آذر ۴, ۱۴۰۰ – ۹:۱۶ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC

همگرایی، وضعیتی است که در آن، گروه‎ها، سازمان‎ها، نهادها یا کشورها، برای حفظ منافع جمعی، به همکاری گسترده با یکدیگر بپردازند و به سوی نوعی وحدت …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

کردها و تأثیر آن بر سیاست آنکارا در سوریه

نگارش در مرداد ۱۹, ۱۳۹۱ – ۱۲:۰۹ ق.ظ
کردها و تأثیر آن بر سیاست آنکارا در سوریه
Share

محمد بهرامی

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

بیان رخداد

بیش از 18 ماه از ناآرامی­های سوریه می­گذرد و این کشور امروزه حساس­ترین روزهای سیاسی خود را پشت سر می­گذارد. کشیده شدن ناآرامی­ها به دمشق پایتخت سوریه و حلب مهم­ترین شهر تجاری این کشور بحران سوریه را وارد فاز جدیدی کرده است. در این میان کشورهای عربستان سعودی، قطر و ترکیه به عنوان بازیگران منطقه­ای و ذینفع در تحولات سوریه از یک­سو و ایالات متحده و برخی از کشورهای اروپایی از سوی دیگر همچنان با مداخله در تحولات سوریه سیاست تغییر رژیم در این کشور را با ارسال کمک­های مالی و نظامی به اپوزیسیون دنبال می­کنند. اما در روزهای اخیر ورود عامل جدیدی به تحولات سوریه آشفتگی و ابهام سیاسی یکی از اصلی­ترین حامیان اپوزیسیون سوریه یعنی ترکیه را به دنبال داشته است. افزایش نقش و حضور پررنگ کردهای سوریه در تحولات جاری در این کشور و به دنبال آن کنترل برخی از شهرهای شمالی سوریه در نزدیکی مرزهای ترکیه از نگاه دولتمردان ترک چالشی جدی است که امنیت و منافع ملی ترکیه را هدف قرار داده است.

شرایط جدید در سوریه رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه که از وی به عنوان «معمار سیاست تغییر رژیم سوریه» نام می­برند و همچنین وزیر خارجه احمد داود اوغلو که نقش فعالی در طراحی سیاست سوری آنکارا ایفا کرده را در وضعیت دشورای قرار داده و انتقادات زیادی را در سطوح داخلی و منطقه­ای متوجه آنها کرده است. در این مقاله با بررسی سیاست سوری آنکارا که تابعی از نگرانی ترکیه در مورد کردها و آینده سیاسی این گروه قومی در سطح منطقه و داخلی است به سناریوهای احتمالی و راهکارهای ترکیه در مواجه با بحران سوریه می­پردازیم. در این راستا به مواضع احزاب و گروه­های سیاسی داخلی در ترکیه و همچنین احزاب سیاسی کرد در منطقه و سیاست آنها در برخورد با تهدیدهای آنکارا نیز نگاهی گذرا خواهیم داشت.

کلید واژگان: سیاست خارجی، ترکیه، سوریه، کردها

 

تبیین رخداد

در این قسمت ابتدا به بررسی نقش کردها و تأثیر آن بر سیاست­ آنکارا در قبال سوریه می­پردازیم. در بخش بعدی مواضع احزاب سیاسی ترکیه و رویکرد آنها در قبال سیاست آنکارا در سوریه مورد بررسی قرار می­گیرد. بخش پایانی مقاله نیز به راهکارها و سیاست­های ترکیه در مقابله با چالش کردهای سوریه اختصاص یافته است.

نقش کردها بر سیاست سوری آنکارا

سیاست ترکیه در قبال تحولات سوریه مبتنی بر دفاع از اپوزیسیون و پی­گیری سیاست تغییر رژیم در این کشور بوده است. حضور شورای ملی سوریه، ارتش آزاد سوریه و دیگر گروه­های اپوزیسیون در ترکیه و برگزاری نشست­های منطقه­ای و بین­المللی در این کشور با هدف هماهنگی سیاست­ها و اقدامات گروه­های اپوزیسیون و کشورهای حامی آنها در ترکیه در راستای سیاست تغییر رژیم صورت گرفته است. گرچه آنکارا با جدیت سیاست سرنگونی دولت بشار اسد از قدرت را دنبال می­کند اما هیچ­گاه به دنبال مداخله مستقیم نظامی در این کشور به دلیل هزینه­های سیاسی و امنیتی آن نبوده است. این سیاست تا چندی پیش راهنمای اقدامات آنکارا در قبال بحران سوریه بوده است. اما تغییر معادلات سیاسی در سوریه با کنترل شهرهای شمالی این کشور از طرف احزاب کرد به ویژه حزب اتحاد دموکراتیک سوریه (PYD) تأثیر چشمگیری بر راهبرد آنکارا در تحولات سوریه بر جای گذاشته است.

به دنبال فعال شدن کردهای سوریه در تحولات جاری در این کشور و تصرف تعدادی از شهرهای شمالی و هم­مرز با ترکیه، چالشی جدی در مقابل سیاست­های آنکارا در سوریه قد برافزاشته که مقامات سیاسی ترکیه را به واکنش تند و جدی  واداشته است. پس از اینکه احزاب سیاسی کرد از جمله حزب اتحاد دموکراتیک که از شاخه­های حزب کارگران کردستان (P.KK) به شمار می­رود بر 5  شهر کردنشین سوریه مسلط شد و پرچم­ کردستان سوریه را بر ساختمان­های دولتی برافراشت، رجب طیب اردوغان نسبت به این اقدام بطور صریح واکنش نشان داد. اردوغان چهارشنبه هفته گذشته در اظهاراتی تند گفت: «ترکیه به هیچ وجه ایجاد پایگاه­های تروریستی در نزدیکی مرزهایش که ترکیه را در معرض خطر قرار بدهد تحمل نخواهد کرد». وی همچنین خاطرنشان ساخت که ارتش ترکیه با دقت تحرکات مناطق کردنشین سوریه را تحت کنترل و نظارت دارد. به دنبال این موضع­گیری و همچنین جلسه احمد داود اوغلو وزیر خارجه این کشور با معاون سازمان اطلاعات ملی ترکیه در مورد شرایط جاری در مناطق کردنشین سوریه، در فاز نظامی نیز ارتش ترکیه با انتقال تانک­ها و سایر تجهیزات نظامی در مرزهای سوریه چنین وانمود می­کند که به دنبال مداخله مستقیم در تحولات سوریه است. این سیاست بسیار با سیاست پیشین ترکیه در قبال سوریه که مبتنی بر عدم مداخله نظامی و مستقیم بود فاصله دارد.

این تغییر موضع ترکیه ناشی از نگرانی این کشور از افزایش چالش­هایی است که به کردها مربوط می­شود. گرچه ترکیه علت نگرانی خود از اوضاع شمال سوریه را نفوذ حزب کارگران کردستان ترکیه در پایگاه­های جدید در شمال سوریه که عمدتاً در اختیار حزب اتحاد دموکراتیک قرار دارند و همچنین تأسیس دولت کردستان در این مناطق ابراز می­کند، اما باید گفت که علت اصلی نگرانی ترکیه از اتفاقات جاری در سوریه ناشی از دو عامل است. نخست اینکه ایجاد منطقه مستقل کردنشین در سوریه عمق استراتژیکی به کردها می­بخشد که حوزه نفوذ آنها را از غرب سوریه تا شرق عراق گسترش می­دهد و این عاملی در بر هم زدن موازنه قدرت میان آنکارا و کردهای اپوزیسیون در این کشور و از جمله حزب کارگران کردستان (P.K.K) و سایر احزاب سیاسی کرد در ترکیه، خواهد بود. دومین نگرانی ترکیه  به تأثیر تحولات مناطق کردنشین در سوریه و نقش آن بر افزایش مطالبات سیاسی کردها در ترکیه بازمی­گردد. بیش از 20 درصد جمعیت ترکیه را کردها تشکیل می­دهند. جمعیتی که همواره مشروعیت دولت ترکیه را به چالش کشیده و برای دست یافتن به حقوق انسانی و سیاسی خود گاه از طریق مسالمت­آمیز و گاه با استفاده از خشونت (برگزیدن مشی مبارزه مسلحانه از سوی حزب کارگران کردستان در سال 1984 که تا کنون بیش از 40 هزار کشته برجای گذاشته است) با دولت ترکیه مبارزه کرده­اند. این معضل در صورت استمرار روند فعلی و افزایش نقش کردهای سوریه و عراق در تحولات جاری می­تواند ترکیه را در معرض تجزیه قرار داده و کردهای این کشور را به سمت و سوی استقلال و جدایی از ترکیه ترغیب کند. از این رو آنکارا امروز با چالشی مواجه است که خود در پیدایش آن نقشی کلیدی ایفا کرده و همین عامل خود بر پیچیدگی معمای سیاست آنکارا در قبال سوریه افزوده است.

سوریه عرصه رویارویی دولت و احزاب سیاسی ترکیه

سیاست­های حزب عدالت و توسعه در قبال سوریه از آغاز با مخالفت بسیاری از گروه­ها و احزاب سیاسی ترکیه مواجه شد. اما این رویارویی با بالا گرفتن ناآرامی­های سوریه و تصرف برخی از شهرهای شمالی توسط کردهای این کشور وارد فاز جدیدی شده و سیلی از انتقادات را به سوی رجب طیب اردوغان و داود اوغلو روانه کرده است. مخالفین سیاست سوری آنکارا را می­توان به دو دسته اصلی تقسیم کرد. نخست احزاب کرد ترکیه ومهم­ترین آن یعنی حزب صلح و دموکراسی که نماینده خواست و مطالبات جامعه کرد ترکیه است. دوم ناسیونالیست­های ترکیه و احزاب سیاسی مخالف دولت آنکارا از جمله مهم­ترین حزب مخالف یعنی حزب جمهوری خلق. در این راستا، صلاح­الدین دمیرتاش رهبر حزب صلح و دموکراسی به شدت رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه را مورد انتقاد قرار داد. دمیرتاش به اردوغان در مورد مداخله در شمال سوریه هشدار داد که با اقدامات خود به شعله­ور شدن انبار باروت کمک نکند. وی در اظهاراتی گفت بحران سوریه بیش از 18 ماه است که به طول انجامیده و طی این مدت اردوغان همواره اعلام کرده در این بحران مداخله نمی­کند. این سیاست حتی زمانی­که هواپیمای ترکیه از سوی سوریه هدف قرار گرفت به قوت خود باقی بود و سخنی از مداخله نظامی در میان نبود. اما زمانی­که کردهای سوریه به عنوان بازیگران فعال در تحولات سوریه حضور یافتند و مطالبات خود را برای ایجاد دولتی غیر­نظامی و مستقل مطرح کردند اردوغان صراحتاً اعلام کرد در صورت اعلام استقلال مناطق کردنشین سوریه در این کشور مداخله خواهد کرد. اما از نظر ما این سیاست به هیچ وجه قابل توجیه نیست. دمیرتاش به اردوغان هشدار دا زمانی­که در مورد کردهای سوریه صحبت می­کنید باید مراقب باشید که بشکه باروت در کشورتان را که 20 میلیون کرد زندگی می­کنند شعله­ور نکنید. وی همچنین به اردوغان هشدار داد که هر مداخله­ای به عنوان تجاوز و اشغالگری انگاشته می­شود.

 محی­الدین شیخ­علی یکی از اعضای شورای ملی کرد (شورای ده نفری که اخیراً با پشتیبانی و حمایت رئیس حکومت اقلیم کردستان عراق مسعود بارزانی تشکیل شده است) اظهار داشت: «چنانچه نیروهای ترکیه به کردستان سوریه تعدی کنند منطقه به حمام خون تبدیل می­شود. او افزود دولت سوریه در حال از دست دادن قدرتش است و ما در حال پر کردن این خلأ هستیم. ما در صدد ایجاد یک منطقه مستقل کردی نیستیم اما می­خواهیم حقوقمان را بر اساس انتخابات شفاف و آزاد به دست بیاوریم» وی در پاسخ به تهدید اردوغان مبنی بر مداخله در سوریه گفت: «مردان عاقل زیادی در ترکیه هستند و اردوغان نباید چنین اشتباهی مرتکب شود. با این حال اگر ترکیه به شمال سوریه حمله کند دیگر نمی­تواند از آنجا خارج شود چرا که منطقه به حمام خون تبدیل می­شود.

از سوی دیگر کمال قلیچدار اوغلو رهبر حزب جمهوری خلق نیز شدیداً به سیاست خارجی رجب طیب اردوغان و احمد داود اوغلو در سوریه حمله کرد. قلیچداراوغلو گفت: «هر کشوری سیاست­هایش را بر اساس منافع ملی­اش طراحی می­کند. اما برعکس سیاست اردوغان و داود اوغلو منعکس کننده نژادپرستی مطلق، خودرأیی، نابینایی و فریب­کاری ایدئولوژیک است». وی همچنین گفت: وزیر خارجه ترکیه امروزه در انتقادی­ترین برهه به سر می­برد. ما در حال حاضر هزینه می­پردازیم و این نقطه­ای است که ما امروز به آن رسیده­ایم. ترکیه ضربه مهمی خورده است. ترکیه با «داستان­های عمق استراتژیک» تیمی که فاقد مهارت­ها و کارآمدی بود فریب خورد. در نتیجه امروز ترکیه در یک گودال عمیق به دام افتاده است. او افزود که همواره به دولت اردوغان در مورد شرایط سوریه و آشوب­ها و تفرقه­های احتمالی هشدار داده است و اکنون آشوب­های سوریه دامن ترکیه را گرفته است. قلیچداراوغلو همچنین وزیر امور خارجه ترکیه را با طرح این سئوال مخاطب قرار داد که : از آغاز به این موضوع توجه نکردید که ممکن است ترکیه تجزیه شود؟ اگر شما به این موضوع توجه نکردید بدانید  این چیزی است که تمام جهان به آن می­اندیشیدند و این بدان معنی است که شما از نظر استراتژیکی بی­خرد و نامطلع هستید. این شرایط دولت ترکیه را در موقعیت ناگواری قرار داده و بسیاری از جمله ناسیونالیست­های ترکیه آنکارا را مسئول شرایط پیش آمده و افزایش خطر گرایش­های استقلال­طلبانه و گریز از مرکز می­دانند.

استراتژی ترکیه در تقابل با چالش کردهای سوریه

هدف اصلی ترکیه در سوریه در حال حاضر مهار کردهای این کشور و جلوگیری از تجزیه سوریه و شکل­گیری دولت کردی در مناطق شمالی این کشور است. بنابراین مقابله با بحران کردهای سوریه چراغ راهنمای سیاست خارجی ترکیه در قبال سوریه است. آنکارا برای دستیابی به این هدف، سه استراتژی در دستور کار قرار داده است. نخست مداخله نظامی در سوریه و هدف قرار دادن اپوزیسیون کرد سوریه در مناطق شمالی این کشور. دوم بهره­گیری از اپوزیسیون عرب سوریه در قالب شورای ملی سوریه و ارتش آزاد سوریه و مهار اپوزیسیون کرد از طریق این گروه­ها. سوم استفاده از نقش و نفوذ حکومت اقلیم کردستان عراق با هدف مهار گروه­های افراطی کرد در سوریه. در زیر به بررسی هر یک از این 3 استراتژی می­پردازیم.

احتمال مداخله نظامی ترکیه در شمال سوریه با توجه به تحرکات نظامی این کشور در مرزهای سوریه دور از ذهن نیست. رجب طیب اردوغان و احمد داود اوغلو نیز صراحتاً به مداخله نظامی در سوریه در صورت اعلام استقلال مناطق کردنشین اشاره کرده­اند. ترکیه با بیان اینکه چنانچه حزب کارگران کردستان ترکیه از مناطق شمالی سوریه ترکیه را مورد تهاجم قرار دهد، ترکیه تحمل نخواهد کرد و در مقابل واکنش نشان خواهد داد گویای این است که ترکیه عزم خود را جزم کرده است تا در صورت نیاز از سیاست پیشین خود در قبال حمله به مناطق کوهستانی عراق که پناهگاه حزب کارگران کردستان بوده این­بار در سوریه بهره گیرد. اما این سیاست با توجه به موضع­گیری احزاب سیاسی کرد در ترکیه از جمله مواضع حزب صلح و دموکراسی (BDP) و اظهارات یکی از رهبران شورای ملی کرد در مورد این­که چنانچه ترکیه در شمال سوریه مداخله کند این منطقه به حمام خون ترکیه تبدیل خواهد شد می­تواند بسیار پرهزینه باشد. آنکارا خود نیز به خوبی از خطرات احتمالی این سیاست مطلع بوده و بیم آن دارد که در صورت مداخله در شمال سوریه نآرامی­ها به داخل کشور نیز سرایت پیدا کند. بنابراین اتخاذ این سیاست آخرین گزینه ترکیه خواهد بود.

سیاست دیگر ترکیه برای مهار اپوزیسیون کرد، بهره­گیری از گروه­های عرب سنی در قالب ارتش آزاد و شورای ملی سوریه است. ترکیه طی ماه­های گذشته با حمایت از این گروه­ها توانسته روابط مناسبی با آنها برقرار کرده و از نفوذ گسترده­ای در میان آنها برخوردار است. از این رو ترکیه به دنبال آن است برای مهار کردهای سوریه از شورای ملی سوریه و ارتش آزاد استفاده کند. یکی از فرماندهان ارتش آزاد سوریه اعلام کرد که ما اجازه نمی­دهیم حتی یک متر از سرزمین سوریه جدا شود و علیه هر کسی که به دنبال چنین اقدامی باشد می­جنگیم. البته وی افزود ما در حال حاضر به دنبال درگیری با کردها نیستیم چرا که نیروهای ما آماده گشودن جبهه جدیدی در مناطق کردنشین نیستند. اما در عین حال هرگز قامیشلو (بزرگ­ترین شهر کردنشین سوریه) را برای هر حزب کردی ترک نمی­کنیم و حاضریم برای هر وجب از خاک سوریه بجنگیم. سیاست­های شورای ملی سوریه نیز که اتفاقاً ریاست آن بر عهده عبدالباسط سیدا از کردهای سوریه است نیز عمدتاً در راستای مواضع ترکیه بوده و نسبت به اقدامات کردهای سوریه با دید انتقادی برخورد کرده است. لذا حمایت ترکیه از گروه­های اپوزیسیون عرب سنی دست ترکیه را برای مهار کردها تا حدودی باز نگه داشته است.

رویکرد دیگر ترکیه برای مهار چالش کردها استفاده از روابط دوستانه با حکومت اقلیم کردستان عراق و شخص مسعود بارزانی بواسطه نفوذی است که وی در میان کردهای سوریه دارد. در این راستا شاهد سفر احمد داود اوغلو به اربیل طی روزهای گذشته بودیم. هدف اصلی اوغلو از سفر به اربیل دست یافتن به توافق با حکومت اقلیم کردستان عراق برای مهار تحرکات کردهای سوریه در شمال این کشور و جلوگیری از تشکیل دولت مستقل کردی در این منطقه است. احمد داود اوغلو وزیر خارجه ترکیه و مسعود بارزانی رئیس حکومت اقلیم کردستان عراق در اظهاراتی گفتند که: «هر تلاشی برای بهره­برداری از خلأ قدرت سوریه از سوی هر گروه یا سازمان خشونت­طلبی به عنوان یک تهدید مشترک از سوی ترکیه و حکومت اقلیم کردستان در نظر گرفته می­شود. در واقع هدف اصلی ترکیه از وارد کردن حکومت اقلیم در موضوع کردهای سوریه جلوگیری از هر گونه اقدام احزاب افراطی کردها از جمله حزب اتحاد دموکراتیک سوریه و حزب کارگران کردستان در اعلام استقلال شمال سوریه و تأسیس دولت کردی در این منطقه است. از این رو انتشار بیانیه مشترک اوغلو و بارزانی در مورد اینکه طرفین هر گونه اقدام خشونت­آمیز و افراطی را از سوی گروه­های خشونت­طلب محکوم می­کنند تا حدودی شرایط را به سود ترکیه تغییر داده است. روابط ترکیه و حکومت اقلیم کردستان از سال 2010 به این سو با توسعه همکاری­های سیاسی و اقتصادی دوران جدیدی را تجربه کرده است. بویژه موافقت­نامه دو کشور در حوزه انرژی حکومت اقلیم کردستان عراق و آنکارا را بیش از پیش به یکدیگر نزدیک کرده است. در می 2012 ترکیه و حکومت اقلیم کردستان عراق برنامه‌هایی را برای ساخت یک خط لوله اعلام کردند که به واسطه آن نفت شمال عراق از طریق خط لوله جیحان به ترکیه انتقال می­یابد. این خط لوله قادر به انتقال یک میلیون بشکه نفت در روز است و تا اوایل آگوست 2013 ساخت آن به پایان می‌رسد. در مرحله دوم این خط لوله مستقیم به خط لوله کرکوک- جیحان تا سال 2014 متصل می شود. اما در این باره باید در نظر داشت که حکومت اقلیم کردستان در ایفای نقش دارای محدودیت­هایی است.

چشم­انداز رخداد

در حال حاضر سیاست ترکیه در قبال سوریه تابعی از نگرانی­های این کشور در مورد موقعیت کردهای سوریه در مناطق شمالی این کشور است. ترکیه هر گونه اقدام کردهای سوریه در راستای اعلام استقلال این مناطق را از سه نظر برای امنیت ترکیه تهدید قلمداد می­کند. ابتدا استقلال کردستان سوریه پایگاه و دژ محکمی در اختیار حزب کارگران کردستان برای حمله به هدف­های ترکیه فراهم می­آورد.دوم اینکه، موجب افزایش مطالبات کردهای ترکیه شده و گرایش­های گریز از مرکز را تقویت کرده و می­تواند تبعات ناگواری بر امنیت و تمامیت ارضی ترکیه بر جای بگذارد. و نهایتاً اینکه عامل نگرانی آنکارا از تحرکات کردهای سوریه ناشی از تغییراتی است که کردهای سوریه می-توانند بر معادلات آتی در منطقه بر جای بگذارند. ایجاد منطقه مستقل در شمال سوریه بر عمق استراتژیک کردها که از غرب سوریه تا شرق عراق امتداد می­یابد می­افزاید و موازنه قدرت میان دولت ترکیه و کردها را بر هم می­زند. از این رو ترکیه از تمام ابزارهای خود برای مهار کردهای سوریه استفاده می­کند. گرچه ترکیه منافع خود را از سوی کردهای سوریه در خطر می­بیند اما به نظر نمی­رسد بخواهد در شمال سوریه مداخله نظامی کند. حداقل اینکه به تنهایی درگیر در این بحران نخواهد شد. بنابراین ترکیه در حال حاضر با بهره گرفتن از ترکیبی از سیاست­ها شامل تهدید به حمله نظامی، تقویت اپوزیسیون عرب سنی شامل شورای ملی سوریه و ارتش آزاد سوریه، جلب حمایت حکومت اقلیم کردستان عراق برای مهار گرایش­های رادیکالی در مناطق کردنشین سوریه به دنبال مهار کردهای سوریه و از میان بردن تهدیدی بنام شکل­گیری حکومت کردستان سوریه است.

 

 

 

 

 

 

Share