خرداد ۲۹, ۱۳۹۷ – ۷:۲۵ ب.ظ |

اژدر پیری سارمانلو
کارشناس ارشد روابط بین الملل، سردبیر و تحلیلگر سیاسی 
مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC
درست مدت زمان کوتاهی بعد از ملاقات بین رجب طیب اردوغان و دولت باغچه‌لی بود که رئیس حزب عدالت و …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, گفتگو

علویان ترکیه و نگاه به هلال اخوانی – گفتگو با دکتر جعفر حق پناه کارشناس مسائل ترکیه

نگارش در تیر ۲۵, ۱۳۹۱ – ۸:۱۳ ق.ظ
علویان ترکیه و نگاه به هلال اخوانی  – گفتگو با دکتر جعفر حق پناه  کارشناس مسائل ترکیه
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC


واژگان کلیدی: علویان، ترکیه، نقش، نفوذ، هلال اخوانی، آک پارتی

علویان ترکیه هر چند ریشه در تاریخ این کشور دارند، اما همواره در طول سده های گذشته در تاریخ امپراطوری عثمانی و دوران کمالیسم نقشی پررنگ در صحنه ی سیاسی این کشور نداشته است. همچنین آمارها و کارکرد این اقلیت مهم ترکیه با ابهام هایی چند روبرو بوده است .در این بین برای بررسی بیشتر نقش این جامعه مهم در ترکیه نوین و آینده و  نفوذ آنان در وضعیت کنونی و  آینده به گفتگویی با دکتر جعفر حق پناه کارشناس مسائل ترکیه نشسته ایم:

واژگان کلیدی: علویان، ترکیه، نقش، نفوذ، هلال اخوانی، آک پارتی


مرکز بین المللی مطالعات صلح: برخی به  جمعیت  نزدیک به 15 میلیون علوی ترکیه اشاره میکنند و برخی نیز به جمعیت علوی ها در ترکیه را  حدود چند میلیون و یا حتی بیست میلیون می دانند. در این حال به نگاه شما جمعیت واقعی علویان در ترکیه تا چه میزانی است ؟

 من فکر میکنم به طور طبیعی و در نبود یک سرشماری بی طرفانه و علمی هر نوع تخمینی که در مورد شمار و  جمعیت علویان در ترکیه انجام گیرد به نوعی گامه زنی شخصی است. با این حال نمی توان آمار دقیقی از  جمعیت و گروه در ترکیه ارائه داد. در این حال در این گونه از موارد در کشورهایی مانند ترکیه دولت ها همیشه تلاش می کنند تا به نوعی صورت مساله و آمار را به گونه ی مورد نظر خود ارائه دهند. گروهای رقیب و  جمعیتی نیز  به همین گونه فکر می کنند و می اندیشند. بنابراین باید رقمی بینابین ادعای مقامات دولتی و رهبران و شخصیتهای اقلیت و یا آن گروه را به عنوان معیاری درست در نظر گرفت. در این بین به نظر من جمعیت واقعی  علویان در ترکیه از یک سو از آنچه که دولت ارائه میکند بیشتر است و از سویی هم از آنچه که این گروه مذهبی ارائه میدهد کمتر است. یعنی ناظران بی طرف رقم درست جمعیت گروه  مذهبی علویان در ترکیه را تا 15 میلیون نفر جمعیت را برآورد میکنند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: علل وجود ابهانات گسترده در مورد جمعیت ، عملکرد و… علویان در ترکیه چیست ؟

این امر به خاطر سیاسی شدن مساله اقوام و تنوعات قومی و مذهبی در کشورهایی مانند ترکیه صورت گرفته است. یعنی مساله ابهامات، اختلاف نظرها نه تنها در مورد جمعیت عملکرد و.. علویان وجود دارد بلکه در مورد کردها  و ارامنه نیز چنین است. در این حال دولتهای گذشته در ترکیه نیز تلاش کرده اند تا به گونه مطلوب خود آمارهایی را در مورد سه اقلیت فوق ارائه دهند و در جهت تخفیف و کم شمار نشان دادن آنها پیش روند. در مقابل نیز  گروه های قومی و  مذهبی اقلیت نیز تلاش کرده اند که به گونه ای درمورد جمعیت و شمار  واقعی خود بزرگنمایی هایی را مورد توجه قرار دهند. در واقع نگاه دولت ترکیه به مساله اقوام و مذاهب در  این کشور به دوران آتاتورک در ترکیه (که بر مدار  اتحاد و یکپارچه سازی و ادغام هویت های متفاوت در ملت بزرگ ترک بوده است) بر می گردد. در این قالب ترکیه سرزمین ترک ها دانسته شده است و از این رو تلاش شده است تا صورت مساله به  نوعی به نفع  جمعیت غالب یا ترک ها به پیش برده  شود و گروه های قومی و مذهبی کمتر و کم شمار نشان داده شوند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: برخی براین نظرند که علویان ترکیه عمدتا در سه گروه نژادى عرب، کردها و ترک دسته بندى مى‏شوند. این امر چه تاثیری بر همگرایی آنان در ساختارهای سیاسی جامعه ترکیه می گذارد؟

در واقع علویسم یک باور فکری در ترکیه به شمار میرود و چندان ربطی به تقسیم بندی های قومی ندارد. بنابراین این تفکر از سویی می تواند جنبه و کارکرد انسجام بخشی در میان معتقدان به باور علوی فارق از نوع قومیت آن انجام دهد. یعنی تفکر علویان میتواند موجب همگرایی در بین قشر  وسیعی را فراهم کند. از سویی دیگر هم  تفکر علویان در ترکیه می تواند انشقاقی را در بین معتقدان این باور و گروه های دیگری که به این باور معتقد نیستند به وجود آورد. در این بین باید توجه کرد که باور علویسم به نوعی بیشتر با تفاهم، تسامح و مدارا همخوانی دارد و به نوعی آیینی معناگر است. یعنی برداشت های خیلی ایدئولوژیک و  سیاسی شده در بین علویسم دیده نمی شود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در نگاهی مقایسه ای اگر به جایگاه علویان ترکیه بپردازیم جایگاه و نقش کنونی و پیشین علویان در ساختار قدرت و احزاب ترکیه چگونه مورد ارزیابی شما قرار می گیرد؟

من نمی خواهم نگاهی تاریخی به این امر داشته باشم، اما معمولا در موران معاصر علویان مورد بی مهری تفکر و باور کمالیستی غالب در ترکیه قرار می گرفتند و اینان  عمدتا به عنوان گروهی حاشیه ای مطرح  می شدند که از فرصتها و  امکانات محروم بودند. اما به تدریج هر اندازه که گشایشی در ترکیه ایجاد شد (یعنی از  اوایل دوره 1990 و در دوره اوزال و سپس سلیمان دمیرل در ترکیه )، فضای بازتر سیاسی مورد نظر بیشتر قرارگرفت و نوعی تساهل و تسامح بیشتر و دمکراسی سازی مد نظر قرار گرفت؛ گروه هایی مانند علویان که قبلا محدودیت بیشتری داشتد به تدریح موقعیت های بهتری را به دست آوردند. اکنون نیز علویان از نظر اقتصادی از جایگاه خوبی در ترکیه برخوردار هستند.  چنانچه اکنون وضعیت علویان با توجه به صنعت توریسم و… بهتر شده، وزن و اعتبار آنان در صحنه ی سیاسی ترکیه بالا رفته و نسبت به دهه های گذشته دارای موقعیت به مراتب بهتری هستند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نقش علویان در بدنه و بافت حزب حاکم آک پارتی تا چه میزانی است ؟

علویان به معنایی با حکومت هایی در ترکیه که ایدئولوژیک نیستد چه ایدئولوژی قومی و یا پان ترکیست و یا  ایدولوژ ی مذهبی خاص مذهبی بهتر کنار آمده اند. در این دوران ها بخت و اقبال زمانه هم به این گروه روی می آورده و فضایی بازتر برای آنها ایجاد کرده است. از این جهت علویان همواره با احزابی مانند جمهوری خواه خلق جدید (تا احزابی ماند آک پارتی و احزاب مذهبی و اخوانی که به نوعی زاویه  فکری و عقیدتی با علویان دارند) راحت تر بوده و بهتر با این حزب کنار آمده اند . از این  جهت در دوره اخیر گشایش خاصی برای علویان ایجاد نشده است و همین امر هم  برای کردها و ارامنه مد نظر بوده است. این امر هم به انگاره های اخوانیسم  حاکم بر حزب آک پارتی بر می گردد. گذشته از این گرایش علویان به سوی هر حزبی در ترکیه تا حدی ناشی از منازعات و گرایش های سیاسی روز هم هست. اما به طور کلی آک پارتی از این جهت که توانسته است نوعی ثبات سیاسی و اقتصادی دیرپا و مستمر و فرصتهایی را برای ترکیه ایجاد کند به نوعی هم با همراهی نسبی همه گروه های ترکیه مواجه شده است و  علویان هم در این فضای نسبی شریک هستند. در این حال اگر رخدادهای دیگری در خاورمیانه رخ دهد و گرایش های مذهبی بیشتری از سوی آک پارتی بروز یابد در آن زمان باید منتظر بروز رفتارهایی خاص و واگرایانه تر در میان علویان با آک پارتی بود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به سیاست خارجی ترکیه در مورد سوریه و نگاه به علویان سوری این امر چه تاثیری بر جایگاه و رابطه علویان با دولت در ترکیه گذاشته و می گذارد؟

اگر در آینده نوعی هلال اخوانی در منطقه خاورمیانه ایجاد گردد و مصر ، اردن، سوریه و ترکیه را در برگیرد. یعنی نه تنها سیاست خارجی بلکه سیاست داخلی ترکیه نیز تحت تاثیر بیشتر انگاره های و آموزه های اخوانی قرار گیرد، ممکن است علویان ترکیه واکنشهای هویتی بیشتری از خود نشان دهند. طبیعتا این امر تا حدی با واگرایی هایی هم همراه خواهد بود. اما فعلا باید در مفروصه کلی شک کرد که تا چه حدی امکان تشکیل چنین هلالی وجود دارد؟ گذشته از  این ترکیه به شدت از  هویت خواهی های داخلی خود آسیب پذیر است. لذا اگر اکنون به سیاست خارجی و مورد خاص نگاه ترکیه به سوریه بپردازیم باید گفت ترکیه مجبور است در رفتار  خود نسبت به سوریه ملاحضات داخلی در مورد علویان ترکیه در مورد سوریه را در نظر گیرد. چرا که اقلیت علویان در ترکیه به هر حال پتانسیلهای قابل توجهی دارد و می توانند به نوعی برای سیاست داخلی ترکیه مساله ساز باشد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به سیاستهای اردوغان و …آیا میتوان گفت روابط علویان، با اکثریت اهل سنت ترکیه با شکاف و واگرایی بیشتری روبرو است ؟

اکنون در بدنه اجتماعی ترکیه میل به ادغام وجود دارد، اما اینکه این میل تا چه حدی سیاسی شود تابع برخی از  متغیرهایی است که ممکن است از  خارج کشور تحمیل گردد و یا رسانه ها و دولت به آن دامن زنند. گذشته از این نیز مردم ترکیه نیز خیلی به دامن زدن و  فعال کردن این گونه از گسستها میل خوشی نشان نمی دهند. حتی منازعه ترکی- کردی که از منازعه سنی – علوی پررنگ تر بوده تا حدی در حال کمرنگ شدن است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به نگاه و هواداری علویان از پایه‏هاى مهم نظام جمهورى سکولار ترکیه مهمترین نگرانیهای  علویان ترکیه از  اصلاحات دولت اردوغان در مورد قانون اساسی و  نظام ریاستی چیست؟

علویان از اینکه  هویت آنان در هویتهای بزرگ دیگر ترکیه چه در قالب  مذهبی و یا قومی آن هضم گردد به شدن حساسیت نشان می دهند. مثلا آنان از اینکه مکانهای عبادی آنها تحت نظارت سازمان دیانت ترکیه قرارگیرد هراس دارند، لذا مواردی حساسیت زایی برای علویان در ترکیه وجود دارد و به شدت هم در مقابل آنها ایستادگی خواهند کرد. گذشته از این ممکن است علویان هم برای حفظ حساسیت های خود همچنان چالش هایی با دولت آک پارتی داشت باشد . گذشته از این دغدغه علویان در مورد مساله نظام ریاستی و پارلمانی در ترکیه خیلی به نوع نظام بر نمی گردد بلکه بر این نقطه تاکید دارند که چه جریان سیاسی بخواهد اعمال حاکمیت کنند. یعنی خیلی به شکل نظام خیلی حساس نیستند بلکه به محتوای سیستم و عملکرد آن حساس هستند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: به نگاه شما آینده نقش و جایگاه علویان در ترکیه به چه عواملی بستگی دارد ؟

 بخشی از این رابطه به سیاست خارجی ترکیه در منطقه، نوع رابطه  ترکیه با ایران، ادغام و یا عضوبت ترکیه در اتحادیه اروپا و همچنین برخی از رویدادهای داخلی ترکیه بستگی دارد. یعنی اینکه سیاست قومی دولت و یا  چگونگی حل مسائلی مانند مسائل کردی و یا علوی می تواند در رابطه بین دولت ترکیه و علویان موثر باشد، اما باید در کل نقش آفرینی علویان در ترکیه وکارکرد آنها در ترکیه را پررنگ تر ترسیم کرد و نقش آفرینی آنها را بیشتر ملاحظه کرد. در این حال باید توجه داشت که پویایی و دینامیسم علویان ترکیه در حوزه های مختلف  قابل توجه است. آنان هم انسجام و همگرایی خوبی دارند و هم پشتوانه خوبی از نظر اقتصادی داشته و دارند. در این حال اگر این گروه به کادر سازی و تشکلات سیاسی ویژه خود دست زنند به  نظر میرسد ما با افزایش نقش علویان در ترکیه نیز مواجه خواهیم بود.

Share