علی بمان اقبالی زارچ
کارشناس ارشد اورآسیا
مرکز بین المللی مطالعات – IPSC
ایران و ترکیه به عنوان دو کشور همسایه با بیش از ۵۶۰ کیلومتر مرز مشترک، از معدود کشورهایی در منطقه هستند که روابطشان نه صرفاً بر اساس تحولات مقطعی، بلکه بر پایه پیوندهای تاریخی، فرهنگی، اقتصادی و ژئوپلیتیک پایدار شکل گرفته است. این همسایگی، در کنار فرصتهای گسترده، مسئولیتهای بزرگی نیز به همراه دارد؛ چرا که امنیت، ثبات و رفاه دو ملت، در بسیاری از حوزهها به یکدیگر گره خورده است.
روابط تهران و آنکارا در طول دهههای گذشته، علیرغم برخی اختلافنظرها در موضوعات منطقهای، همواره بر اصل احترام متقابل، عدم مداخله در امور داخلی، گفتوگو و همکاریهای اقتصادی و اجتماعی استوار بوده است. تجربه تاریخی نیز نشان داده است که دو کشور، حتی در مقاطع حساس و پیچیده، ترجیح دادهاند اختلافات را از مسیر تعامل دیپلماتیک و مدیریت عقلانی پیگیری کنند.
پیشینه تاریخی و عمق تمدنی روابط
روابط ایران و ترکیه از منظر تاریخی و تمدنی دارای عمقی قابل توجه است. تعاملات فرهنگی و اجتماعی دو ملت در طول قرون، باعث شکلگیری نوعی شناخت متقابل و نزدیکی فرهنگی شده که در بسیاری از حوزهها، بهویژه در ادبیات، هنر، معماری، سنتهای اجتماعی و سبک زندگی، قابل مشاهده است.
بخش مهمی از سرمایه روابط دو کشور، همین اشتراکات فرهنگی و پیوندهای انسانی است که میتواند در کنار سیاست و اقتصاد، به عنوان ستون اصلی توسعه روابط پایدار در آینده عمل کند.
چارچوبهای رسمی همکاری و گفتوگوی مستمر
روابط رسمی ایران و ترکیه طی سالهای اخیر با سازوکارهای مشخص و نهادهای مشترک تقویت شده است. از جمله، تشکیل شورای عالی همکاری که از سال ۲۰۱۴ با هدف توسعه همکاریهای راهبردی در حوزههای مختلف شکل گرفته، یکی از مهمترین ابزارهای تقویت ارتباطات سیاسی و اقتصادی محسوب میشود.
در کنار این سازوکارها، حضور فعال سفارتخانهها و کنسولگریهای دو کشور در شهرهای مختلف، به تقویت ارتباط مستقیم میان دولتها و ملتها کمک کرده و زمینه تعامل سازنده و مستمر را فراهم ساخته است.
همکاریهای اقتصادی؛ تجارت، انرژی و حملونقل
همکاری اقتصادی همواره یکی از محورهای اصلی روابط ایران و ترکیه بوده است. حوزههایی مانند تجارت مرزی، ترانزیت کالا، حملونقل جادهای، همکاریهای گمرکی و همچنین پروژههای زیرساختی، ظرفیتهای مهمی برای افزایش سطح تعاملات دو کشور به شمار میروند.
در این میان، همکاری در حوزه انرژی نیز از جایگاهی ویژه برخوردار است. خط لوله انتقال گاز ایران به ترکیه یکی از پروژههای استراتژیک و نمونهای روشن از ظرفیت همکاری بلندمدت میان دو کشور است که نقش مهمی در تأمین انرژی و تقویت پیوندهای اقتصادی ایفا کرده است.
با توجه به شرایط منطقه و تحولات اقتصادی جهانی، توسعه همکاریها در حوزههایی نظیر سرمایهگذاری مشترک، تبادل فناوری، صنایع تولیدی، کشاورزی و لجستیک میتواند منافع دو ملت را به شکلی ملموس افزایش دهد.
گردشگری و تبادلات مردمی؛ ضرورت ایجاد توازن
یکی از مهمترین حوزههای پیوند میان ایران و ترکیه، گردشگری و تعاملات مردمی است. سالانه شمار زیادی از شهروندان ایرانی به ترکیه سفر میکنند و این موضوع نشاندهنده ظرفیت بالای ارتباطات اجتماعی میان دو ملت است.
در عین حال، نگاه ایران بر آن است که این روند در آینده به سمت توازن بیشتر حرکت کند و شهروندان ترکیه نیز فرصت بیشتری برای آشنایی با جاذبههای فرهنگی، تاریخی و گردشگری ایران داشته باشند. ایران کشوری با تمدنی کهن، تنوع فرهنگی گسترده و ظرفیتهای مهم گردشگری سلامت و طبیعتگردی است و میتواند مقصدی جذاب برای گردشگران ترک باشد.
ارزروم؛ نقطه اتصال راهبردی و پل ارتباطی ایران و ترکیه
در این چارچوب، شهر ارزروم به عنوان یکی از نقاط مهم شرق ترکیه، جایگاهی ویژه در روابط دو کشور دارد. این شهر به دلیل موقعیت جغرافیایی و نقش تاریخی خود، همواره یکی از مراکز اثرگذار در تعاملات منطقهای بوده و امروز نیز میتواند به عنوان پل ارتباطی اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی میان دو ملت ایفای نقش کند.
سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در ارزروم، با هدف تقویت روابط دوجانبه، ارائه خدمات کنسولی و حمایت از تعاملات اقتصادی و فرهنگی، فعالیت خود را با رویکردی سازنده ادامه میدهد. این نمایندگی علاوه بر خدماترسانی به شهروندان، در مسیر تسهیل ارتباط میان فعالان اقتصادی، نهادهای محلی، اتاقهای بازرگانی، دانشگاهها و مراکز فرهنگی نقش مؤثری ایفا میکند.
واقعیت این است که ارزروم میتواند فراتر از یک شهر مرزی، به یک مرکز همکاری منطقهای تبدیل شود؛ مرکزی که از طریق آن، فرصتهای اقتصادی، گردشگری و فرهنگی میان استانهای شرق ترکیه و مناطق شمالغرب ایران تقویت گردد.
همکاریهای فرهنگی و احترام به میراث مشترک
یکی از جلوههای ارزشمند روابط ایران و ترکیه، احترام متقابل به میراث فرهنگی و تاریخی است. در همین راستا، بازگرداندن ۵۵ اثر تاریخی متعلق به ایران از سوی ترکیه در ارزروم، نمونهای مهم از همکاری فرهنگی و نشانهای از اعتماد و احترام متقابل میان دو کشور محسوب میشود.
چنین اقدامات مثبتی، نه تنها به تقویت روابط رسمی کمک میکند، بلکه در سطح افکار عمومی نیز پیام روشنی از دوستی، احترام و مسئولیت مشترک منتقل میسازد.
چالشها و ضرورت مدیریت اختلافات از مسیر گفتوگو
بدیهی است که روابط دو کشور، همانند بسیاری از روابط بینالمللی، خالی از چالش نیست. اختلاف دیدگاهها در برخی موضوعات منطقهای از جمله تحولات سوریه و عراق، گاه موجب نوساناتی در سطح روابط شده است. با این حال، تجربه نشان داده است که ایران و ترکیه همواره تلاش کردهاند این تفاوت دیدگاهها را از طریق گفتوگوی دیپلماتیک، احترام متقابل و درک حساسیتهای امنیتی یکدیگر مدیریت کنند. این رویکرد عقلانی، نه تنها به سود دو کشور، بلکه به نفع ثبات منطقه نیز خواهد بود.
فرصتهای آینده؛ همکاریهای برد – برد
در شرایط کنونی، فرصتهای همکاری میان ایران و ترکیه بیش از گذشته قابل توجه است. برخی از مهمترین محورهای آینده میتواند شامل موارد زیر باشد:
- توسعه همکاریهای مرزی و تسهیل تجارت قانونی و پایدار
- تقویت زیرساختهای حملونقل و ترانزیت در مسیرهای مشترک
- افزایش تبادلات دانشگاهی، علمی، ورزشی و فرهنگی میان شهرهای دو کشور
- گسترش گردشگری متوازن و معرفی ظرفیتهای گردشگری ایران برای شهروندان ترکیه ای
- تقویت همکاریهای اقتصادی منطقهای با محوریت شهرهای مهمی مانند ارزروم
- برقراری پرواز مستقیم بین ارزروم و یکی از شهرهای ایران
- تقویت همکاری های خواهرخواندگی بین ارزروم و شهرهای ایران
در این چارچوب، ارزروم میتواند به عنوان یکی از مراکز کلیدی برای دیپلماسی اقتصادی و فرهنگی نقشآفرینی کند و مسیر ارتباط میان بخش خصوصی دو کشور را هموارتر سازد.
جمعبندی؛ نگاه آیندهنگر به همسایگی ایران و ترکیه
روابط ایران و ترکیه نمونهای از یک همسایگی پیچیده اما ارزشمند است؛ همسایگیای که در آن رقابت و همکاری در کنار یکدیگر وجود دارد، اما عقلانیت سیاسی و نیاز متقابل به ثبات و توسعه، دو کشور را به سمت تعامل پایدار سوق داده است.
ایران و ترکیه، به عنوان دو بازیگر مهم منطقهای، میتوانند با تقویت همکاریهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و با بهرهگیری از ظرفیتهای مشترک، آیندهای مبتنی بر منافع متقابل و همکاری برد–برد رقم بزنند.
در این میان، شهر ارزروم نیز به دلیل جایگاه ژئوپلیتیک و ظرفیتهای تاریخی خود، میتواند یکی از محورهای مهم در توسعه روابط دو کشور باشد و به عنوان نقطه اتصال اعتمادساز میان ملتها و نهادهای محلی ایفای نقش کند.
سرکنسولگری جمهوری اسلامی ایران در ارزروم نیز با همین نگاه، آماده است در کنار مقامات محلی، نهادهای اقتصادی و فرهنگی و جامعه مدنی، در مسیر تقویت دوستی و همکاری میان دو ملت گامهای عملی و سازنده بردارد.