارج کند. ترکیه اما باور دارد که تظاهرات مردم سوریه تلاش بر حق مردم این کشور برای رسیدن به یک نظام سیاسی دموکراتیک و عادلانه تر می باشد و با این اعتراضات مشروعیت حکومت بشار اسد از بین رفته است. ترکیه برای وادار کردن حکومت سوریه به عقب نشینی این کشور را به صورت یکجانبه تحریم کرده است و حمایت خود را از مخالفان حکومت بشار اسد به صورت عملی نشان داده است. ایران ،اما، باور دارد که اگر ترکیه واقعا در پی دموکراسی برای مردم عرب زبان بود باید از خیزشهای مردم بحرین و یمن نیز حمایت می کرد.

درباره جمهوری آذربایجان باید گفت که جمهوری آذربایجان یک کشور شیعی تلقی می شود و با درنظر گرفتن همجواری جغرافیایی و پیوندهای تاریخی و فرهنگی جمعیت آن با ایرانیان روابط دو کشور برای نزدیکی از استعداد و قابلیت بالایی برخوردار است، درحالی که شواهد حاکی از آن است که این روابط با گذشت زمان به تدریج با بی اعتمادی و سوء ظن همراه شده و رو به سردی گذاشته است. یکی از فاکتورهای مهمی که مانع از گسترش سریع روابط بین دو کشور ایران و جمهوری آذربایجان می شود، روابط روبه گسترش آذربایجان با اسرائیل می باشدکه باعث نگرانی مقامات سیاست خارجی ایران گشته است. به تازگی ایران، آذربایجان را متهم به کمک به اسرائیل برای ترور دانشمندان اتمی ایران کرده است. از این رو به احضار پی در پی سفیر جمهوری آذربایجان در تهران پرداخته است. البته جمهوری آذربایجان نگرانی ایران از خرید اسلحه از اسرائیل را رد کرده است و درمقابل ایران را متهم به حمله “ارتش سایبری” این کشور به سایت اینترنتی تلویزیون جمهوری آذربایجان نمود. تنش دیگر در پی پیشنهاد نمایندگانی از حزب حاکم در پارلمان جمهوری آذربایجان افزایش یافت که نام کشورشان را به “آذربایجان شمالی” تغییر دهند. به گفته صاحبنظران، طرح شماری از نمایندگان پارلمان آذربایجان برای تغییر نام کشورشان با هدف وارد کردن فشارهای سیاسی به دو همسایه این کشور به خصوص ایران مطرح شده است. ایران و جمهوری آذربایجان به عنوان دو کشور شیعه مسلمان روابط گرمی با یکدیگر ندارند و مناسبات این دو طی نزدیک به بیست سالی که از استقلال جمهوری آذربایجان می گذرد، در مواردی تیره و بحرانی بوده است.

با این همه روابط ترکیه و جمهوری آذربایجان از وضعیت بهتری به نسبت به مناسبات با ایران برخوردار بوده است. در مورد روابط ترکیه و ایران چالش‌های وجود دارد، اما سطح روابط دو کشور زیاد افت نکرده است. چنانچه در حوزه ‌هایی مانند میانجی گری ترکیه در پرونده هسته‌ای ایران و یا روابط اقتصادی دو طرف روابط همچنان دوستانه باقی مانده و فقط اختلاف در حوزه سوریه و مسائل عربی تا حدی بر روابط دو کشور سایه انداخته است. اما در مورد روابط ایران و آذربایجان مشکلات و چالش‌ها جدی تر است و در سالهای اخیر و همچنین ماه‌ های گذشته مسائل و چالش هایی در روابط دو کشور مطرح شده است که شاید این اجلاس سه جانبه بتواند تا حدی فضای روابط ایران و آذربایجان را مناسب تر و تلطیف کند.

مقامات ایرانی از نتایج این نشست، ابراز امیدواری کرده خواستار رفع مشکلات میان دو کشور و برقراری روابط دوجانبه دوستانه شده اند. واگرچه در واقع این نشست ها کافی به نظر نمی رسند اما لازم هستند. یعنی اگر این نشست ها با حضور فعال بخش خصوصی و در عرصه‌های اقتصاد، فرهنگ، اطلاع رسانی همراه باشد برداشت منفی سه کشور از همدیگر تا حدی کاهش خواهد یافت.

دورنمای رخداد:

برگزاری اینگونه اجلاس ها، فرصت مناسبی برای توسعه همکاری ها در بخش های مختلف بین سه کشور را فراهم می آورد. حجم مبادلات اقتصادی بین سه کشور نشان می دهد که مسیر همگرایی میان این سه کشور می تواند از همگرایی اقتصادی به همگرایی در حوزه های سیاسی تبدیل گردد. نشانه های این همگرایی سیاسی را نیز می توان در حمایت سیاسی ترکیه از بیانیه تهران و مشارکت فعال این کشور در موضوع هسته ای ایران یافت که در بیانیه اجلاس اخیر، این مشارکت در قالب این بند بیان گردیده است؛ سه کشور بر اهمیت اصل عدالت در تنظیم مناسبات بین المللی و احترام به حقوق قانونی تمامی کشورها برای دستیابی به توسعه، دانش و فناوری از جمله دستیابی به فناوری صلح آمیز هسته ای در چارچوب معاهده ان-پی- تی، بدون هرگونه تبعیض و نابرابری، با در نظر داشتن اینکه آژانس بین المللی انرژی هسته ای تنها نهاد راستی آزمایی برای انجام نظارت است، تاکید می کنند. در دیگر سو، جمهوری آذربایجان قرار دارد که اگرچه حجم روابط اقتصادی میان ایران و این جمهوری در سطح بالایی قرار ندارد اما با تمهیدات صورت گرفته به نظر می رسد که به سرعت در حال افزایش است. براین مبنا، در چارچوب افزایش حجم روابط اقتصادی میان ایران و جمهوری آذربایجان به دلیل ماهیت روابط (برگرفته از مشترکات تاریخی و فرهنگی) می توان انتظار افزایش همگرایی را داشت. همکاری بین سه کشور ایران، ترکیه و جمهوری آذربایجان موجب ثبات و توسعه منطقه خواهد شد. اینگونه روابط باعث توسعه همکاریهای منطقه ای و تضمین کننده امنیت پایدار منطقه می شود.

به طور کلی نتیجه ای که از این بحث گرفته می شود این است که علی رغم ویژگی های بسیاری که برای موفقیت همگرایی در روابط بین این کشورها وجود دارد و علی رغم تلاش برای بسط روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی با این کشور، به دلیل مسایل موجود بین کشورها و نقاط مبهم و تنش زا بین آنها باعث شده است تا این سه کشور نتوانند آن طور که باید از ظرفیت های موجود برای همکاری و همگرایی استفاده کنند و روابط طرفین به آن سطحی که ظرفیتش وجود دارد، نرسیده باشد.

Share