June 25, 2022 – 8:24 am | Comments Off on شیعیان افغانستان و طالبان؛ از تعاملات دو جانبه تا تهدیدات چند جانبه 

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح– IPSC

برای درک بهتر این موضوع که رابطه و تعامل دو جانبه میان جامعه «شیعیان» افغانستان و «طالبان» چه سمت و سوی خواهد گرفت لازم است در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » اوراسیا, مقالات, مقالات تحلیلی

اختلاف ترکیه با ناتو بر سر سپر موشکی نمود امنیتی سیاست خارجی شرق گرای ترکیه

نگارش در November 22, 2010 – 12:55 pm
اختلاف ترکیه با ناتو بر سر سپر موشکی  نمود امنیتی سیاست خارجی شرق گرای ترکیه
Share


مازیار آقازاده

مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC


اختلاف ترکیه با ناتو و آمریکا  بر سر استقرار سپر دفاع ضد موشکی ناتو در خاک ترکیه ، نمود عینی تسری سیاست خارجی جدید ترکیه به حوزه علایق  امنیتی و استراتژیک آنکارا است .

در اجلاس روز پنج شنبه ( 14 اکتبر 2010 ) وزرای خارجه و دفاع ناتو در بروکسل وزیر دفاع ترکیه با همتایان عضو ناتو  خود بر سر استقرار سامانه دفاع ضد موشکی ناتو در خاک ترکیه دیدار و گفتگو کرد و ظاهرا بر اساس گزارش هایی که رسانه های ترکیه و غربی نوشته اند در این اجلاس دو طرف بر سر اهداف استقرار این سامانه نظامی در خاک ترکیه به توافق نرسیده اند و قرار شده تا مذاکرات دو طرف در این باره همچنان ادامه یابد . هر چند که ” وجدی گونول ” وزیر دفاع ترکیه پس از این اجلاس طی اظهاراتی تلاش کرد تا اختلاف بین کشورش و اعضای ناتو را کم اهمیت جلوه دهد ، اما اشاره صریح این مقام ترکیه به تضاد آشکاراهداف  استقرار این سامانه با سیاست خارجی آنکارا خود به خوبی بیانگر عمق اختلاف آنکارا با ناتو است .از سوی دیگر رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه نیز در حاشیه اجلاس اخیر جی بیست در سئول در دیدار با باراک اوباما رییس جمهوری آمریکا اعلام کرد که دولت متبوعش هنوز درباره استقرار این سامانه نظامی در خاک ترکیه تصمیم نگرفته است . ظاهرا و بنا به گزارش رسانه های ترکیه و غرب قرار است جواب نهایی ترکیه در اجلاس سران ناتو در لیسبون ( 19 و 20 نوامبر2010) ارایه شود .

دولت ترکیه در مهم ترین دلیل مخالفت خود با استقرار سامانه نظامی اعلام کرده است که اگر اهداف استقرار این سامانه نظامی ناتو در خاک ترکیه  – آن گونه که اعضای غربی  ناتو و تحلیلگران می گویند – مقابله با همسایگان ترکیه از جمله ایران یا سوریه باشد ، ترکیه از پذیرش این سامانه در خاک خود معذور خواهد بود . همچنین بنا به گزارش روزنامه حریت ترکیه، آنکارا در مذاکرات  با شرکای ناتو اعلام کرده که اطلاعات مربوط به این سامانه نظامی نباید در اختیار اسراییل و دیگر اعضای غیرعضو ناتو قرار بگیرد . همچنین بنا براین گزارش دولت آنکارا خواسته است که شمول این سیستم دفاع ضد موشکی حفاظت از تمامی اعضای ناتو باشد و این سیستم نظامی به عنوان سامانه ای مشترک و برای اعضای ناتو باشد ، نه طرح بازنگری شده سیستم دفاع موشکی آمریکا .

سیاست  ” اختلاف صفر با همسایگان ”

یکی از دلایل مخالفت ترکیه با سامانه دفاع ضد موشکی ناتو ، اهداف اعلامی یا اعمالی این طرح علیه برخی همسایگان ترکیه از جمله ایران ، سوریه و یا حتی روسیه است . تضاد این اهداف با سیاست خارجی ترکیه مشخص و آشکار است ، چرا که در سیاست خارجی تدوین شده از سوی ” احمد داوود اوغلو ” وزیر خارجه ترکیه – و تئوریسین سیاست خارجی حزب حاکم عدالت و توسعه – سیاست به صفر رساندن اختلافات و تنش با همسایگان ترکیه دارای اولویت اساسی است .

در چارچوب همین سیاست ، آنکارا در سال های اخیر تلاش کرده است تا اختلافات دیرینه و تاریخی خود با کشورهایی چون ارمنستان و یونان را حل و فصل کند و در تابستان سال جاری میلادی وزارت امور خارجه ترکیه با انتشار سندی خواستار بازنگری شورای امنیت ملی این کشور در وضعیت کشورهایی چون ارمنستان ، یونان ، روسیه ، ایران و عراق از لیست کشورهای متخاصم و یا دشمن ترکیه به لیست کشورهای همسایه یا متحد شد .

پرواضح است که در چارچوب چنین سیاستی پذیرا شدن یک سامانه نظامی که هدف اعلامی و اعمالی آن مقابله با توان موشکی  برخی همسایگان ترکیه از جمله ایران یا سوریه است ، از سوی ترکیه امکان پذیر نیست .

مقامات آنکارا در چارچوب سیاست خارجی ” تنش صفر با همسایگان ” تا کنون امتیازات زیادی را به برخی همسایگان خود داده اند و نمی خواهند تا این سیاست ، تحت الشعاع تامین منافع برخی متحدان عضو ناتوی ترکیه و آمریکا قرار گیرد .

از تنش با اسراییل تا دوستی با ایران

دولت رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه از دو سال پیش و همزمان با آغاز جنگ 33 روزه  غزه در روابط خود با اسراییل به صورت جدی تجدید نظر کرده است . تنش در روابط ترکیه و اسراییل در ماجرای حمله اسراییل به ناوگان آزادی غزه و کشتن 8 شهروند ترک به اوج خود رسید و هنوز خواسته اصلی ترکیه مبنی بر عذر خواهی تل آویو از این اقدام و جبران خسارات حاصله تامین نشده است .

آمریکا بیش از همه از سردی  روابط  آنکارا – تل آویو نگران است چه آنکه این دو از سنتی ترین و نزدیک ترین متحدان منطقه ای واشنگتن در دهه های اخیر محسوب می شده اند .

با وجودی که در اجلاس وزرای دفاع و خارجه ناتو در بروکسل (14 اکتبر 2010 ) آمریکا و ترکیه در زمینه عدم تعطیلی پایگاه نظامی ناتو در ازمیر همکلام بودند ولی با این حال ترکیه و آمریکا از زمان حمله اسراییل به ناوگان آزادی غزه روابط خوبی نداشته اند و مهم ترین نمود این سردی روابط در جریان تصویب قطعنامه ضد ایرانی شورای امنیت ملل متحد ( قطعنامه 1929) نشان داده شد . ترکیه در خرداد ماه سال جاری علی رغم تاکیدات واشنگتن به همراه برزیل به این قطعنامه رای منفی داد .

این رای منفی ترکیه برای آمریکا بسیار گران بود چرا که با دو رای منفی ترکیه و برزیل آرزوی آمریکا برای نشان دادن اجماع بین المللی در موضوع هسته ای ایران بر باد رفت .

تجدید نظر در ایده “real politic ” و گرایش به ایده پرستیژ

سیاست خارجی ترکیه از دهه های پس از استقرار نظام جمهوری لاییک در این کشور ( 1923) بر مبنای ایده سیاست ” واقع گرایانه ” و ” غربگرایی ” بوده است ، اما به نظر می رسد تداوم این سیاست با سیاست خارجی فعلی ترکیه میسر نیست .

البته برخی  از تحلیلگران نزدیک به حزب حاکم ترکیه می گویند که در سیاست  ” واقعگرا ” و “عملگرا  ”  تغییری ایجاد نکرده اند ، بلکه تعریف جدیدی از منافع ملی ترکیه ارایه داده اند ، اما مخالفان دولت اسلامگرای ترکیه می گویند که تغییر رویکردهای ترکیه در زمینه سیاست خارجی و امنیتی به قیمت تامین منافع ” ایدئولوژیک = اسلامی  ” حزب حاکم است و این در حالی است که حزب حاکم ترکیه و تئوریسین های اصلی سیاست خارجی دولت اسلامگرا  می گویند که سیاست خارجی ترکیه در دهه های گذشته دستاوردی متناسب برای ترکیه نداشته و به قیمت نادیده گرفتن ظرف تمدنی و منطقه ای ترکیه و پتانسیل های این کشور در جهان اسلام و خاورمیانه بوده است .

از این رو احمد داوود اوغلو سیاست منطقه گرایی ، شرق گرایی و به صفر رساندن تنش با همسایگان را پیشنهاد کرد که به نظر می رسد رویکردهای اخیر ترکیه در سیاست خارجی کاملا در چارچوب این استراتژی تدوین و به مورد اجرا در آمده است . سردی روابط ترکیه با  اسراییل و آمریکا ، دخالت فعال ترکیه در امور مربوط به خاورمیانه ، گرمی روابط با روسیه و چین و نیز تلاش برای حل و فصل اختلافات با ارمنستان و یونان از مهم ترین اقدامات ترکیه در چارچوب سیاست خارجی جدید آنکارا بوده است .

قضاوت دقیق اینکه این سیاست ها تا چه میزان با انگیزه های واقعگرایانه “real politic ” و عملگرایانه تدوین شده و تعیین دقیق مرز ایدئولوژی با منافع واقعگرایانه ترکیه چندان کار ساده ای نیست ، اما نتیجه این سیاست جدید با هر انگیزه ای که بوده باشد نمودهای عینی خود را در تقابل با سیاست غرب در منطقه و جهان نشان داده است که آخرین نمود مهم و عینی آن اختلاف ترکیه و دیگر متحدان ناتو درباره اهداف استقرار سامانه  ضد موشکی در خاک ترکیه است .

مقامات آنکارا به خوبی می دانند که در چارچوب سیاست خارجی جدید باید نفوذ خود را بین ملت های منطقه افزایش دهند و کسب این ” پرستیژ ” و ترمیم چهره ترکیه نیازمند اتخاذ سیاست هایی مستقل از غرب در موضوعات مورد مناقشه منطقه همچون مساله هسته ای ایران یا بحران فلسطین میسر است .

سناریوهای احتمالی در آینده استقرار سامانه ضد موشکی در ترکیه

هر چند که طرح استقرار سامانه موشکی ناتو و آمریکا در ترکیه هنوز در مرحله بررسی است ، اما درباره عوامل تاثیر گذار بر آینده استقرار این سامانه در خاک ترکیه می توان به موارد زیر اشاره کرد :

1- نخست آنکه همانطور که اشاره شد در صورتی که اهداف اعلامی این سامانه مقابله با توان موشکی ایران و سوریه باشد ، ترکیه با تداوم سیاست های کنونی خود نمی تواند توجیهی مناسب برای استقرار این سامانه در خاک خود داشته باشد ، چرا که دولت آنکارا نمی خواهد در خاک خود تهدیدی استراتژیک و نظامی علیه همسایگانش پذیرا شود و این امر با سیاست فعلی آنکارا در زمینه ” به صفر رساندن تهدید یا تنش با همسایگان ” در تضاد است .

2- ممکن است در سال های پیشرو و در مذاکرات مربوط به استقرار نهایی این سامانه ، آمریکا و ناتو مجبور شوند در اثر مخالفت های ترکیه لااقل در سیاست اعلامی خود ، تجدید نظرهایی را در اهداف این سپر موشکی صورت دهند به نحوی که لبه تیز این سامانه علیه کشوری خاص از همسایگان ترکیه تعریف نشود . در این صورت دولت آنکارا لااقل می تواند توجیهی مناسب برای استقرار این سامانه در خاک خود داشته باشد . برای این کار ممکن است ترکیه از ناتو بخواهد تا ایران یا سوریه را از لیست تهدیدات این سازمان خارج کند و در صورت اجابت ناتو به این خواست اجازه استقرار این سامانه داده شود .

3- ترکیه برای تصمیم گیری در این مورد نگاهی نیز به توانایی های موشکی – و دفاع ضد موشکی – خود خواهد داشت . در ارزیابی نهایی برای ترکیه ، در صورتی که این سیستم چیزی بسیار فراتر و بیشتر از سیستم دفاع ضد موشکی فعلی ترکیه نداشته باشد ، مقامات آنکارا تمایل چندانی به پذیرا بودن این سیستم نخواهند داشت و ترجیح خواهند داد تا این سیستم در دیگر کشورها – رومانی ، بلغارستان ، چک ، لهستان – مستقر شود . ملاک مهم برای ترکیه در تصمیم گیری در این باره کاهش هزینه های دفاعی ترکیه خواهد بود و اگر در ارزیابی های همه جانبه ، مقامات ترکیه به این نتیجه برسند که استقرار این سیستم هزینه های دفاعی و نظامی  آنها را کاهش خواهد داد ، تمایل بیشتری برای پاسخ مثبت به ناتو خواهند داشت .

4- ترکیه نمی خواهد تا پیوند خود را با آمریکا و غرب به طور کلی بگسلد و در عوض خواستار تعمیق روابط مستقل خود از پایگاه و جایگاهی برابر با آمریکا ، ناتو و اتحادیه اروپا است . پر واضح است که تاثیر گذاری ترکیه در منطقه و جهان به واسطه نقشی است که این کشور می تواند بین شرق و غرب ایفا کند و از این رو تداوم این تاثیر گذاری نیازمند حفظ توامان روابط با هر دو طرف است و اتفاقا یکی از مشکلات ترکیه در زمینه پذیرا بودن سپر ضد موشکی ناتو در همین نکته نهفته که استقرار این سامانه در خاک ترکیه – با اهداف تعریف شده  کنونی این سامانه علیه همسایگان ترکیه ، موقعیت فعلی این کشور به عنوان کشوری موازنه گر و میانجی را به نفع یکی از دو طرف مناقشه تغییر خواهد داد .

5- و نکته نهایی اینکه دولتمردان حزب حاکم عدالت و توسعه برای تصمیم گیری درباره این سامانه نگاهی نیز به وضعیت سیاست داخلی ترکیه دارند . دولت اردوغان از این هراس دارد که در صورت استقرار این سامانه در خاک ترکیه دست ارتشیان در معادلات سیاست خارجی ترکیه افزایش می یابد و این مساله فی نفسه برای دولتمردان اسلامگرایی   که  دهه ها ست زیر فشار نهاد ارتش هستند ، موضوعی مهم است . دولت اردوغان نمی خواهد با اعطای مجوز به این سپر موشکی ناتو باردیگر سایه ژنرال های ارتش را بالای سر خود ببیند ، چرا که اساسا ژنرال های ترکیه سابقه درازی در اعمال نفوذ در سیاست خارجی و دور زدن دولت آنکارا و ایجاد رابطه مستقلانه با آمریکا و ناتو دارند .

Share