May 15, 2022 – 6:35 am | Comments Off on رویکرد ایران در قبال مسئله قدرت یابی طالبان

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح– IPSC

مشکلات و مسائل مختلفی که در طی سالیان گذشته بین ایران و افغانستان-به عنوان یکی از بازارها و مسیرهای مهم صادراتی ایران- شکل گرفته است کماکان …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, افغانستان, ايران, تاجیکستان, تركمنستان, گفتگو

اهداف سیاسی راه آهن ترکمنستان–افغانستان–تاجیکستان و پیامدهای منطقه ای آن -گفتگو با حسن بهشتی پور کارشناس اوراسیا

نگارش در June 17, 2013 – 12:30 am
اهداف سیاسی راه آهن ترکمنستان–افغانستان–تاجیکستان و پیامدهای منطقه ای آن  -گفتگو با حسن بهشتی پور  کارشناس اوراسیا
Share

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

توافق‌نامه ساخت راه‌آهن ترکمنستان، افغانستان و تاجیکستان در نشست رهبران سه کشور در ماه مارس سال 2013 در عشق‌آباد پایتخت ترکمنستان به امضا رسید. در مراسم ویژه نوروز  رهبران ترکمنستان، تاجیکستان و افغانستان یادداشت تفاهمی برای ساخت راه‌آهن ترکمنستان، افغانستان و تاجیکستان امضا کردند. در صورت  تکمیل و راه اندازی این پروژه مهم،  خط اهن  کشور ترکمنستان از طریق افغانستان به تاجیکستان متصل می شود. در باره تاثیرات انتشار خبر مراسم کلنگ زنی ساخت  این خط  آهن که با شرکت روسای جمهوری سه کشور ترکمنستان، تاجیکستان و افغانستان درشهر آتامراد (850 کیلومتری  عشق آباد پایتخت ترکمنستان) برگزار شد ، گفت و شنودی با حسن بهشتی پور کارشناس ارشد اور آسیا داشتیم. در این مصاحبه با نگاهی به اهمیت و پیامدهای مهم راه اندازی این خط آهن راهبردی برای کشورهای منطقه و ایران به بررسی نتایج و تاثیرات آن بر افزایش همکاری های منطقه ای پرداختیم.

واژگان کلیدی: همکاری های ریلی ، تامین امنیت و صلح منطقه ای ، ایران ، آسیای مرکزی ، راه ابریشم جدید، راه آهن ترکمنستانافغانستانتاجیکستان، پیامدهای منطقه ای راه آهن ترکمنستانافغانستانتاجیکستان، اهداف سیاسی راه آهن ترکمنستانافغانستانتاجیکستان

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح:  اهداف سیاسی سه کشور  از خط‌ آهن ترکمنستانافغانستانتاجیکستان چیست؟

گسترش هر نوع همکاری بین کشورهای همسایه ، همیشه به تنظیم منافع منافع مشترک بین این کشورها و کاهش تهدید کمک میکند. چرا که وقتی منافع کشورها به هم گره میخورد از میزان تهدید آنها نسبت به یکدیگر بصورت طبیعی  کاسته میشود. در نهایت  به  توسعه ثبات و امنیت پایدار در منطقه کمک میکنند. کشورهای مشارکت کننده در این پروژه یعنی  ترکمنستان–افغانستان–تاجیکستان به آبهای آزادراه ندارند از این جهت توسعه ارتباطات ریلی برای آنان مهم و حیاتی است. اگرچه  ترکمنستان با دریاچه  خزربیش از 1700 کیلومتر مرز مشترک آبی  دارد اما  برای دستیابی به آبهای آزاد جهان از ریق خزر متکی به راه آبی “دن –ولگا ” درقلمرو روسیه است. با این وجود ایجاد تنوع راه های ارتباطی دست این کشوررا بازترمی سازد.

تاجیکستان و افغانستان هم محصور در خشکی هستند. اما این دو کشور خود دارای جایگاه مهمی برای ارتباط با سایر کشورهای  مهم منطقه از جمله مرزهای تاجیکستان با چین و مرزهای هند و پاکستان و ایران با افغانستان اهمیت اساسی دارد. نکته مهم دیگر آنکه راه اندازی این خط آهن موجب افزایش همکاری ها ی اقتصادی در سطح منطقه می شود که در نتیجه توسعه بازرگانی کار بیشتر و رونق اقتصادی فراهم می گردد. در نهایت این موضوع به ایجاد امنیت بیشتر و ثبات در سطح منطقه کمک می کند.

باید توجه داشت جمعیت افغاستان حداقل سه برابر جمعیت ترکمنستان و تاجیکستان با هم است و به تبع آن نیز مشکلات اقتصادی و مرزی بیشتری دارد. اگر چنین همکاری شکل بگیرد به رونق اقتصادی مناطق نا امن در افغانستان و اشتغال نیروی کار در این کشور کمک بیشتری می کند. افزایش امنیت در مرزهای افغانستان  با تاجیکستان و ترکمنستان به کاهش  تهدید در این دو کشور کمک قابل توجهی می کند.

در واقع این پروژه خط آهن به طول 550 کیلومتر ، قراراست در مرحله اول، در ترکمنستان به طول 85 کیلومتر شهرهای “آتامراد” ، “امام نظر” در نزدیک مرز ترکمنستان  و در مرحله دوم  پس از طی حدود 450 کیلومتر داخل خاک افغانستان،مناطق “آقینه”، “اندخوی” ، “شبرخان”و مزارشریف را  از طریق “شیرخان بندر” واستان های “فاریاب”  و “قُندوز” در شمال افغانستان  به یکدیگر متصل کند.  پس از آن در مرحله سوم با احداث  55 کیلومتر آخراین خط آهن به مناطق ” پنج پایین” و”کولخوزآباد”در تاجیکستان، وصل می گردد. به نظر می رسد برقراری ارتباط این مناطق از طریق راه اهن تحول اساسی در مناسبات سیاسی و اقتصادی کشورهای منطقه ایجاد می کند. زیرا نوعی کارآفرینی در سطح منطقه بشمار می رود که گمشده “ایجاد ثبات” در منطقه است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: افغانستان یکی از فقیرترین کشورها در زمینه بهره گیری از راه آهن است. در این راستا ساخت خط آهن جدید، چه تاثیر امنیتی و اقتصادی بر مناطق شمالی افغانستان می گذارد؟

باید توجه داشت که افغانستان تا سال  2011  فاقد هر گونه راه آهنی بود. برخلاف پاکستان که در دوره استعمار انگلیس شبکه راه آهن گسترده ای دارد ،  افغانستان از این نظر  در فقر مطلق قرار گرفته بود. در حال حاضر شمال افغانستان از طریق شهرک بندری ترمز ازبکستان به شکبه راه آهن آسیای میانه و روسیه و اروپا وصل است و ایران نیز قرار بود راه آهنی را از  سرحد ایران تا هرات تاسیس کند که به دلیل مشکلات مالی و تحریم ها همچنان  متوقف است. این درحالیست که افغانستان سخت نیازمند خطوط راه آهن است. زیرا انتقال کالا ها  از طریق جاده ها ، بسیار گران تر از راه آهن محاسبه می شود.  همچنین تراکم حمل ونقل کالا در استان های شمالی افغانستان ، بصورت مرتب موجب تخریب جاده ها می شود که بازسازی آن مستلزم صرف هزینه های سنگین است. سالهاست که تلاش برای بازسازی تونل سالنگ به نتیجه مطلوب نرسیده است در حالیکه همین شاهراه مهمترین راه مواصلاتی افغانستان به شمال افغانستان است. این شاهراه در زمستان محدویت های زیادی را برای  حمل و نقل ایجاد می کند .

نکته مهم  دیگر آنکه  خط‌ آهن ترکمنستان–افغانستان–تاجیکستان  از مناطق شمالی افغانستان می گذرد که کمتر در حوزه  نفوذ طالبان  قرار دارد . بنابراین احتمال آنکه بتوان این پروژه را بدون مزاحمت های امنیتی گروه طالبان به نتیجه رساند زیاد است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح:  پیامدهای اقتصادی این خط‌ آهن  برای تاجیکستان چیست؟

بسیاری از خطوط ارتباطی تاجیکستان با ازبکستان مرتبط است و ازبکستان هم بویژه در فصل سرما موانع متعددی را برای تاجیک ها ایجاد میکند. بر این اساس تاجیکستان همیشه به دنبال آن بوده است که خط آهنی از تاجیکستان به افغانستان و ایران و ترکمنستان  کشیده شود تا از این راه بتواند خطوط ارتباطی خود را به سایر مناطق گسترش دهد . اما متاسفانه این پروژه با مخالفت و کارشکنیهای امریکا روبرو بوده وهنوز به نتیجه نرسیده است. اما خط‌ آهن ترکمنستان–افغانستان–تاجیکستان که  این کشور را  به آسیای جنوبی و غربی متصل می سازد  در واقع بخش  تکمیلی برای دسترسی بهتر تاجیکستان  به منطقه است. از آنجا که این پروژه با مخالفت آمریکا روبرو  نیست، از اقبال اجرایی شدن بسیار زیادی برخوردار است. و در نهایت راه گزیری هم برای تاجیکستان است که میزان اتکائ خود را به خطوط ارتباطی ازبکستان کمتر کند. 

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: به نظر شما نقش ایران در این پروژه مغفول واقع نشده است ؟

همکاری ایران درخط آهنی اینچنینی می توانست فوق العاده اهمیت داشته باشد. چرا که دسترسی راحت و امن تر این سه کشور را  به آبهای آزاد  فراهم میکند. با توجه به پیوسته بودن خط آهن ترکمنستان به ایران و همچنین در دست ساخت بودن راه آهن ایران به هرات خط مذکور کمک زیادی به ارتباط ایران با افغانستان و تاجیکستان می کرد. یعنی این خطوط تکمیلی میتوانست فوق العاده در افزایش همکاری در سطح منطقه تاثیر گذار باشد. بویژه اینکه بازار بزرگ ایران را به روی این کشورها باز می کرد. همچنانکه متقابلا برای صادرات کالای ایران به این کشورها تسهیلات بیشتری برقرار می شد. اما به دلیل سیاست غلط آمریکا علیه ایران و نیز تحریم های وضع شده بصورت یکجانبه در عمل مردم کشورهای منطقه از یک همکاری خوب و سازنده محروم شدند چرا که حتی این پروژه در مراحل تکمیلی خود می توانست به شبکه راه اهن های ازبکستان ، قزاقستان ، قرقیزستان و چین بپیوندد و اگر بخواهیم خیلی خوش بین باشیم از طریق افغانستان راه آهن هند ، پاکستان و روسیه نیز می توانستند به یکدیگر متصل شوند و شبکه ای از خطوط ریلی سطح بازرگانی در منطقه را متحول کند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در سالهای اخیر نیز طرح پروژه جاده ابریشم نوین (ویژگی اصلی این طرح پیوند آسیای مرکزی به آسیای جنوبی بدون حضور ایران است). برای دور کردن کشورهای منطقه از نقش مرکزی ترانزیتی ایران مورد توجه آمریکا  بوده است و اخیرا نیز رابرت بلیک، معاون وزیر خارجه ایالات متحده آمریکا با اجرای طرحهای ساخت خط راه‌آهن از کاشغر (چین) به هرات (افغانستان) و به ایران مخالفت کرده است. در این حال نگاه بازیگران بین المللی و منطقه ای به ساخت خط آهن جدید منطقه ای چیست؟

امریکا چند سالی است طرحی را  تحت عنوان ” را ه ابریشم جدید ” دنبال میکند، اما هنوز موفق به اجرای آن نشده است. چرا که سیاست امریکا در  منطقه آسیای مرکزی همه چیز بدون ایران و روسیه تعریف می شود.  اجرای موفق پروژه همکاری راه ابریشم جدید که یکی از موضوعات اساسی آن  نقش ایران است، بواسطه  نگاه  یکجانبه گرایی امریکا علیه ایران ، ناموفق و کند پیش می رود. این در حالی است که آمریکا با مشارکت دادن ایران در چنین پروژه ای می تواند با کمک هند و پاکستان و روسیه و چین صحنه همکاری های اقتصادی و درنتیجه توسعه اقتصد کشورهای منطقه را متحول کند . بطور قطع در چنین موقعیتی امنیت پایدار و ثبات لازم برای جذب سرمایه گذاری شرکت های غربی بیش از پیش فراهم می شد و آمریکا مجبور نبود به بهانه مبارزه علیه تروریسم در افغانستان میلیاردها دلار هزینه کند. اگر  میلیاردها دلاری که  آمریکا در افغانستان خرج  حضور نظامی  خود و شرکتهای چند ملیتی تولید سلاح و ادوات نظامی در افغانستان کرده است  صرف سرمایه گذاری بر چنین پروژه های مشترکی می کرد، امروزهم نفرت و خشم مردم منطقه را علیه سیاست های خود نداشت و هم می توانست به ایجاد نوعی همکاری جدید با کشورهای منتقد خود مانند ایران ، امیدوار باشد.

آمریکایی ها امیدوارند از طریق اجرای  پروژه راه ابرایشم جدید  بدون ایران و روسیه ،  از راه  افزایش همکاری بین کشورهای منطقه آسیای مرکزی و جنوب آسیا ، زمینه را برای اشتفغال زایی و درنهایت  کاهش انگیزه برای کشت مواد مخدر و کاهش فعالیت های تروریستیفراهم کنند. آنها تصور می کنند می توانند با نادیده گرفتن ایران ، روسیه و حتی چین ،  به سمت نوعی همکاری ثبات زا و  امنیت زا حرکت کنند. یعنی طراحی انها دور زدن کشورهای بانفوذ منطقه و گسترش  حضور و نفوذ شرکت های امریکا و  در منطقه است.  اما مشکل  اساسی طرح آمریکا همین یکجانبه گرایی و درک نکردن ضرورت های همکاری  بین همه بازیگران در سطح منطقه است .

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: به نظر شما گذشته از آمریکا نحوه برخورد سایرکشورهای منطقه با پروژه خط آهن ترکمنستان ، افغانستان و تاجیکستان چگونه خواهد بود؟

هر یک از کشورهای منطقه در نگاه به خط‌ آهن ترکمنستان–افغانستان–تاجیکستان می توانند هم برخورد منفی و هم برخورد مثبت داشته باشند. برخورد منفی از آنجایی می تواند متصور باشد که بازیگران در این خط شرکت نداشته باشند. اما از سویی هم به نظر میرسد که اگر حمل و نقل ریلی بین ترکمنستان، افغانستان و  تاجیکستان شکل گیرد  هیچ تعارضی با منافع کشورهایی مانند هند و چین نخواهد داشت. بلکه مکمل همکاری انها با کشورهای منطقه است لذا این دو کشور می توانند خط‌ آهن ترکمنستان–افغانستان–تاجیکستان را در تضاد با منافع خود نبیند. چرا که زمینه ها برای افزایش همکاری بین کشورهای منطقه فراهم می کند. از سوی دیگر هم بعید به نظر میرسد روسیه نسبت به این خط آهن حساسیتی داشته باشد. مگر این که احساس کند این امر مخل همکاری های آینده روسیه با این کشورها است. در حالی که پروژه خط‌ آهن ترکمنستان–افغانستان–تاجیکستان خیلی دارای ابعاد بزرگی نیست که تهدید بر ضد  منافع روسیه باشد.  کل پروژه که توسط صندوق  توسعه آسیایی  تامین سرمایه می شود  350 میلیون دلار است. آنطور که اعلام کرده اند فاز  نخستین این  خط آهن ۱۲۳ کیلومتراست که  بین شهرهای آتامراد – امام نظر – آقینا و اندخوی اجرا می شود.

بطورکلی تاسیس و توسعه راه آهن  در منطقه را سازمان های چون سازمان همکاری های اقتصادی (ECO)٬سازمان همکاری های اقتصادی منطقه‌ای آسیای مرکزی (CAREC)، اتحادیه همکاری های منطقه‌ای آسیای جنوبی (SARC) و همچنین گروو8G نیز حمایت می‌کنند.حمایت این نهادها نشاندهنده آن است که پروژه  خط اهن جدید اجرایی خواهد شد .

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح:  چالش های اساسی ساخت خط آهن  تاجیکستان افغانستان و ترکمنستان برای سه کشور چیست؟

احساس رقابت کشورها میتواند خود چالشی برای این خط  آهن باشد . همچنین باید دید چه شرکت هایی در اجرای  این خط آهن مشارکت میکنند و آیا واقعا  کشورهای  منطقه اراده کافی برای ایجاد  همکاری های جدید در چهارچوب  خطوط  راه آهن منطقه ای  دارند. همچنین موانع طبیعی و کوهستانی  بودن منطقه، بویژه در شمال افغاستان وجنوب تاجیکستان می تواند اجرای پروژه  را با چالش هایی مواجه کند. زیرا چنین پروژه هایی  نیاز به تکنولوژی های جدید و سرمایه گذاری سنگنین تری دارند.

 همچنین  افغانستان هنوز ناامنی هایی دارد که باید مد نظر باشد. بویژه  بعد از سال 2014 که قرار است بخشی از نیروهای آمریکا و ناتو از این کشور خارج شوند.

همچنین مخالفان  دولت ازبکستان  که در شمال افغانستان تحرکاتی دارند میتوانند موانعی  را فراروی ساخت این خط آهن بوجئود آورند. با این همه  باید گفت چالشهای اساسی و بزرگی فراوی این خط آهن وجود ندارد و  حجم سرمایه گذاری و طول خط آهن تاحدی نیست که موجب تحریک تعارضات بین کشورهای بازیگر منطقه گردد.

 

گفتگو از فرزاد رمضانی بونش

 

Share