مرداد ۲۹, ۱۳۹۸ – ۱۲:۲۵ ب.ظ |

دکتر علی بمان اقبالی زارچ
کارشناس ارشد اروپا
مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC

با شدت رشد علمی و تکنولوژیک جهان ، تحولات در عرصه بین المللی نیز در ماههای اخیر شتاب زیادی گرفته است و روابط …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیا, خاورمیانه, خلیج فارس, عربستان, گزیده ها, مقالات

تخریب محیط زیست منطقه خلیج فارس و رویکردهای عربستان

نگارش در مرداد ۱۵, ۱۳۹۸ – ۱۰:۵۸ ق.ظ
Share

دکتر میرمهرداد میرسنجری

 استادیار دانشگاه و پژوهشگر فرهنگی و ژئوپلیتیک

مرکز بین المللی مطالعات صلح IPSC

محیط زیست و اکوسیستم طبیعی منطقه خلیج فارس، با توجه به نیمه بسته بودن این آبراه جنوب ایران بسیار شکننده است و کشورهای منطقه به ویژه کشورهای بزرگ مشرف به دریا می توانند نقش مهمی در تخریب یا بهبود جایگاه طبیعی این دریا داشته باشند.

خلیج فارس به عنوان اکوسیستم منحصر به فرد و آبراه حیاتی در معرض آلودگی های شدید محیط زیست قراردارد و تردد نفت کش ها و استخراج بی وقفه نفت و بهره برداری های غیر منطقی از منابع طبیعی موجود روبستر، کناربستر و زیر بستر به گونه مستقیم تاثیرات خود را بر محیط زیست منطقه تحمیل کرده است.

در این بین کشور عربستان با ساحل طولانی منطقه شرقیه عربستان و یا بحرین بزرگ تاریخی که فراتر از جزیره بحرین بوده و با وجود منابع عظیم نفت و گاز و همجواری با خلیج فارس، تاثیر بسیار زیادی بر آلودگی ها و تحمیل آن بر کرانه ای جنوبی خلیج  فارس دارد .

از سوی دیگر  عربستان سعودی در غرب خود و در کرانه ای  دریای سرخ هم از طولانی ترین ساحل برخوردار است و شهرهای مهمی از جمله جده در کرانه این دریا قرار دارد که رفت و آمد کشتی ها در آن نیز همانند خلیج فارس برقرار است، بنابراین حجم بزرگی از انواع آلودگی ها از راه جابجایی کشتی های نفتی عربستان به هر دو دریا یعنی خلیج فارس و دریای سرخ تحمیل می شود. در این میان محیط زیست هر دو دریا که  آبراه هایی نیمه بسته هستند شکننده تر از آبراه های باز هست.  در واقع دریاهای آزاد و اقیانوس ها با توجه به امکان جابجایی و انتقال آب در آنها از توان خود پالایی طبیعی بیشتری برخوردار هستند لیکن دریای های نیمه بسته همچون خلیج فارس و دریای سرخ، با توجه به محدودیت ورود و خروج آب، از امکان جابجایی کافی و توان خودپالایی طبیعی مناسب بی بهره هستند و عدم این امکان می تواند موجب تمرکز و انبوه شدن آلودگی ها باشد.

از پروژه های بزرگ عربستان که می تواند تاثیرات محیط زیست خطرناکی بر منطقه داشته باشد پروژه انتقال نفت از خلیج فارس به دریای سرخ است که به جای انتقال نفت با کشتی ها از راه دور زدن شبه جزیره عربستان بتواند نفت کرانه شرقی خود را به بنادر کرانه غربی منتقل می کند. این امر قطعا تاثیرات مختلفی را بر محیط زیست منطقه خواهد داشت و هر گونه جابجایی و انتقال فرآورده نفتی با لوله چه در دریا و چه خشکی می تواند پیامدهای منفی زیادی داشه باشد و جدای از جداسازی ژنتیکی گونه های حیات وحش مسیر لوله گذاری، احتمال نشست، خرابکاری ها و تخریب  محیط زیست از راه انتشار آلودگی های ناشی از این گونه  حوادث پیش بینی نشده می تواند تاثیر منفی بر روی محیط زیست منطقه داشته باشد. بنابراین باید توجه داشت که از مهم ترین چالش های ناپایداری محیط زیست در خلیج فارس و در کرانه های دریایی دو سوی کشور عربستان، پروژه های انتقال نفت و گاز از کرانه خلیج فارس به دریای سرخ است که در کنار پیامدهای مخرب ضد محیط زیستی پروژه های مکمل بهره برداری و پالایش از چاه های نفت آن هم باید مورد توجه قرار گیرد که کمترین اثر آن افزایش سرعت انشار گازهای آلاینده گلخانه ای در هوا است.

دراین میان کشورهای منطقه برای پوشاندن این چالش ها و ناپایداری های ضدمحیط زیستی، پروژه هایی را با ادعای حمایت از  توسعه و تقویت  محیط زیست و تنوع زیستی و  حفاظت از گونه های در معرض خطرطبیعی دردست اجرا دارند.  از مهم ترین پروژه های تبلیغاتی عربستان، چشم انداز سال 2030 است که توسعه اقتصادی و گردشگری بسیار وسیعی در این چشم  انداز مورد نظر است. این پروژه که در  منطقه ای به وسعت 1300 کیلومتر مربع به اجرادر خواهد آمد همانند  بسیاری از پروژه های بزرگ توسعه ای می توانند در خلاف جهت توسعه پایدار باشد، چرا که حتی به رغم تعهد شرکت مجری به انجام پروژه بر پایه الزامات توسعه پایدار، تجربه ثابت کرده است پروژه های بزرگ توسعه ای، آسیب های فراوان و پیشبینی نشده ای را به محیط زیست وارد می کنند.

از دیگر سو، عربستان  به عنوان کشوری کم بهره از منابع آب، منابع آب زیرزمینی خود را، در راستای توسعه صنعتی و کشاورزی به شدت مورد بهره برداری قرار می دهد از جمله در بخشی از یافته های تحقیقات دانشجویان بنده، عربستان مزارع مدرن خود را با شیوه های نوین علمی و بهره برداری به گونه دایره ای و جانب به مرکز و با بیشترین بازده تولید محصول ولی استفاده حداکثری از آب در محیط زیست به کار گرفته است. لذا نتیجه می گیریم که توسعه صنعتی و کشاورزی صرفا برای هدف افزایش رفاه نمی تواند بهانه ای برای تخرب محیط زیست باشد و لذا پایش و مونیتوریگ این روند باید مورد توجه دقیق باشد.

این در حالی است که از نگاه محیط زیستی هر  گونه توسعه ای می تواند تاثیرات خاص خود را بر محیط زیست بگذارد. در این حال اگر ارزیابی اثرات توسعه بر محیط زیست ( EIA  )را به درستی به انجام نرسانیم این می تواند تاثیرات مهم و منفی بر محیط زیست داشته باشد. حوزه محیط زیست دریا به گونه کلی و محیط زیست خلیج فارس و دریای سرخ به گونه خاص تحت تاثیر آلودگی های صنعتی و شیمیایی هستند. افزون بر آن، افزایش تصاعدی جمعیت ناشی از بالا رفتن نرخ رشد زاد و وولد و افزایش مهاجرت در قالب کشورهای منطقه از جمله عربستان، همراه با گسترش شهرنشیتی و توسعه صنایع آلوده ساز نفت و پتروشیمی و پالایشگاه ها و عبور مرور شناورهای نفتی و تجاری و.. سبب تحمیل فشار مضاعف، و آلودگی و تخریب لگام گسیخته منابع طبیعی محیط زیست خلیج فارس شده است و باید توجه داشت که تخلیه بی ضابطه و نامحدود مواد  شیمیایی و آلودگی ها بر دامنه این تخریب ها می افزاید . در این حال بر اساس منابع تخصصی و پژوهش های انجام شده شوربختانه شاهد آن هستیم که اکوسیستم خلیج فارس تا 47 برابر حد تحمل طبیعی آن دارای انواع آلودگی ها است که در  این امر بیشترکشورهای منطقه به ویژه عربستان دخیل هستند. کشورهای جنوبی کرانه های خلیج فارس با سرمایه گذاری هنگفت نفتی و صنعتی وپروژه های بزرگ آب شیرین کن در کرانه های خلیج  فارس، همزمان با توسعه شهرنشینی، تحمیل بار بزرگی از آلودگی را به گونه مستقیم یا غیر مستقیم بر دریا موجب شده اند.

تمام این موارد خلاف قوانین و مقررات موجود محیط زیست بین المللی و برخلاف موازین کنوانسیون های منطقه ای از جمله کنوانسیون راپمی بین ایران و کشورهای عرب حوزه خلیج فارس و دریای عمان برای حفظ محیط زیست بوده است که با این کنوانسیون های بین المللی، متعهدانه رفتار نشده است. در  واقع از این کنوانسیون هیچ فایده ای برای حفاظت از محیط زیست منطقه گرفته نشده است و شوربختانه کشورهای منطقه خلیج فارس  همچنان راه خود را دنبال می کنند که دلیل اصلی آن چیزی نیست جز کاستی های موجود در این قراردادهای بین المللی در اتخاذ شیوه برخورد بازدارنده با متخلفان و آلوده کنندگان و تخریب کنندگان محیط زیست. لذا به رغم این که برای حقوق بین المللی محیط زیست سازو کارهایی وجود دارد اما شوربختانه ضمانت اجرایی برای آن موجود نیست.

لذا باید توجه کرد که برای بهبود وضعیت بحران های جهانی و منطقه ای محیط زیست،  همکاری های بین الملی ضرورتی اجتناب ناپذیر است و باید کشورهای منطقه بر اساس قوانین و مقررات بین المللی و کنوانسیون های موجود محیط زیستی عمل کنند و پیش بینی، پیش گیری،  جلوگیری و پایش آلودگی ها و تخریب منابع و فرآوری صحیح منابع و رعایت قواعد محیط زیست و رعایت آن را مورد توجه قرار دهند.  در این حال جدی گرفتن الزامات محیط زیستی برای رعایت این قواعد و برقراری جریمه های سنگین بازدارنده برای رعایت موازین محیط زیستی کشورها ضرورتی اجتناب ناپذیر است که این امر می تواند تاثیرات زیادی بر الزام کشورها به رعایت و قواعد محیط زیست داشته باشد.

 واژگان کلیدی: تخریب، محیط زیست، منطقه، خلیج فارس ،رویکرد، عربستان، دکتر میرمهرداد میرسنجری

                       

Share