آذر ۱۸, ۱۳۹۸ – ۶:۴۷ ق.ظ |

کارشناس ارشد مسائل یورآسیا
مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC
واژگان کلیدی:آینده، حضور نظامی ، امنیت روسیه ، آفریقا ، حضور زمینی، مسکو،
 
در چند سال گذشته با افزایش فعالیت‌ روس‌ها در آفریقا، کمک های نظامی و …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, گفتگو

سیاست خارجی ترکمنستان و اصل بی طرفی گفتگو با دکتر حسن بهشتی پور استاد دانشگاه و کارشناس مسائل آسیای مرکزی

نگارش در بهمن ۲۷, ۱۳۹۰ – ۷:۳۴ ب.ظ
سیاست خارجی ترکمنستان و اصل بی طرفی  گفتگو با دکتر حسن بهشتی پور  استاد دانشگاه و کارشناس مسائل آسیای مرکزی
Share

 فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC


 

مقدمه: در دو دهه پس از استقلال جمهوری ترکمنستان از شوروی پیشین سیاست خارجی این کشور با تحولاتی روبرو بوده است است و همزمان با افزایش استقلال از مسکو دست به روابط گسترده ای با سایر کشورها زده است. در این بین با توجه به برگزاری اخیر انتخابات ریاست جمهوری در این کشور کوشیدیم تا با طرح گفتگویی با دکتر حسن بهشتی پور به سیاست خارجی این جمهوری، اهداف و نگاه این کشور به بازیگران منطقه ای و جهانی بپردازیم:

مرکز بین المللی مطالعات صلح: به طور کلی مهم ترین اهداف سیاست خارجی جمهوری ترکمنستان چیست؟

ترکمنستان با بیش از480 هزار کیلومتر مربع کشورپس از قزاقستان وسیع ترینکشور در منطقه آسیای مرکزی است اما به دلیل بیابانی بودن دوسوم خاک این کشور، جمعیتی در حدود پنج تا پنج و نیم میلیون نفر دارد.  برخورداری از منابع سرشار نفت و گاز، از لحاظ ژئو اکونومی  جایگاه ویژه ای را به این کشور داده است. به طوری که ترکمنستان پس از روسیه، ایران و قطر، چهارمین ذخایر گاز دنیا را در اختیار دارد. این کشور همچنین روزانه حدود 220 هزار بشکه نفت تولید که نیمی از آن را صادر می کند. این موقعیت باعث شده است تا ترکمنستان بتواند جایگاه نسبتا خوبی در تاثیرگذاری در معادلات منطقه ای وانرژی  بین المللی داشته باشد.

 بخاطرهمین برخورداری ازمنابع انرژی ، این کشور تلاش کرده از طریق جذب سرمایه گذاران خارجی امکان  افزایش صادرات گاز را بدست آورد. همچنین با افزایش تولید نفت این کشوردر سالهای اخیر ترکمنستان حداقل از نظر ژئواکونومیک وضعیت خود را بهبود بخشیده است، اما این کشور برای تثبیت موقعیت خود در منطقه نیاز دارد توسعه همه جانبه و پایدار را در دستور کار خود قرار دهد. یعنی توسعه اقتصادی در این کشور اگر با توسعه سیاسی و اجتماعی و فرهنگی همراه نشود، نمی تواند به اهداف مورد نظر برسد. به عنوان نمونه به گزارش سازمان شفافیت بین المللی ترکمنستان از نظر فساد مالی و رشوه خواری وضعیت بسیار بدی دارد. بنابراین با وجود پیشرفت اقتصادی و تجربه رشد اقتصادی 14 درصدی در سال 2011 این کشور در زمینه توزیع عادلانه درآمد وثروت هنوز دچار مشکلات اساسی  است. در نتیجه با وجود رشد اقتصادی و برخورداری از منابع عظیم انرژی اکثریت مردم این کشور از لحاظ سطح  رفاه  و برخورداری اجتماعی با مشکلاتی روبرو هستند. با در نظر گرفتن چنین شرایط و موقعیتی است که رهبران ترکمنستان  با  اتخاذ سیاست بی طرفی از یک سو حساسیت درمورد خود را کم می کنند و از سوی  دیگر میدان جدیدی را برای نقش آفرینی بوجود می آورند تا بتوانند میزان تاثیرگذاری خود را بر اقتصاد دنیا افزایش دهند.

بنابراین هدف و برنامه ترکمنستان محور قرار دادن اقتصاد درسیاست خارجی است که محور اصلی آن هم تولید گاز و نفت است. چرا که ترکمنستان از سایر مولفه های مهم تاثیرگذاری در سیاست خارجی بی بهره است.  مگر اینکه بعدها تغییراتی در معادلات منطقه ای آسیای مرکزی و یا افغانستان به وجود آید  و به وزن تاثیرگذاری ترکمنستان بیافزاید.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: اگر به سیاست خارجی ترکمنستان در سالهای اخیر (با توجه به اصل بی طرفی) با دوران صفر مراد نیازف  نگاهی مقایسه ای داشته باشیم  آیا سیاست خارجی این کشور به سمت خروج از بی طرفی  حرکت کرده است؟

 بله. بی طرفی مطلقی که  نیازوف دنبال می کرد به سمت خنثی بودن در تحولات منطقه ای و بین المللی نمود پیدا میکرد. بطوری که در مواردی ترکمنستان حتی از رای ممتنع دادن هم امتناع می کرد، زیرا رای ممتنع را نوعی موضع گیری به شمار می آورد درنتیجه درهمکاریهای منطقه ای نوعی انزوای مثبت را تجربه می کرد.  تنها همکاری آن دوران عضویت ترکمنستان درطرح مشارکت برای صلح ناتو بود که آن هم پس ازتحولات یازده سپتامبربه بعد دستخوش تحولات ریشه ای شد. اصولا نیازوف با اجرای سیاست بی طرفی مطلق تلاش می کرد از یکسو از میزان تهدید علیه حاکمیت خود بکاهد و از سوی دیگر منافع ملی ترکمنستان را با ایجاد انگیزه برای سرمایه گذاران در سایه ثبات سیاسی بدست آورد.  الگوی او کشور سوئیس در اروپا بود که  از نظر رفاه اقتصادی و اتخاذ موضع بی طرفی تبدیل به قدرتی در اقتصاد اروپا شده و توانست از آثار مخرب دو جنگ جهانی اول و دوم خود را محفوظ نگه دارد. این خط مشی از طرفی به دلیل آنکه در رقابت های منطقه ای و بین المللی ، میزان تهدید را برضد ترکمنستان  کاهش می داد مثبت بود، ولی از سویی دیگر هم منفی بود. چرا که این کشور امکانات لازم را از نظر ژئوپلتیک و ژئواستراتژیک برای اینکه قدرت منطقه ای مثل سوئیس باشد، نداشت. شاید به همین دلیل در پنج سال اخیر بردی محمد اف گام به گام تلاش کرد از موضع بی طرفی مطلق فاصله گرفته و به نوعی سیاست بی طرفی نسبی و فعال را در پیش بگیرد. بر این اساس در پنج سال گذشته ترکمنستان  مناسبات خود را از سویی با امریکایی ها و از سویی دیگر و با روس ها و همسایگانی مانند ایران، قزاقستان، ازبکستان و افغانستان گسترش داد. به عنوان نمونه اخباری منتشرشد که نشان می دهد  ترکمنستان پایگاه هوایی در نزدیکی شهر تاریخی مرو در اختیار نیروهای آمریکایی قرار داده است که بی سر وصدا هماهنگی های پروازی امریکا در منطقه را انجام می دهد. اما هیچ گاه این امر به طور رسمی تائید نشده است. اگر این گونه اخباردرست باشد بیانگر فاصله گرفتن این کشور از سیاست بی طرفی  است. در این حال آقای بردی محمد اف در روابط با روسیه هم سعی کرده است تا در نشست هایی که روس ها آنها را پیگیری می کنند مشارکت داشته باشد. چنانچه قرارداد های متعدد در زمینه تولید و صادرات گاز با شرکت های روسی امضاء کرده و اسناد مربوط به امتیازهایی را که بصورت غیر قانونی بخاطر دادن این امتیازها از روس ها بدست آورده در ویکیلیکس منتشر شد. اما هنوز ترکمنستان در برابر درخواست عضویت درسازمان  شانگهای و سازمان امنیت دسته جمعی مقاومت می کند. اما درهمین حال در رزمایش خزر با روس ها مشارکت داشت. یعنی هر چند روابط با روسیه افزایش یافته اما همکاری ها همچنان در بعد همکاری های دوجانبه محدود مانده و به سطح همکاری های منطقه ای  ارتقاء نیافته است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در جمهوری ترکمنستان نقش پارلمان در اتخاذ تصمیمات اساسی در سیاست خارجی تا چه حدی است ؟

در دروران نیازوف پارلمان نقش شیوخیت داشت. قوه مقننه ترکمنستان تا آن زمان ساختاری دو مجلسی داشت که براساس آن مجلس مصلحت خلق با دوهزار و پانصد وهفت عضو،عالی ترین نهاد قانونگذاری و تصمیم گیری این کشور محسوب می شد اما این مجلس درعمل تائید کننده سیاست های ابلاغی نیازاف بود به همین دلیل در نتیجه انجام اصلاحات قانون اساسی در سال 2008 منحل شد. مجلس نمایندگان ترکمنستان نیز با 65 نماینده تنها وظیفه تهیه و تصویب قوانین عادی را بر عهده داشت که با اصلاح قانون اساسی این کشور علاوه برافزایش تعداد نمایندگان مجلس به 125 نماینده، اختیارات قانون گذاری مجلس در ترکمنستان نیز بصورت نسبی افزایش یافته است. با اصلاح قانون اساسی دو پارلمان به یک پارلمان تبدیل شد و پارلمان جدید تنها جنبه ی شیوخیت دوران گذشته را ندارد، اما عملا در سیاست خارجی و تعین خط مشی روابط خارجی  تصویب کننده اموری است که دولت درنظرمی گیرد. درهمین حال نوع  تصمیم سازی و نقش رئیس جمهور در کشور باعث شده است تا در مجلس کنونی  پارلمان تاثیری درتعین خط مشی  سیاست خارجی نداشته باشد.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: سیاست خارجی ترکمنستان در پیگیری اهداف و علایق منطقه ای خود تا چه حدی متاثر منابع گازی و انرژی این کشور بوده است؟

محور اصلی  سیاست خارجی ترکمستان بر انرژی استوار است و استفاده از اهرم صادرات گاز در درجه نخست و در درجه دوم نفت، باعث شده تا این کشور تلاش کند به عنوان محوری برای مشارکت شرکت های چند ملیتی جایگاه خود را  درمعادلات سیاسی بیشتر کند. زیرا زمانی که منافع شرکت های بزرگ که در این کشور سرمایه گذاری کرده اند با منافع حاکمان این کشور گره می خورد، تا حد زیادی قدرت های بازیگر ازحاکمیت فعلی حمایت می کنند تا منافع بلند مدت خود را در این کشور تثبیت کنند. بر این اساس محور سیاست خارجی ترکمنستان برقرای ارتباط با سایر کشورها بر اساس مناسبات اقتصادی بویژه درعرصه گازونفت شکل می گیرد. البته یادمان نرود که شرکتهای بزرگ چند ملیتی در معادلات سیاسی قدرتهای بازیگر تا آن زمانی تاثیرگذارهستند که می توانند تامین کننده منافع کشورهای قدرتمدارباشند. در مواردی پیش می آید که مانند لیبی با وجود منافع شرکت های نفتی در بقای قذافی ، به دلیل قیام مردم بازی های قدرت شکل جدیدی درعرصه سیاسی به خود گرفت.  

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در سیاست خارجی ترکمنستان، جلب سرمایه های خارجی برای اکتشاف و استخراج در بخش انرژی یعنی نفت و گاز چه نقشی دارد ؟

از اواخر دوران نیازوف و در سالهای اخیر این کشور (دوره محمد اف) ترکمنستان به خوبی توانسته است حجم زیادی از سرمایه گذاری خارجی را جذب کند. چنانچه روس ها بیشتر در حوزه گاز فعالیت دارند و اتحادیه اروپا، امریکای ها و چنین ها هم در زمینه نفت در این کشور فعال بوده اند . در این حال در زمنه انتقال گاز از این کشور بین امریکا و روسیه رقابت گسترده ای وجود دارد. چنانچه در طرح ترانس خزر (که روس ها با آن به شدت مخالف هستند) غربی ها در حال سرمایه گذاری برای حذف ایران و روسیه از  این حوزه و کشیدن خط لوله گاز از راه خزر و جمهوری آذرابایجان و گرجستان و ترکیه هستند. اما اکنون این خط با چالش های جدیی مطرح است و مخالفت روسیه و ایران هم همچنان ادامه دارد.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: آیا می توان گفت اکنون ترکمنستان سیاست خارجی بر مبنای اصل بی طرفی خود را به سمت کشور خاصی متمایل نمی‌کند و با درک موقعیت و حرکت در فضای اختلافات بین روسیه و غرب از این فضاها در جهت تامین منافع خود بهره‌برداری نماید؟

اگرترکمنستان تا بدین حد هوشمندانه این رویکرد را برمی گزید موجب خوشحالی بود، اما باید گفت در سال های اخیر ترکمنستان کمتر توانسته است از تضاد بین روسیه و امریکا به نفع منافع ملی ترکمنستان بهره بگیرد بلکه برعکس برای ادامه بقای حاکمان خود، مجبور شده است تا به هر دو طرف باج دهد.  یعنی امتیازهایی که به روس ها و امریکایی ها در زمینه گاز و نفت داده است بیشتر باج دهی بوده است تا ایجاد رقابت و بهره بری مناسب از آن .

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نگاه ترکمنستان به پیمان شانگهای و امنیت دسته جمعی چیست؟

 

در سالهای گذشته ترکمنستان بر اساس اصل بی طرفی تلاش کرده است وارد این  نوع از همکاری با شانگهای و سازمان امنیت دسته جمعی نشود. این امر هم چالشی برای ترکمنستان است و هم ایجاد فرصت. نقطه منفی این امر آن است که ترکمنستان خود بطور بالقوه این امکان را ندارد که به عنوان بازیگری منطقه ای عمل کند. چرا که پشتیبانی سرزمینی، جمعیتی واقتصادی کافی ندارد. مولفه های قدرت منطقه ای امروزه فقط اقتصاد نیست بلکه تولید علم ، قدرت سیاسی ، جمعیت و نیروی کاردرکنار قدرت نظامی ، برخورداری از پشتیبانی مردمی ، وغیره است.  لذا باید گفت کشورهایی مانند ترکمنستان که فاقد همه امکانات لازم برای نقش آفرینی به عنوان قدرت منطقه ای هستند به نفعشان است که در پیمان های منطقه ای قرار گیرند. مانند ارمنستان که امروزه در سایه همکاری با روسیه و سازمان امنیت دسته جمعی سیاست خود را در مقابله با جمهوری آذربایجان و ترکیه پیش می برد. با این وجود  ترکمنستان چون احساس می کند که عضویت دراین دو پیمان تاثیری در افزایش قدرت و نفوذ این کشور ندارد تمایلی هم برای عضویت در این دو سازمان ندارد. دقیقا بر همین اساس می توان گفت این وارد نشدن به سازمان های امنیتی و سیاسی ، دست ترکمنستان را باز می گذارد تا از این فرصت بتواند برای ایجاد استقلال سیاسی و نقش آفرینی بهره بگیرد. بنابراین می بینم عضو نشدن در این سازمان ها زمانی فرصت خواهد بود که بتوان از آن در راستای استقلال بیشتر و تامین منافع ملی بهره گرفت. یعنی اگر قرار باشد به نام سیاست بی طرفی بخاطر برخوردار نبودن از اهرم های لازم به قدرت ها باج داده شود در واقع عضویت در سازمان های منطقه ای ترجیح بد به بدتر است.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: به نگاه شما عشق آباد با وجود برخی از انتقادهای واشنگتن به این کشور خواستار چه نوع نقشی در تعاملات خود با امریکا است ؟

به نظر می رسد که بردی محمد اف در دوره کنونی برای تداوم  حمایت و تامین منافع مردم ترکمنستان از یک طرف  با روس ها  کنار آمده و از سویی هم با امریکایی ها کار می کند. بر این اساس عشق آباد تلاش کرده تا روابط خود را با امریکا به گونه ای تعریف کند که حساسیت روس ها را برنیانگیزد و در عین حال هم تکنولوژی مناسب را از راه سرمایه گذاری امریکایی ها تامین کند. چرا که گسترش تولید نفت و گاز در ترکمنستان به سرمایه گذاری بیشترو فناوری پیشرفته تر نیاز دارد، اما باید توجه داشت که طبق سنت امریکایی ها تکنولوژی هم منتقل نمی شود مگر اینکه امتیازهای مورد نظر آنان به دست آید. تجربه شکست خورده شه وارد نادزه در گرجستان که علی رغم دادن امتیاز ها به آمریکایی ها نتوانست مانع طراحی و اجرای انقلاب گل رز در سال 2003 شود پیش روی ترکمنستان است .

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نگاه ترکمنستان به روابط خود با کشورهای مانند ترکیه و ایران چیست؟

 

مناسبات ایران با ترکنستان بدون اینکه ببینیم چه کسی در دو کشور در قدرت حضور داشته باشد متکی به دولتها نیست زیرا روابط به نفع مردم هردو کشور است. یعنی هر دولتی هم که در دو کشور برسرقدرت باشد ناچار است مناسبات خوبی را با کشور همسایه خود داشته باشد. در این حال از آنجا که ترکمستان به آبهای آزاد راه ندارد یکی از بهترین و با صرفه ترین راه های ارتباطی  ترکمنستان چه در صدور کالا و انرژی ودسترسی به آبهای آزاد از راه ایران است. از طرف دیگریکی ازراه های مهم ایران هم برای دستیابی به آسیای مرکزی ترکمنستان است. همچنین برای ایران اینکه این کشور دارای 1867 کیلومتر مرز آبی با خزر است و در تعیین رژیم حقوقی دریای خزر با ترکمنستان همکاری داشته باشد، بسیار حائز اهمیت است.

درمورد روابط ترکیه با ترکمنستان، ترکیه به دلیل پیوندهای قومی و نژادی و زبانی تعلقاتی را مطرح می کند. در این حال ترکیه از ابتدا هم توانسته است وضعیت خود  را در ترکمنستان تثبیت کند و در بسیاری از پروژه های عمرانی و اقتصادی این کشور حضور داشته باشد . از نظر فرهنگی نیز گروه های فرهنگی  مانند فتح اله گولن و جناح نورسی های ترکیه در این کشور تبلیغ و کار می کنند . رقابت بین ایران و ترکیه در ترکمنستان وجود دارد، اما این رقابت بیشتر به نفع مردم ترکمنستان است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: چشم انداز سیاست خارجی ترکمنستان با توجه به برگزاری انتخابات ریاست جمهوری اخیر  چگونه خواهد بود ؟

 به نظر می رسد ترکمنستان هم مناسبات خوبی را با روسیه، امریکا و اتحادیه اروپا ادامه دهد و هم روابط خود را با کشورهای همسایه خود مانند ایران، افغانستان، قزاقستان و ازبکستان گسترش بیشتری دهد. چرا که اصولا ترکمنستان نیاز دارد تا هم با همسایگان خود ارتباطات و روابط خوبی داشته باشد.در همان حالی که تلاش می کند با کشورهای روسیه امریکا واتحادیه اروپا برای جذب سرمایه گذاری بیشتر و روابط بازرگانی همکاری همه جانبه ای داشته باشد. در این حال آقای بردی محمداف که روز یکشنبه 23 بهمن ماه برای بار دوم به عنوان رئیس جمهوری ترکمنستان انتخاب شد، در پنج سال آینده اصلاحات سیاسی و اقتصادی را در داخل ادامه می دهد و گسترش بیشتری هم در روابط خود با روسیه و غرب انجام خواهد داد .

Share