خرداد ۲۷, ۱۳۹۸ – ۸:۱۰ ق.ظ |

کارشناس مسائل افغانستان
مرکز بین المللی مطالعات صلح-ipsc

افغانستان کشوری است که بیش از 5 هزار سال تاریخ فرهنگی و تمدنی دارد و به اعتقاد شرق شناسان، این کشور به عنوان چهار راه تلاقی بزرگترین فرهنگ ها …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » اوراسیا, مقالات, مقالات تحلیلی

پیامدهای استقرار سیستم دفاع موشکی S-500 بر بازدارندگی متعارف روسیه

نگارش در اسفند ۱۶, ۱۳۸۹ – ۱۱:۱۱ ق.ظ
پیامدهای استقرار سیستم دفاع موشکی S-500 بر بازدارندگی متعارف روسیه
Share

ولی کوزه­گر کالجی

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

 

بیان رخداد

به موازات بهبود قابل توجه مناسبات مسکو-واشنگتن بویژه با امضا و تصویب قرارداد کنترل تسلیحات استراتژیک موسوم به «استارت جدید» توسط پارلمان­های دو کشور، فدرسیون روسیه در صدد استقرار نسل پنجم سیستم دفاع ضد موشکی خود موسوم به S-500 تا اواخر سال ٢٠١٢ میلادی است. اعلام این خبر از سوی ژنرال الکساندر زلین، فرمانده کل نیروی هوایی روسیه، بدان معنی است که کرملین همچنان با دیده ترید و احتیاط به توافقنامه­های صورت گرفته با ایالات متحده و پیمان ناتو می­نگرد و بر اساس خط مشی سنتی خود، تهدید علیه امنیت ملی روسیه از سوی جهان غرب را همچنان به عنوان گزینه جدی مورد توجه قرار می­دهد. در این نوشتار ضمن مرور اجمالی سیر تحولات سیستم دفاع ضد موشکی در روسیه            (S-300,S-400,S-500)، به نقش و تاثیر استقرار این سیستم بر توان بازدارندگی این کشور و روند توازن قدرت در عرصه بین­المللی پرداخته خواهد شد.

تحلیل رخداد

شکل­گیری و بالندگی ادبیات بازدارندگی در روابط بین­الملل نتیجه فرایند طولانی و پر کشمکش رقابت­های تسلیحاتی میان مسکو و واشنگتن از دهه ١٩۵٠ میلادی تا کنون است. این روند در طی این دوران نسبتاً طولانی و علی­رغم فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و پایان جنگ سرد، همچنان ادامه دارد. در طی این مدت، دو طرف با صرف هزینه­های بسیار سنگین با طراحی و ساخت انواع سلاح­های هسته­ای و استقرار       سیستم های مختلف موشکی و دفاع ­موشکی کوشش نمودند توازن قدرت را در پرتو بازدارندگی متعارف و            غیر متعارف ایجاد و حفظ نمایند. در این میان طراحی و استقرار سیستم­های مختلف دفاع موشکی از اهمیت بسیار بالایی برای دو طرف در تامین امنیت فضایی کشور برخوردار بود و بخش عمده­ای از کوشش­های سیاستگذاران روسی و آمریکایی معطوف به این امر گشت.

نخستین کوشش روس­ها در استقرار سیستم دفاع موشکی به دهه ١٩۵٠ بر می­گردد؛ آن هنگام که در مسکو در تابستان ١٩۵٣ از آزمایش موشکهای دور برد آمریکا -که هدف اصلی از انجام آنها حمل سلاحهای هسته­ای به مقصد اهداف استراتژیک در خاک شوروی بود- آگاهی یافت. واکنش روسیه به این تهدید، طراحی و اجرای طرح سیستم دفاع موشکی موسوم به A-35 ABM جهت دفاع از مسکو بود. سیستم یادشده پس از پشت سر گذاردن آزمایش­های مختلف، نهایتاً در سال ١٩٧٨ میلادی، در وضعیت عملیاتی قرار گرفت.

یک سال پس از از راه اندازی سیستم جد ید دفاع موشکی، یعنی سال ١٩٧٩ خبر استقرار ١٠٨ فروند موشک (Pershing-2 ) در خاک آلمان شرقی سابق و اندکی بعد آغاز پروژه جنگ ستارگان رونالد ریگان یک بار دیگر شوروی سابق را به تلاشی همه جانبه جهت مقابله با این تهدید آتی انداخت و این بار سیستم ABM-3 و نیز سامانه S-300 جهت حمایت از مسکو عملیاتی گردید. در این بین سامانه S-300  به دلیل برخورداری از قابیلت­های فراوان در رهگیری و هدف قرار دادن موشک های بالستیک دور برد­، نقشی حیاتی در حفظ توان بازدارندگی روس ها در طی دهه ١٩٨٠ میلادی ایفا نمود. با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، پایان جنگ سرد و مشکلات بسیار فراوان سیاسی و اقتصادی جامعه روسیه در طی دهه ١٩٩٠ میلادی مانع از توسعه نسل جدید سیستم­های دفاع ضد موشکی از سوی روسیه گردید.

در این بین عوامل متعددی چون رستاخیز قدرت سیاسی و اقتصادی روسیه در دوران حکومت ولادمیر پوتین، افزایش توان اقتصادی و مالی روسیه (در پرتو افزیش جهانی بهای انرژی) و اعمال      سیاست­های تقابل جویانه ایالات متحده و ناتو در دوران حاکمیت نومحاظه کاران در واشنگتن بویژه با اعلام طرح استقرار سپر دفاع موشکی در شرق اروپا (چک و لهستان) موجب شد تا روس­ها مجدداً به فکر طراحی و ساخت نسل جدیدی از سیستم­های دفاع ضد موشکی بیافتند و بدین ترتیب سامانه S-400 از سال ٢٠٠۴ وارد سیستم دفاع ضد موشکی روسیه گردید. این سامانه با قابلیت رهگیری همزمان شش هدف و با برد بیش از ۴٠٠ کلیومتر (٢۵٠ مایل) قادر است هواپیماهای نظامی، موشک­های کروز و بالستیک (موشک­های بالستیک با برد بیش از ٣۵٠٠ کیلومتر) را مورد هدف قرار دهد. روس­ها به منظور محافظت از فضای هوایی خود، دو دسته از این سامانه را در بخش مرکزی و شرق دور (ولادی وستک) روسیه مستقر نمودند.

در ادامه این روند روبه رشد و به موازات تصویب «مفهوم جدید دفاع هوایی-فضایی روسیه» طراحی و ساخت نسل مدرن­تری از سیستم های دفاع ضد موشکی موسوم به سامانه S-500 در دستور کار روس­ها قرار گرفت؛ سامانه­ای که طراحی آن از سال ٢٠٠٩ آغاز گردید و مقامات روسی امیدوارند که تا سال ٢٠١٢ بتوانند آن را عملیاتی کنند. این سامانه جدید با قابلیت رهگیری همزمان ده هدف و با برد بیش از ۶٠٠ کیلومتر (٣٧٣ مایل) قادر است موشک­های بالستیک بین قاره­ای را مورد هدف قرار دهد. در این بین ژنرال الکساندر زلین، فرمانده نیروی هوایی روسیه اعلام نمود که: «­سامانه S-500 قادر است بسیاری از مشکلات موشکی را روسی را حل نماید. این سامانه از آن رو حیاتی است که تا سال ٢٠٣٠ ایالات متحده به راحتی قادر خواهد بود با سیستم­های سیار دقیق و هدایت شونده از هوا و فضا­، هر هدفی را در خاک روسیه مورد هدف قرار دهند. این مساله، دلیل اصلی توسعه نیروی هوایی روسیه تا سال ٢٠٢٠ است تا با ایجاد یک شاخه جدید در نیروی هوایی قادر باشد از فضای روسیه در مقابل تهدیدات آتی محافظت نماید».

در مجموع پیشرفت­های روسیه در حوزه سیستم های موشکی نشان می­دهد که علی­رغم وجود توافقات مختلف میان روسیه و ایالات متحده در طول دهه­های گذشته، بی اعتمادی و سو ظن تاریخی میان دو طرف کماکان وجود دارد. در طی چند دهه گذشته، مسکو و واشنگتن کوشش نمودند با امضا و تصویب توافقات مختلف در راستای برقراری موازنه قدرت در دو حوزه متعارف و غیر متعارف گام بردارند. امضا و تصویب پیمان موشک های ضد موشک بالستیک (آی بی ام) در سال ١٩٧٢میلادی ( که بر اساس مفاد آن طرفین باید تحقیقات خود را در زمینه تولید موشکهای ضد موشک بالستیک محدود سازند)  و پیمان­های موسوم به استارت یا پیمان کاهش تسلیحات هسته­ای در سال های ١٩٩١، ٢٠٠١ و ٢٠١٠ میلادی (که بر اساس مفاد آن طرفین باید کلاهک­های هسته ای خود را طبق یک جدول زمان بندی کاهش دهند) از مهم­ترین اقدامات مسکو و واشنگتن در این زمینه به شمار می­رود.

نکته شایان توجه در این بین، پیشرفت های دو کشور در حوزه غیر متعارف و ناکامی های دو طر در وزه متعارف است. امضا پیمان جدید استارت میان اوباما و مدودف در پراگ (٨ آوریل ٢٠١٠) آخرین نمونه توافقات دو کشور در حوزه توان غیر متعارف به شمار می­رود. این در حالی است که در حوزه متعارف روند اوضاع به گونه ای دیگر رقم خورده است. خروج یک جانبه آمریکا از پیمان موشک­های ضد موشک بالستیک (آی بی ام) در سال ٢٠٠٢ میلادی را می­توان پایانی بر همکاری­ها و توافقات دو کشور در حوزه متعارف دانست؛ چرا که تاکنون هیچ توافق دیگری در ان حوزه بین دو کشور صورت نگرفته است. تاثیر روانی این موضوع بر روی مقامات سیاسی و نظامی روسیه کاملاً مشهود است. در واقع خروج ایالات متحده از پیمان آی بی ام به روس­ها نشان داد که واشنگنتن با خروج یک جانبه از پیمان، پیگیری طرحهای ضد موشکی و بویژه با طرح ایجاد سامانه موشکی ضد موشکهای بالستیک در جمهوری چک و لهستان در دولت بوش و استقرار آن در خاک ترکیه در دولت اوباما، کاملاً در جهت مخالف اهداف این پیمان گام برمی­دارد. از این رو است که روس­ها کوشش نمودند با تصویب «مفهوم جدید دفاع هوایی-فضایی روسیه»  و طراحی و ساخت نسل مدرن­تری از سیستم های دفاع ضد موشکی موسوم به سامانه S-500 به مقابله با برنامه­های موشکی ایالات متحده بپردازند.

در واقع با توافق دو کشور در حوزه غیر متعارف (سلاح های هسته­ای و استراتژیک) رقابت تسلیحاتی میان روسیه و ایالات متحده به حوزه های نظامی متعارف بویژه  بخش موشکی منتقل شده است و همین امر زمینه را برای توسعه فناوری­های موشکی دو طرف بویژه برای روس ها فراهم ساخته است. اقداماتی چون اختصاص بیش از ٣۶ تریلیون روبل (معادل یک میلیارد و ١۶١ میلیون دلار) برای نوسازی توان دفاعی روسیه در فاصله سال های ٢٠١١ تا ٢٠٢٠ میلادی، طرح مدرن سازی  80 درصد زرادخانه‌ های نظامی روسیه با تسلیحات مدرن، پیش بینی استقرار بیش از یک هزار و 500 هواپیما و بالگرد و همچنین حدود 200 سامانه موشکی در طی یک دهه آینده در ارتش روسیه، آزمایش نسل پنجمی جنگنده بمب افکن مافوق صوت، استقرار یک یک مجموعه پدافند موشکی « S-300» را در خاک آبخازیا (پس از بحران اوت ٢٠٠٨ گرجستان) و  تحویل دو سیستم « S-400» در شرق دور روسیه به فرماندهی عملیاتی‌ـ‌استراتژیکی «واستوک» و از همه مهم­تر طراحی و ساخت سامانه جدید S-500 حاکی از نگاه جدی روس­ها به مقوله افزایش بازدارندگی متعارف بویژه در بخش موشکی است.

به نظر می­رسد در شرایط کنونی، روسیه به خاطر پرهیز از اختصاص بخش عمده‌ای از بودجه خود به امور دفاعی، جلب نظر ایالات متحده در الحاق به سازمان تجارت جهانی و ایالات متحده نیز به دلیل کاهش هزینه‌های تسلیحاتی؛ جلب همکاری روسیه در اعمال فشار به برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران؛ دسترسی نیروهای ناتو به استفاده از قلمرو روسیه برای رسانیدن تدارکات به افغانستان و حفظ پایگاه هوایی امریکا در قرقیزستان، جهت­گیری توسعه­طلبانه در حوزه تسلحات غیر متعارف را فعلاً با روندی کند پیگیری         می­نمایند اما با شتاب بسیار قابل ملاحظه­ای در حوزه غیر متعارف بویژه در بخش موشکی در حال فعالیت هستند تا بتوانند توان دفاعی و بازدارندگی را در نقطه مطلوب و مورد نظر خود حفظ نمایند.

دورنمای رخداد

اعلام طرح استقرار سیستم دفاع موشکی S-500 از سوی ژنرال الکساندر زلین، فرمانده کل نیروی هوایی روسیه، تحولی مهم در حوزه توان متعارف این کشور دارد. روند رو به رشد روسیه در بخش موشکی که از سیستم های S-300  و S-400 به سیستم پیشرفته S-500 رسیده است، حاکی از توجه ویژه سیاستگذاران روسی به این بخش است. اخباری نیز مبنی بر طراحی سیستم فوق پیشرفته S-1000 از سوی روس­ها است که به احتمال فراوان در سال ٢٠٢٠ جایگزین سیستم S-500 خواهد شد. این امر از یک سو با توجه به برتری قابل توجه سیتم S-500 بر موشک های پاتریوت و کروز ایالات متحده می­تواند حداقل در کوتاه مدت، موازنه قدرت را در بخش موشکی به نفع روسیه تغییر دهد. از سویی دیگر نیز موجب خواهد شد که آمریکایی­ها و نیز ناتو در استقرار سامانه دفاع موشکی مورد نظر خود در خاک ترکیه با احتیاط بیشتری عمل نمایند. اما نتیجه کلی و مشترک این اقدام روس­ها، افزایش رقابت تسلیحاتی و صرف هزینه­های دفاعی سنگین خواهد بود و احتمال دارد با تشدید آن و نیز کمرنگ شدن عوامل و ملاحظاتی که در شرایط کنونی موجب نزدیکی دو کشور روسیه و ایالات متحده شده است، در آینده این رقابت به حوزه غیر متعارف نیز سرایت نماید و شرایط پیمان ای بی ام در پیمان استارت جدید تکرار شود.

Share