شهریور ۲۷, ۱۳۹۷ – ۴:۲۷ ب.ظ |

مریم خالقی نژاد[1]
ابراهیم اخلاصی[2]
مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC
در طول تاریخ روابط بین‌الملل و سیاست خارجی دو واژه” ساختارو کارگزار” بسیار مورد توجه بوده است. چرا که تغییر یکی منجر به تغییر روش دیگری …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای جنوبی, گفتگو

تحولات سیاسی پاکستان پس از برکناری یوسف­رضا گیلانی از قدرت در گفتگو با زیبا فرزین نیا، کارشناس مسائل پاکستان

نگارش در تیر ۱۲, ۱۳۹۱ – ۲:۴۵ ق.ظ
تحولات سیاسی پاکستان پس از برکناری یوسف­رضا گیلانی از قدرت  در گفتگو با زیبا فرزین نیا، کارشناس مسائل پاکستان
Share

ولی کوزه­گر کالجی ­ 

مرکز مطالعات بین­المللی صلح – IPSC

مقدمه: سپهر سیاست در پاکستان همواره با پویایی روابط نظامیان-غیرنظامیان و پیوند اسلام­گرایی با دولت شکل گرفته است و از درون این مثلث، ارتش، سیاستمداران و نیروهای اسلام­گرا به تنهایی و یا در هم پیمانی با یکدیگر برای به دست گرفتن قدرت به تکاپو افتاده­اند. این امر تغییر مداوم دولت­ها، شکل­گیری احزاب متعدد و بعضاً افراطی و نیز کوتادهای متعدد در این کشور در مقاطع مختلف زمانی بوده است که ارمغانی جز بی­ثباتی و بحران­های متعدد سیاسی برای این کشور مسلمان جنوب قاره آسیا به همراه نداشته است. در جدیدترین تحول سیاسی در این کشور همواره بی­ثبات، یوسف­رضا گیلانی، نخست‌وزیر پاکستان از سوی دادگاه عالی این کشور، فاقد صلاحیت تشخیص داده شد و در پی چند روز التهاب سیاسی، مجلس ملی پاکستان با 211 رای، «راجا پرویز اشرف» را به عنوان نخست‌وزیر جدید پاکستان انتخاب کرد. این تحول سیاسی، بار دیگر نگاه محافل خبری را متوجه پاکستان نمود و تحلیل­های متفاوتی از علل بروز این رویداد و نیز پیامدهای احتمالی آن از سوی کارشناسان مطرح گردید. با توجه به اهمیت این رویداد، بر آن شدیم تا در گفتگو با سرکار خانم زیبا فرزین نیا، از کارشناسان مطرح مسائل پاکستان، درک و شناخت دقیق­تری از دلایل و ابعاد این تحولات حاصل شود.

واژگان کلیدی: پاکستان، دیوان عالی پاکستان، حزب مردم پاکستان، یوسف رضا گیلانی، راجا پرویز اشرف.

مرکز مطالعات بین­المللی صلح: همان­گونه که مستحضر هستید دیوان عالی پاکستان، یوسف رضا گیلانی را به دلیل محکومت قضایی و مانع تراشی بر سر راه تحقیقات درباره فساد مالی رییس جمهوری پاکستان، فاقد صلاحیت دانست و رای به برکناری وی از قدرت داد. آیا ورای مسائل یادشده، می­توان دلایل و       ریشه­های دیگری را برای بروز این تحول متصور بود؟

– اختلافات عمیق بین دولت و قوه قضاییه زمانی عیان شد که دیوان عالی قانون مصوب دوره پرویز مشرف رییس­جمهوری وقت معروف به «فرمان آشتی ملی» را که موجب عفو عمومی آصف­علی زرداری رییس جمهوری، بی­نظیر بوتو نخست­وزیر پیشین پاکستان و حدود هشت هزار نفر از سیاستمداران این کشور مرتبط به فساد مالی شده بود را باطل اعلام کرد. قانون مصوب توسط مشرف مانع از جریان افتادن        پرونده­های فساد مالی زرداری و همسرش در دادگاه های سوئیس شد. در این باره گیلانی نخست وزیر سابق پاکستان نیز همواره با رد حکم دادگاه، معتقد بود که زرداری در داخل و خارج از کشور از حق مصونیت سیاسی برخوردار است، و با دو بار فراخوانده شدن از سوی قضات دیوان عالی تصمیم به مبارزه خود در خصوص این پرونده گرفت. وی در 13 فوریه سال میلادی جاری ( بهمن ماه سال قبل ) به طور رسمی از سوی دیوان عالی به دلیل بی­اعتنایی به احکام دادگاه متهم شناخته شد، با این وجود ترجیح داد که به جای نوشتن نامه به مقامات سوییس برای بازگشایی پرونده­های پول­شویی رییس جمهوری، رد صلاحیت شده و متحمل حبس شود. نخست­وزیر سابق پاکستان همواره در طول دادرسی به پرونده بی­اعتنایی خود به احکام دادگاه، بر موضوع اجتناب از بازگشایی پرونده­های زرداری تاکید می­کرد. در نهایت کمیته هفت نفری قضات دیوان عالی پاکستان به سرپرستی قاضی «ناصر الملک»، گیلانی را به اتهام بی­اعتنایی به احکام دادگاه مجرم اعلام کرد و او را به جزای نمادین 30 ثانیه­ای محکوم نمود.

       بر اساس قانون اساسی پاکستان، هر عضو پارلمان ملی در صورتی که نسبت به احکام دادگاه           بی­حرمتی و یا بی­اعتنایی کند، صلاحیت خود را به عنوان نماینده پارلمان ملی ﴿مجلس شورای پاکستان﴾ از دست خواهد داد و از آنجا که هر نخست­وزیری در پاکستان عضو پارلمان است گیلانی صلاحیت خود را به عنوان عضو پارلمان و نخست وزیر از دست داد. گیلانی در سال 2008 پس از کسب پیروزی قابل توجه در انتخابات سراسری پاکستان از سوی حزب مردم عهده دار پست نخست وزیری شده بود. پس از سلب صلاحیت گیلانی، کمیسیون انتخابات پاکستان به دستور دیوان عالی­، اعلامیه رسمی رد صلاحیت وی از عضویت در پارلمان ملی و نخست وزیری را صادر کرد.

     با پیش آمدن چنین وضعیتی، زرداری به عنوان رییس جمهوری و سرپرست حزب مردم ﴿حزب حاکم﴾ نشست­های مختلفی را برای رایزنی­های فشرده نسبت به تغییر سریع اوضاع سیاسی­، چالش­های قریب الوقوع برای دولت و به ویژه انتخاب نامزد جدید نخست وزیری برگزار کرد. این در حالی بود که چهره­های مخالف دولت پاکستان با ستایش از حکم دادگاه برای سلب صلاحیت نخست­وزیر این کشور، اعلام نمودند دیوان عالی با این حکم­، اقتدار خود را در اجرای قانون نشان داد. برخی نیز معتقد بودند، دیوان عالی در سال­های اخیر بیش از حد در مسائل داخلی کشور دخالت داشته است. احزاب سیاسی و مذهبی نیز اعتراض­های فراوانی به عملکرد دولت گیلانی در عدم ایجاد رفاه و امنیت مناسب برای شهروندان پاکستانی داشته­اند.     به عنوان مثال، «محمد نواز شریف» نخست­وزیر پیشین و رییس حزب مسلم لیگ پاکستان شاخه نواز ﴿اصلی­ترین حزب مخالف دولت این کشور﴾ در این رابطه اظهار داشت: «گیلانی به دفعات از اجرای حکم دیوان عالی مبنی بر بازگشایی پرونده­های فساد مالی زرداری خودداری کرد، گیلانی نه تنها به حکم دادگاه بی­اعتنایی نموده بلکه به منزلت و مقام خود (به عنوان نخست­وزیر) نیز توهین کرده است».  

 

مرکز مطالعات بین­المللی صلح: ارتش همواره یکی از بازیگران عرصه سیاست پاکستان بوده است. اما در تحولات اخیر، دو دیدگاه متفاوت در خصوص نقش ارتش از سوی صاحب نظران مطرح شده است. برخی صاحب­نظران با اشاره به این­که احکام دیوان عالی به دستور یک سازمان مبارزه با مواد مخدر که تحت نظر ارتش این کشور اداره می‌شود صادر شده است، تصریح می‌کنند که این اقدام نتیجه دخالت آرام ارتش سیاسی و قدرتمند پاکستان است و در مقابل، عده­ای دیگر بر این باور هستند که کارکرد ارتش نسبت به گذشته و در مقایسه با تاریخ 6 دهه­ای این کشور تغییر کرده و علت آن هرچه باشد، امروز دیگر نظامیان کارکردی شبیه به گذشته ندارند. تحلیل شما در این رابطه چیست؟

– ژنرال اشفق کیانی، فرمانده ارتش پاکستان در ابتدای پذیرش مسئولیت خود در نظر داشت ارتش به   ریشه­های اصلی حرفه­ای خود برگردد و وارد مشارکت سیاسی نشود. اما برخی از سیاستمداران پاکستانی از جمله نواز شریف در همان مقطع هشدار دادند که اگر شرایط اقتصادی وخیم­تر شود و کشور از درون دچار انفجار شود، کیانی مجبور به مداخله در فرایندهای سیاسی خواهد شد. تاکنون  ژنرال کیانی از هرگونه مداخله مستقیم در موضوعات سیاسی و دولتی پرهیز کرده و این امر به صورت موفقیت­آمیزی موجب بازگشت آبرو و اعتبار ارتش در بین ملت پاکستان شده است. با این وجود، واقعیت این است که بی­لیاقتی، ناکارآمدی، فساد و عملکرد ضعیف دولت کنونی موجب بروز نارضایتی گسترده در جامعه شده است و در روزهای گذشته می­توانست موجب تحریک رهبری ارتش برای برعهده گرفتن امور شود. هر چند اکثریت جامعه، کلیه رهبران سیاسی، جامعه مدنی و یک حلقه بزرگ از سیاستگذاران افکار عمومی موافق هیچ نوع مداخله نظامی در امور دولتی نیستند. در مورد پرونده­های مطرح شده در دادگاه نیز باید گفت این پرونده­ها دارای ماهیت قانونی هستند که باید از طرف دولت بر اساس موازین قانونی پذیرفته شوند اما به جای آن، دولت در تلاش است از طریق سیاسی با این پرونده­ها مقابله کند که خطای واقعی بخشی از بدنه دولت به شمار می­رود. برخورد دولت جدید با این پرونده و مسائل دیگری که پاکستان در حال حاضر با آن روبرو است نقش ارتش در آینده را مشخص خواهد کرد.

 

مرکز مطالعات بین­المللی صلح: به نظر می­رسید با توجه به وضعیت پیش آمده برای یوسف رضا گیلانی،  حزب حاکم مردم پاکستان در انتخاب نخست وزیر جدید با چالش مواجه شود. به ویژه آن­که حزب مخالف مسلم لیگ نواز نیز «مهتاب عباسی» سروزیر سابق ایالت «خیبرپختونخواه» پاکستان را به عنوان نامزد تصدی پست نخست وزیری پیشنهاد کرده بود. چه تحولاتی موجب شد تا حزب مردم بتواند بار دیگر کاندیدای مورد نظر خود را در جایگاه نخست وزیری پاکستان قرار دهد؟

– برای احراز پست نخست­وزیر جدید پاکستان ابتدا «سید مخدوم شهاب­الدین» وزیر سابق نساجی دولت برکنار شده گیلانی از سوی حزب مردم به پارلمان معرفی شد اما با صدور رای دادگاه در رابطه با نقش داشتن وی در پرونده واردات بیش از اندازه مواد مخدر آفدرین برای آزمایشگاههای داروسازی این کشور، این معرفی به چالش کشیده شد و حزب مردم به ریاست زرداری در نشستی اضطراری راجا پرویز اشرف وزیر سابق علوم و فناوری را برای نامزدی در این مقام به نمایندگان پارلمان ملی معرفی کرد.
براساس اعلام رسمی دولت پاکستان، آصف علی زرداری، رییس جمهوری این کشور با دعوت از نمایندگان مجالس ملی و سنا نشست­های مهمی را برگزار کرد.

      حزب مردم پاکستان ﴿حزب حاکم﴾ به همراه احزاب ائتلافی خود با 342 کرسی دارای اکثریت قاطع در مجلس ملی این کشور است بنابراین مخدوم شهاب­الدین برای انتخاب شدن به عنوان نخست­وزیر جدید با مشکلی از سوی گروههای مخالف دولت روبرو نشد. هفدهمین نخست­وزیر پاکستان موفق به کسب 211 رای از مجموع کلی 342 رای نمایندگان پارلمان ملی پاکستان شد . وی با پیشی گرفتن از «مهتاب خان عباسی» رقیب اصلی خود از حزب مسلم لیگ شاخه نواز­، به مقام نخست­وزیری کشورش منصوب شد.
«مولانا فضل الرحمان»، عضو پارلمان ملی پاکستان و رییس حزب جمعیت علمای اسلام ﴿شاخه فضل﴾ که خود را برای نامزد نخست­وزیری معرفی کرده بود لحظاتی قبل از آغاز رای گیری در پارلمان ملی، با اعلام انصراف از شرکت در انتخابات، اظهار داشت: «حزب وی با در نظر گرفتن بحران کنونی در پاکستان از انتخابات نخست وزیری جدید این کشور انصراف می­دهد. در رای­گیری پارلمان ملی­، راجا پرویز اشرف و مهتاب خان عباسی دو نامزد تصدی مقام نخست وزیری حضور داشتند و علاوه بر این مخدوم شهاب الدین و قمر زمان کایره دو نامزد دیگر حزب مردم از شرکت در انتخابات انصراف دادند.

 

مرکز مطالعات بین­المللی صلح: جایگاه «راجا پرویز اشرف» را به عنوان نخست‌وزیر جدید در صحنه تحولات سیاسی پاکستان چگونه ارزیابی می­کنید؟ برخی از کارشناسان بر این باورند که اگر دیوانعالی پاکستان از نخست­وزیر جدید پاکستان نیز بخواهد تا مانند گیلانی نامه فساد مالی زرداری را به سوئیس ارسال کند این موضوع می‌‌تواند نخست وزیر جدید را نیز با مشکلاتی مواجه کند. به نظر شما آیا ممکن است اشرف نیز به سرنوشت گیلانی دچار شود؟

– راجا پرویز اشرف وزیر سابق فناوری اطلاعات دولت پاکستان جایگزین سید یوسف­رضا گیلانی نخست وزیر برکنار شده ﴿رد صلاحیت شده﴾ این کشور از سوی دیوان عالی پاکستان به دلیل امتناع از حکم این دادگاه برای بازگشایی پرونده­های پولشویی آصف­علی زرداری، رییس­ جمهوری کنونی پاکستان شده است.
راجا پرویز اشرف قبل از این در سمت وزیر فناوری اطلاعات این کشور فعالیت می­کرد. وی همچنین از ماه مارس 2008 تا 2011 سمت وزیر آب و نیرو دولت پاکستان را بر عهده داشت.
برخی رسانه­های محلی گزارش داده­اند که پرویز اشرف هم اکنون در خصوص اتهاماتی از سوی دیوان عالی پاکستان مبنی رسوایی پروژه تامین و توزیع انرژی و خرید ملکی در خارج از کشور با استفاده از پول­های   غیر قانونی، در حال دفاع از خود می­باشد. دیوان عالی پاکستان پیش­تر اعلام کرده بود، که پرویز اشرف در پروژه تامین و توزیع انرژی با مشکلات حقوقی همراه بوده و ماه گذشته سازمان مبارزه با فساد مالی این کشور خواستاز تحقیقات علیه وی شده بود.

      تحلیلگران سیاسی در پاکستان معتقدند که آصف­علی زرداری، رییس جمهوری این کشور راجا پرویز اشرف را به دلیل وفادار بودنش به حزب و اجرای دستور العمل­هایی که قرار است در آینده به وی ابلاغ شود، به عنوان نامزد نهایی نخست­وزیری جدید پاکستان معرفی کرده است. به گفته این افراد، رییس جمهوری پاکستان تمایلی زیادی برای انتخاب نخست­وزیر جدید از ایالت پنجاب به دلیل حضور اصلی­ترین حزب مخالف دولت پاکستان یعنی حزب مسلم لیگ شاخه نواز در این ایالت، قبل از برگزاری انتخابات سراسری این کشور داشته است.

    در رابطه با شخص راجا پرویز اشرف، نخست­وزیر جدید پاکستان نیز توجه به سوابق فعالیت­های سیاسی وی شایان توجه است. در متولد 26 دسامبر 1950 در منطقه سانگهر در جنوب ایالت سند پاکستان است. وی پس از اتمام دوره تحصیلات لیسانس از دانشگاه سند در سال 1970 شغل حرفه­ای خود را در زمینه تجارت و کشاورزی آغاز کرد، وی پس از پیوستن به حزب مردم پاکستان، به منطقه گوجرخان در حوالی شهر راولپندی نقل مکان کرد. پرویز اشرف در انتخابات سال 2008 پاکستان با پیشی گرفتن از نامزد حزب مسلم لیگ شاخه نواز ﴿اصلی­ترین حزب مخالف دولت پاکستان﴾ توانست با پشتیبانی حزب مردم به پارلمان ملی این کشور راه یابد. وی تاکنون دو بار از حوزه منطقه گوجرخان راولپندی در ایالت پنجاب توانست با حمایت حزب مردم پاکستان به پارلمان ملی این کشور راه یابد. با وجودی که پاکستان با مشکلات داخلی زیادی مواجه می­باشد، باید دید که دولت جدید به حکم دادگاه در باره بازگشایی پرونده­های پولشویی زرداری عمل خواهد کرد و یا اینکه این حکم بلاتکلیف خواهد ماند و تنش بین قوه قضاییه و مجریه پاکستان به جای  خود باقی می­ماند. تحلیل­گران و ناظران سیاسی در پاکستان معتقد هستند که حزب حاکم باید در نقش خود تجدید نظر کرده و تغییراتی در شیوه خود ایجاد کند، چرا که مشخص است دولت آینده تمایلی به انجام اقداماتی مانند گیلانی، نخست­وزیر سابق ندارد؛ اقداماتی که باعث شد وی مقام خود را از دست بدهد. از این­رو، انتظار می­رود نخست­وزیر جدید برای قبول و اجرای احکام دیوان عالی که به معنای ارسال نامه به مقامات سوئیس در خصوص رسیدگی به پرونده های پولشویی رییس جمهوری است، کار خود را آغاز نماید.

 

مرکز مطالعات بین­المللی صلح: و پرسش پایانی این که بحث برگزاری انتخابات زودرس نیز از جمله مسائلی است که در فضای اخیر پاکستان مطرح شده است. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که بحران سیاسی به وجود آمده در پاکستان ممکن است روند انتخابات را تسریع کرده و احتمالا این انتخابات در ماه نوامبر برگزار شود. تحلیل شما در این رابطه چیست؟

– نخست­وزیر جدید پاکستان در اولین سخنرانی خود در حضور نمایندگان مجلس این کشور از گروههای شبه نظامی و ستیزه­جو در پاکستان خواست تا با خلع سلاح و پایان دادن به فعالیت­های غیر قانونی خود به روند پیشبرد امنیت ملی و رفاه جامعه پاکستان بپیوندند. وی همچنین از احزاب مخالف پاکستان برای مذاکره و گفت وگو با هدف یافتن راهکار به منظور حل مشکلات داخلی این کشور دعوت کرد و نسبت به اجرای قانون، از بین بردن فساد و حفظ روابط عالی با همسایگان پاکستان وعده داد. پرویز اشرف در ادامه نسبت به برگزاری انتخابات سراسری پاکستان به صورت شفاف و عادلانه متعهد شد و اعلام نمود که       هیچ­گونه اقدامی که باعث شود انتخابات سراسری در پاکستان زیر سوال برود، انجام نخواهد شد و احزاب سیاسی با اعتبار و اعتماد لازم به نتایج خود دست پیدا خواهند کرد و احزاب مخالف دولت پاکستان به طور یقین نسبت به برگزاری انتخابات آینده این کشور به صورت شفاف و عادلانه مطمئن خواهند بود، زیرا دولت جدید پاکستان هرگز بدنبال ایجاد افراط و سیاست رویارویی با احزاب مخالف نیست. با مرور سخنان نخست وزیر جدید مشخص می­شود علاوه بر تنش بین قوه قضائیه و دولت که دولت جدید باید راه حل مناسبی برای آن پیدا کند این دولت با بحران مختلفی روبرو است که ادامه کار را مشکل می کند ولی از طرف دیگر دولت گذشته هم با این مشکلات روبرو بود و توانست تا مدت قابل توجهی به کار خود ادامه دهد.

مرکز مطالعات صلح: از پاسخ­ها و همکاری شما در این مصاحبه سپاسگذاریم.

 

 

 

 

 

Share