شهریور ۲۹, ۱۳۹۸ – ۲:۵۷ ب.ظ |

معاون سفیران پیشین ایران در هند و پاکستان و کارشناس ارشد شبه قاره
مرکز بین المللی مطالعات صلح- IPSC
هفتاد سال پیش با جدایی هند و پاکستان از یکدیگر مساله کشمیر تبدیل یک تنش چندین ساله و چندین …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, مقالات, مقالات تحلیلی

تعاملات اقتصادی ایران و تاجیکستان نگاهی به تلاش های صورت گرفته در جهت توسعه همکاری ها بیشتر

نگارش در فروردین ۲۵, ۱۳۹۱ – ۱:۱۰ ق.ظ
Share

سیما رفسنجانی نژاد

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC



بیان رویداد:

در طول سالهای اخیر سیاست خارجی ایران با تحولاتی مواجه بوده که از این جمله توجه بیشتر به موضوع منطقه گرایی و گسترش بیشتر همکاری با کشورهای همسایه می باشد. یکی از این مناطق که ایران تمایل زیادی برای گسترش روابط خود با آنجا دارد حوزه آسیای مرکزی است. در بین کشورهای این منطقه، تاجیکستان به دلیل قرابت های زبانی، فرهنگی و نژادی برای ایران از اهمیت بیشتری برخوردار است. در خلال این سال ها، ایران علاوه بر مسائل فرهنگی، به برقراری روابط اقتصادی با این کشور نیز متمایل بوده و در صدد برآمده تا انجام پروژه های عمرانی و عملیاتی را نیز در این کشور بر عهده بگیرد[1]. در این مقاله تلاش داریم تا به بررسی روابط اقتصادی مابین این دو کشور بپردازیم.

تحلیل رویداد:

در اوایل ماه مارس وزیر امور خارجه ایران، از دوشنبه دیدار کرد. کارشناسان نتایج این سفررا مثبت ارزیابی و به موفقیت دیپلماسی ایرانی اشاره می کنند. پس از آن نیز رییس جمهور ایران در جشن هایی که به مناسبت عید نوروز در تاجیکستان برگزار شد شرکت و مذاکراتی را با همتای تاجیک خود برگزار نمود. ایران قصد دارد پروژه های بیشتری در تاجیکستان با مشارکت سرمایه گذاران ایرانی انجام دهد. در سالهای اخیر تهران همواره تمایل داشته بزرگترین سرمایه گذار خارجی در اقتصاد تاجیکستان باشد. عبدالغنی محمد عظیموف، رئیس انجمن سیاست شناسان تاجیکستان می­گوید که ایرانی ها قصد دارند در دهه آینده حدود دو میلیارد دلار در پروژه­های تاجیکستان سرمایه­گذاری کنند. او همچنین اشاره دارد که «از لحاظ سرمایه گذاری در تاجیکستان درحال حاضر ایران پایین­تر از چین است. اگر در گذشته چینی ها به طور فعال در زمینه ساخت جاده های تاجیکستان کار می کردند، در حال حاضر آنها در زمینه عمران، ارتباطات و بازرگانی کار می کنند. روسیه هم با پروژه ساخت نیروگاه برق آبی “سنگ توده-1” در مقام دوم قرار دارد». ایران همچنین تمایل دارد بزرگترین بازیگر انرژی در این منطقه باشد. ساخت دو نیروگاه  برق آبی نورآباد در رودخانه خنگو یکی از برنامه های آینده ایرانیان می باشند. قدرت هر سه نیروگاه برق آبی جدید باید حداقل 870 مگاوات باشد. اگر به این تعداد قدرت نیروگاه برق آبی “سانتودینسکایا” اضافه شود بازیگری اصلی تامین انرژی در تاجیکستان و در برخی از کشورهای همسایه می تواند در دست ایران باشد.

حوزه اقتصادی یکی از مهمترین جلوه‌های همکاری بین دو کشور که مورد استقبال زیاد مقامات تاجیک است و بر تداوم و گسترش آن تاکید دارند چرا که از این امر به عنوان عاملی برای کاهش وابستگی به انرژی وارداتی و دستیابی به استقلال و رشد اقتصادی بهره می گیرند. همکاری‌های اقتصادی دو کشور در چند سال اخیر روند صعودی قابل توجهی به خود گرفته است. در این بین باید گفت که هرچند تاجیکستان کشوری فقیر در آسیای مرکزی است، اما پتانسیل های گسترده ای (مانند پتانسیل های آبی) برای رشد اقتصادی دارد. در این بین ایران کوشیده تا حضور اقتصادی و سرمایه‌گذاری خود را در این کشور افزایش دهد و سهم عمده‌ای در رشد اقتصاد تاجیکستان داشته باشد. درحال حاضر حدود 150 شرکت بزرگ و کوچک با سرمایه ایرانی در مناطق مختلف تاجیکستان فعالیت می­کنند. بر اساس آمارهای رسمی در سال گذشته میلادی میزان مبادلات تجاری دوکشور ‪ 25درصد افزایش داشته است. اگر نگاهی به اهمیت بهره برداری اخیر از نیروگاه سنگ توده 2 در سفر سال گذشته رئیس جمهور ایران به تاجیکستان داشته باشیم باید گفت این امر تا جایی برای راهبرد انرژی تاجیکستان مهم و استراتژیک بوده است که رییس جمهوری تاجیکستان بهره برداری از نیروگاه برق آبی سنگ توده 2 در آستانه بیستمین سالگرد استقلال این کشور را بزرگترین هدیه دولت و ملت ایران به ملت تاجیک دانسته است.

اکنون نیز جدا از توافقات سال گذشته میلادی بین دو کشور و انعقاد حدود بیست سند مهم همکاری بین ایران و تاجیکستان در زمینه‌های مختلف در سفر اخیر رئیس جمهور ایران شاهد یادداشت تفاهم همکاری بازسازی و تکمیل تونل استقلال تاجیکستان، همکاری وزارتخانه‌های صنایع، انرژی و نیرو تاجیکستان و ایران، امضای سند احداث نیروگاه برق آبی عینی به قدرت 130، مذاکرات درباره احداث خط فشار قوی انتقال برق از تاجیکستان، افغانستان به ایران، اعلام آمادگی ایران برای حضور فعال در تحقق برنامه استراتژیک ساخت نیروگاه‌های جدید برق آبی در قلمرو تاجیکستان، بررسی‌های کارشناسانه در خصوص انتقال آب و برق از تاجیکستان به ایران و انتقال انرژی از ایران به تاجیکستان و..بوده ایم که در واقع در جای خود حکایت از میل به همکاری‌های فزاینده بین دو بویژه در حوزه اقتصادی دارد[2].

اوضاع اقتصادی تاجیکستان:

تاجیکستان در میان 15جمهوری سابق شوروی کمترین درآمد سرانه را دارد. پنبه مهمترین محصول تاجیکستان است. منابع معدنی متنوع، ولی از نظر کمیت محدود شامل: نقره، طلا، اورانیوم و تنگستن می باشد. از نظر صنایع می توان به کارخانه آلومینیوم، تاسیسات نیروگاه آبی و کارخانه های کوچک که اغلب در زمینه صنایع سبک و فرآورده های غذایی فعالیت دارند، اشاره نمود. اقتصاد تاجیکستان بشدت طی 5 سال جنگ داخلی(1997-1992) و از دست دادن کمکهای مسکو پس از استقلال و بازارهای تولیدات خود ضعیف شده بود و بیشتر مردم تاجیکستان را به زیر خط فقر کشاند. این کشور برخی نیازهای اساسی خود را از طریق کمکهای بشر دوستانه بین المللی تامین می­کند. بیکاری گسترده و نبود سیاستهای اشتغال زایی باعث شده در سالهای اخیر حجم عظیمی از نیروی کار کشور (حدود 30%) به کشورهای دیگر به ویژه روسیه و قزاقستان مهاجرت کنند که مهمترین منبع تامین ارز کشور با بیش از 5/2 میلیارد دلار در سال محسوب می شود.

روابط سیاسی جمهوری اسلامی ایران با جمهوری تاجیکستان:

کشورهای آسیای مرکزی در اولویت نخست برنامه ها و اهداف سیاست خارجی ایران قرار دارد. علاوه بر این برقراری رابطه منسجم و نزدیک با کشورهای منطقه آسیای مرکزی به تحکیم امنیت ملی و توسعه اقتصادی ایران نیز مساعدت های فراوانی می­کرد و از این رو کشورهای منطقه پس از استقلال در اولویت سیاست خارجی ایران قرار می­گرفتند.

در پی استقلال جمهوری تاجیکستان در 18 شهریور 1370، جمهوری اسلامی ایران اولین کشوری بود که استقلال تاجیکستان را به رسمیت شناخت و سفارت خود را در شهر دوشنبه افتتاح نمود[3].  به طور کلی روابط دو کشور را می توان به چهار دوره تقسیم کرد: دوره اول، مقارن با اوایل استقلال در سال 1991 که تاجیکها در آشنایی با دنیای خارج سرشار از شوق و احساس نسبت به ایران و ایرانی بودند. در این دوره آمد و رفت ها و ارتباطات گسترده مردمی بین دو کشور بویژه در زمینه های فرهنگی چشمگیر بود. دوره دوم، دوران جنگهای داخلی (1997- 1992) قلمداد می شود که تلاش کشورمان بر پایان بخشیدن به درگیری ها و مهار بحران متمرکز بود. دوره سوم (2000- 1997)، دوره برقراری آشتی ملی و تثبیت صلح در تاجیکستان بود که نقش ایران در این مرحله مهم بود. دوره چهارم ( از 2000 تا کنون)، دوره شروع جدی و شکوفایی روابط اقتصادی می باشد که با اجرای پروژه های اساسی مانند حفر و احداث تونل استقلال و آغاز عملیات ساخت سد و نیروگاه سنگ توده 2 و فعالیت شرکتها، تجار و سرمایه­گذاران ایرانی در تاجیکستان همراه بوده است. در این راستا مساعدت های جمهوری اسلامی ایران در ابعاد مختلف به تقویت روابط و توسعه مناسبات در تمامی عرصه ها منجر شده است. روابط سیاسی دو کشور در سالهای اخیر به ثبات رسیده و از کمترین فراز و نشیب برخوردار بوده است. مقامات ایران و تاجیکستان علاوه بر دیدار از پایتخت های دو کشور، در حاشیه اجلاس های بین المللی نیز اغلب به رایزنی و تبادل نظر پرداخته تا مناسبات دوستانه تداوم داشته باشد. حمایت قاطع دو کشور از نظرات و دیدگاههای یکدیگر در مجامع بین المللی مبین عمق روابط دو کشور است.

روابط اقتصادی جمهوری اسلامی ایران با جمهوری تاجیکستان:

طی چند سال اخیر حجم تجارت بین دو کشور افزایش نسبتا قابل ملاحظه ای یافته است، به نحوی که از 40 میلیون دلار در سال 1380 به 320 میلیون دلار در پایان سال 1388 بالغ گردید. نگاهی به حجم مبادلات اقتصادی میان ایران و تاجیکستان نشان می دهد که این دو کشور در سه سال اخیر و در دولت دهم 733 میلیون دلار تبادل کالا داشته­اند که این رقم نسبت به دوره های قبل افزایش چشمگیری داشته است و در سال های اخیر علاوه برکالاهای ضروری، خدمات علمی و تخصصی مهندسی در راستای دایرکردن نیروگاه برق و… ازسوی متخصصان ایرانی به این کشور ارائه شده و ایرانیان نقش اساسی در این زمینه داشته اند[4]. از جمله مهمترین پروژه هایی که ایران در تاجیکستان انجام داده است می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد.

الف- تونل استقلال (انزاب)

پروژه حفر و احداث تونل استقلال (انزاب) به طول 7/4 کیلومتر در 75 کیلومتری شمال شهر دوشنبه، توسط شرکت سابیر بین الملل در ژانویه 2004 شروع و در تاریخ 17/12/1384 دو دهانه شمال و جنوب آن به یکدیگر متصل شده و با حضور رؤسای جمهور دو کشور ایران و تاجیکستان در تاریخ 4/5/1385 بصورت رسمی افتتاح گردید. این تونل ارتباط جاده ای شمال و جنوب تاجیکستان را بویژه در ماه های سرد سال میسر می سازد. شایان ذکر است هر چند که اتمام آن در مراحل پایانی است و هنوز تکمیل نگردیده است، لیکن در حال حاضر امکان تردد از این تونل فراهم شده است. اجرای این پروژه دارای اهمیت فراوانی برای این کشور است و به عنوان نمادی از همکاری های دو کشور از آن یاد می شود. ارزش این پروژه 39 میلیون دلار است که 8/7 میلیون دلار آن را دولت تاجیکستان تامین نموده و 10 میلیون دلار در قالب کمک توسعه ای جمهوری اسلامی ایران و حدود 2/21 میلیون دلار نیز اعتبار از جانب جمهوری اسلامی ایران می باشد. کارهای تکمیلی تونل  نظیر نصب سیستم روشنایی، سیستم تهویه و اطفاء حریق به دلیل اتمام بودجه هنوز به پایان نرسیده است. بدین منظور جمهوری اسلامی ایران یک میلیون دلار در قالب کمک توسعه ای و پنج میلیون دلار وام در اختیار دولت تاجیکستان قرار داده است.

ب- نیروگاه سنگ توده 2:

قرارداد اجرای پروژه احداث نیروگاه آبی برقی سنگ توده 2، به ارزش256 میلیون دلار بین دو کشور در جریان سفر رئیس جمهور تاجیکستان به ایران (دی ماه 1384) به امضا رسید، که به موجب آن 180 میلیون دلار آن را دولت ایران به صورت اعتبار 10 ساله در اختیار تاجیکستان قرار داده و 40 میلیون دلار نیز از سوی این کشور و الباقی توسط شرکت سنگاب، مجری این پروژه تامین می شود. مراسم آغاز احداث این پروژه در تاریخ 1/12/84 با حضور وزرای نیروی ایران و افغانستان و رئیس جمهور تاجیکستان برگزار شد که بازتاب وسیعی در محافل خبری و مردمی داشت. اجرای این پروژه از اهمیت شایانی برای این کشور برخوردار است، به نحوی که این کشور خواهد توانست علاوه بر تامین برق خود، همه ساله میزان فراوانی نیروی برق به کشورهای دیگر بویژه افغانستان، صادر نماید. به همین دلیل و بر اساس پیشنهاد طرف ایرانی و همزمان با سفر وزیر نیرو کشورمان برنامه سفر وزیر انرژی افغانستان به تاجیکستان نیز برنامه ریزی شد و یک یادداشت تفاهم سه جانبه به منظور انتقال برق از مسیر افغانستان به ایران تنظیم و به امضاء وزرای نیرو سه کشور رسید. این پروژه توسط شرکت سنگاب و با نظارت و طراحی شرکت مهاب قدس و به مدت 5 سال اجرا می شود. در مجموع بنا بر اظهار دست اندرکاران پروژه این کار تاکنون (تیرماه 90) دارای حدود 90% پیشرفت بوده است. پیشرفت این پروژه حدود 6 درصد از برنامه زمان بندی شده جلوتر می باشد.

ج- احداث بیمارستان بوعلی سینا در شهر دوشنبه:

با توجه به نوع تغذیه و شرایط آب شرب مردم، وجود بیماریهای قلب و عروق و امراض کلیوی از بیماریهای شایع در این کشور محسوب می شود. به همین دلیل به همت بخش خصوصی جمهوری اسلامی ایران بیمارستان بوعلی سینا در شهر دوشنبه با سرمایه گذاری به مبلغ 12 میلیون دلار احداث و در شهریور ماه 1387 به بهره برداری رسید.

بجز سه پروژه بزرگ فوق، شرکتهای ایرانی بسیاری در بخشهای مختلف اقتصادی تاجیکستان مشغول به کار   می باشند. کارخانه مشترک تولید تراکتور، روغن خوراکی، مواد غذایی، مواد لبنی، البسه نظامی، مواد شیمیایی و شوینده، رنگ سازی، ساختمان سازی، خدمات شهری و خدمات پزشکی و نیز احداث نیروگاههای برق- آبی کوچک و پروژه های راه سازی از مهمترین این موارد محسوب می شود[5].

دورنمای رخداد:

به طور کلی علی رغم اینکه می­توان سیاست ایران در منطقه آسیای مرکزی و تاجیکستان را یک سیاست بسیار متعادل ارزیابی کرد با این حال نباید از یاد برد که سیاستهای اعلامی و اعمالی همواره با یکدیگر متفاوت می­باشند. به نحوی که به اعتقاد برخی از کارشناسان در حال حاضر باید قبول کرد که در سیاست ایران در این منطقه هیچ نوع اولویت کاملا تعریف شده ای وجود ندارد. با اینکه در سال‌های اخیر ایران تلاش‌های خود را برای رقابت با سایر کشورها از جمله چین، ترکیه، کشورهای غربی و همچنین روسیه جزم کرده و اقدامات عملی مختلفی را نیز در این زمینه در دستور قرارداده است اما جا برای کارهای بیشتر وجود دارد.



[1] http://www.bazarganiqom.ir/files/Blocks/hadaf/tajik-iran.pdf

[2] http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=18022

[3] http://www.irna.ir/News/80050227

[4] http://www.irna.ir/News/80050227

[5] http://www.bazarganiqom.ir/files/Blocks/hadaf/tajik-iran.pdf

Share