فروردین ۱۷, ۱۳۹۹ – ۷:۴۸ ق.ظ |

مریم خالقی نژاد
کارشناس مسائل بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC

مفهوم «امنیت انسانی» در گفتمان امنیتی معاصر جای مهمی برای خود بازنموده و در سالیان اخیر به شکل شایانی مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, گفتگو

چالش ها و راهکارهای خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه -گفتگو با دکترغلامحسین دهقانی

نگارش در آذر ۲۰, ۱۳۹۵ – ۳:۳۴ ق.ظ
چالش ها و راهکارهای خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه  -گفتگو با دکترغلامحسین دهقانی
Share

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

پیشینه توجه به ایده خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه به چند دهه گذشته برمیگردد. امری که از سوی بازیگران و قدرت های منطقه ای مورد توجه چندان نبوده است. در این بین برای بررسی بیشتر وضعیت موجود و نوع نگاه ها، چالشها و راهکارهای سیاسی و حقوقی دستیابی به خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه گفتگویی داشته ایم:

واژگان کلیدی: چالش، راهکار، خلع سلاح، هسته ای ، خاورمیانه

مرکز بین المللی مطالعات صلح: پیشینه توجه به ایده خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه از چه زمانی بوده است؟

با شروع عصر اتمی در سال 1945 و بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی، رقابت شدیدی بین قدرت های بزرگ جهانی برای کسب این سلاح  به راه افتاد. به موازات این مسابقه تسلیحاتی، قدرت های میانی و منطقه ای نیز اشتیاق فراوانی برای کسب فناوری هسته ای پیدا کردند و احتمال دستیابی به سلاح هسته ای  توسط این کشورها بالا گرفت.در این وضعیت، ایده های مختلفی برای جلوگیری از اشاعه سلاح های هسته ای مطرح شد. یکی از این ایده ها، ایجاد مناطق عاری از سلاح های هسته ای بود. اولین بار این ایده در منطقه آمریکای لاتین با جدیت دنبال شد. به دلیل این که برخی کشورهای منطقه نگران بودند که برزیل و آرژانتین، دو قدرت منطقه ای آمریکای جنوبی، تبدیل به قدرت هسته ای شوند و در نتیجه مشکلات امنیتی جدی در آن منطقه ایجاد گردد. بنابراین، مکزیک نقش پیشرو را در ایجاد منطقه عاری از سلاح هسته ای در آمریکای لاتین ایفا نمود و معاهده تلاتلولکو شکل گرفت. این تحول قبل از انعقاد معاهده عدم گسترش سلاح های هسته ای (NPT) در سال 1968 بود. البته بعدها این ایده در افریقا,اسیای جنوب شرقی، اسیای میانه و پاسیفیک جنوبی  نیز با امضای توافقنامه هایی منطقه ای محقق گردید.  این تاریخچه را یادآوری کردم تا مشخص شود که ایده منطقه عاری از سلاح هسته ای در خاورمیانه باچنین پیش زمینه ای و حتی انگیزه های مشابه مطرح شد. ایده منطقه عاری از سلاح های هسته ای در خاورمیانه برای اولین بار 42 سال قبل یعنی درسال 1974 توسط ایران به طور رسمی طرح شد. نماینده ایران نزد سازمان ملل متحد در تاریخ 15 جولای 1974 نامه ای به کورت والدهایم، دبیرکل آن زمان ملل متحد نوشت و درخواست نمود موضوعی با عنوان «ایجاد منطقه عاری از سلاح هسته ای در خاورمیانه» در دستورکار مجمع عمومی گنجانده شود.سپس مصر به ایران پیوست و از این پیشنهاد حمایت کرد. متعاقبا هر دو کشور پیش نویس یک قطعنامه مشترک را در مجمع عمومی ارائه نمودند.قطعنامه از طرفهای ذیربط در خاورمیانه درخواست کرده بود دو کار انجام دهند: اول این که اعلام کنند قصد ندارند سلاح هسته ای کسب کنند و دیگر این که به NPT بپیوندند.

 قطعنامه با حمایت قاطع اعضای سازمان مللتصویب شد و فقط اسرائیل و میانمار به آن رای ممتنع دادند. از آن سال به بعد، مجمع عمومی هر سال قطعنامه ای با عنوان ایجاد خاورمیانه عاری از سلاح های هسته ای تصویب نموده است. در سال 1990 مصر پیشنهاد کرد دامنه این ایده علاوه بر سلاح های هسته ای، شامل دیگر سلاح های کشتار جمعی مانند سلاح های شیمیایی و میکروبی گردد و از آن زمان به بعد بحث ایجاد خاورمیانه عاری از سلاح های هسته ای و دیگر سلاح های کشتار جمعی مطرح شده است.    

مرکز بین المللی مطالعات صلح: علل توجه به این ایده از سوی بازیگران و قدرت های منطقه ای چه بوده است؟

 همانطور که اشاره کردم، بانیان و حامیان ایده خاورمیانه عاری از سلاح هسته ای نگران دستیابی برخی طرفهای منطقه ای به سلاح هسته ای و پیامدهای امنیتی ناشی از آن بودند. در آن زمان، ارزیابی ایران با توجه به جایگاه و نقش منطقه ای خودش این بود که با توجه به وضعیت سیاسی و اقتصادی حاکم در منطقه، وارد شدن سلاح هسته ای به معادلات منطقه ای به معنای به راه افتادن یک رقابت تسلیحات هسته ای پر هزینه خواهد بود و می توانست به فاجعه منجر شود. به همین دلیل، در طرح این پیشنهاد در سطح بین اللمللی پیشقدم شد. ایران در سال 1970عضو NPT شده بود. مصر نیز با تهدید امنیتی اسرائیل مواجه بود و در وضعیت جنگی با آن رژیم قرار داشت. به همین خاطر از پیشنهاد ایران استقبال کرد و همبانی شد. مصر NPT را در سال 1968 امضاء کرده بود ولی تا سال 1981 معاهده را تصویب نکرد. علاوه بر مصر و ایران، همه کشورهای خاورمیانه بجز اسرائیل از این پیشنهاد حمایت کرده و می کنند. زیرا همه آنها با تهدید امنیتی از جانب اسرائیل مواجه هستند. اسرائیل سرزمین های فلسطین را اشغال کرده و بارها به کشورهای منطقه تجاوز زمینی یا هوایی کرده است. بنابراین، کشورهای منطقه با خطر حادی روبرو هستند و این مهمترین انگیزه برای حمایت از ایده خاورمیانه عاری از سلاح های هسته ای است.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در وضعیت کنونی بازیگران عمده خاورمیانه چه رویکرد و نگاهی به خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه دارند؟ کشورهای منطقه خاورمیانه در نگاه به خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه به چند دسته تقسیم میشود؟ رویکرد اعمالی و اعلانی آنها تا چه میزانی متفاوت است؟

در یک طرف، کشورهای عمده خاورمیانه همچون ایران، مصر و دیگر کشورهای عربی قرار دارند که عضو NPT  هستند و سیاست آنها حمایت ازخلع سلاح هسته ای و ایجاد خاورمیانه عاری از سلاح هسته ای است. آنها در این خصوص دارای منافع مشترک هستند. بویژه ایران و مصردر همه جلسات بین المللی مرتبط این موضوع را پیگیری می کنند. به عنوان نمونه، آنها توانسته اند این موضوع را به عنوان یکی از موضوعات عمده کنفرانس های بازنگری NPT جا بیاندازند و از کشورهای هسته ای تعهدات سیاسی مشخصی برای پیشبرد پیشنهاد خاورمیانه عاری از سلاح هسته ای بگیرند. بنابراین، وقتی بحث خلع سلاح هسته ای و ایجاد منطقه عاری از سلاح هسته ای در خاورمیانه مطرح است تفاوت قابل توجهی بین مواضع اعمالی و اعلانی کشورهای خاورمیانه که حامی این پیشنهاد هستند دیده نمی شود. در طرف دیگر، اسرائیل قرار دارد که تنها غیر عضو NPT در خاورمیانه است و همواره در مسیر ایجاد منطقه عاری از سلاح هسته ای کارشکنی کرده است.متاسفانه این رژیم در اقدامات کارشکنانه خود از حمایت تلویحی و بعضا صریح آمریکا برخوردار است. به عنوان مثال، بر اساس توافق کشورهای عضو NPT در کنفرانس بازنگری  2010 قرار بود دبیرکل سازمان ملل به همراه آمریکا، انگلستان و روسیه کنفرانسی با حضور همه طرف ها در منطقه در مورد ایجاد خاورمیانه عاری از سلاح های هسته ای و دیگر سلاح های کشتار جمعی در سال 2012 برگزار کنند. در حالی که همه کشورهای منطقه از جمله جمهوری اسلامی ایران برای شرکت در این کنفرانس اعلام آمادگی کرده بودند، آمریکا فقط به خاطر مخالفت اسرائیل با این کنفرانس و دستورکار آن، به طور یکجانبه با برگزاری کنفرانس مخالفت کرد. نمونه دیگر حمایت مخرب آمریکا از اسرائیل در اقدامات کارشنکانه اش برای جلوگیری از هر گونه حرکت بین المللی برای خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه سال گذشته در جریان کنفرانس بازنگری 2015 NPT رخ داد. در آن کنفرانس آمریکا با  محتوای متن پیشنهادی در مورد ایجاد خاورمیانه عاری از سلاح هسته ای در سند نهایی کنفرانس مخالفت کرد و علیرغم اینکه پس از یکماه مذاکرات خسته کننده در مورد همه بندهای سند اجماع حاصل شده بود ، در نتیجه این مخالفت کنفرانس نتوانست سند اجماعی تصویب کند و شکست خورد. این ها نمونه هایی از سیاست نفاق آلود آمریکا در خصوص ایجاد خاورمیانه عاری از سلاح هسته ای است. آمریکا در حرف از این پیشنهاد حمایت می کند ولی در عمل نه تنها هیچ اقدامی در حمایت از این پیشنهاد نمی کند بلکه به تعهداتی که در کنفرانس های بازنگری 1995 و 2000 و 2010 داده بود نیز پایبند نبوده است. باید اضافه کنم که در کنفرانس بازنگری و تمدید NPT در سال 1995 ، بدلیل اختلاف نظر بین کشورها بویژه در حوزه تعهدات مربوط به خلع سلاح و استفاده صلح امیز از انرژی هسته ای و همچنین موضوع خاورمیانه، با توجه به اهمیت بسیار بالای تمدید نامحدود معاهده برای کشورهای هسته ای ، بالاخره پذیرفتند که برای جلوگیری از شکست کنفرانس  سه سند بصورت یکپارچه مورد تصویب قرار گیرند که یکی از ان سه سند قطعنامه ای تحت عنوان، قطعنامه ایجاد منطقه عاری از سلاح های هسته ای در خاورمیانه بود. دو سند دیگر یکی سند تمدید نامحدود بود و دیگری سندی تحت عنوان اصول و اهداف که از جمله راه اینده خلع سلاح هسته ای را ترسیم می کند. هیچیک از محتویات این اسناد تاکنون بجایی نرسیده بدلیل عمدتا مخالفت دول هسته ای بویژه امریکا.   تنها سندی که اجرایی شد تمدید نامحدود معاهده بود.  

مرکز بین المللی مطالعات صلح: چالش های فراروی خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه چیست؟

مهمترین چالش پیش رو در خاورمیانه، اسرائیل و زرادخانه هسته ای این رژیم است. اسرائیل به هیچ وجه حاضر نیست وارد فرایندی شود که هدف آن خلع سلاح هسته ای این رژیم باشد. بنابراین با همه ابتکارها و پیشنهادهایی که کشورهای منطقه در این خصوص ارائه داده اند بدون استثناء مخالفت کرده است. برای این مخالفت استدلالهای  کاملا بی ربطی هم مطرح می کند که عمده آن مرتبط کردن این مسئله با امنیت اسرائیل است.  اما همه کشورها چالش های امنیتی دارند اگر این امر بهانه ای برای در اختیار داشتن سلاح هسته ای باشد اغلب کشورها باید بدنبال چنین  سلاح مخربی بروند که در واقع اینگونه نیست. چالش دیگر، رفتارهای غیرمسئولانه  برخی کشورهای غربی  بویژه امریکا در حمایت از لجاجت ها و کارشکنی های اسرائیل است. این حمایت ها باعث جسور شدن اسرائیل در اقدامات ماجراجویانه اش شده است. وضعیت نابسامان کنونی در منطقه نیز باعث شده است جبهه حامیان خاورمیانه عاری از سلاح هسته ای تضعیف شود.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: راهکارهای سیاسی و حقوقی دستیابی به خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه چیست؟آینده دسترسی به خلع سلاح هسته ای در خاورمیانه به چه عواملی وابسته است و سناریوهای مختلف در این زمینه چیست؟

برای دستیابی به خاورمیانه عاری از سلاح هسته ای  راهکارهای  مختلفی وجود دارد، ولی بدون  یک اراده سیاسی بین المللی قوی و منسجم هیچ یک از راهکارها بجایی نمی رسد. کما اینکه تاکنون بجایی نرسیده.  بدیهی است که پیش شرط تحقق چنین ایده ای الحاق همه طرف ها در منطقه به NPT است. بر کسی پوشیده نیست که در حال حاضر در منطقه فقط اسرائیل از پیوستن به NPT امتناع کرده است و هیچ چشم اندازی برای الحاق این رژیم به معاهده پیش رو نیست. یک راهکار سیاسی طرح موضوع در شورای امنیت سازمان ملل متحد است. زیرا سلاح هسته ای اسرائیل در واقع تهدیدی علیه صلح و امنیت منطقه ای و بین المللی است و شورا وظیفه دارد برای رفع چنین تهدیداتی اقدام کند. البته عملکرد شورای امنیت نیز نشان داده که متاسفانه ملاحظات سیاسی بیش از توجه به تهدیدهای واقعی امنیت بین الملل، بر تصمیمات شورا اثر گذار بوده است. لذا تا زمانی که p3 بویژه امریکا در شورای امنیت حمایتی بی قید و شرط از اسرائیل دارند بسیار دور از انتظار است که شورای امنیت در این خصوص اقدامی کند. در حال حاضر شرایط امنیتی، سیاسی و اشاعه ای  در خاورمیانه نیز بگونه ای  نیست که احتمال هر گونه اعمال فشار در اینخصوص از سوی متحدین اسرائیل  بر این رژیم در آینده نزدیک قابل تصور باشد. 

 

Share