مهر ۵, ۱۳۹۹ – ۴:۰۱ ب.ظ |

دکتر محمد مهدی مظاهری
 استاد دانشگاه
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

هفتاد و پنجمین نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل امسال در حالی برگزار می شود که به دلیل پاندمی  کرونا خبری از گردهمایی سران کشورها …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیا, آسیای میانه, اوراسیا, روسیه, گزیده ها, گفتگو

بسترهای همگرایی و واگرایی روسیه و ازبکستان-گفتگو با دکتر روح اله مدبر- بخش نخست

نگارش در اسفند ۱۷, ۱۳۹۸ – ۱:۰۱ ق.ظ
Share

صاحب نظر مسائل روسیه

مرکز بین المللی مطالعات صلحIPSC

واژگان کلیدی:روسیه، ازبکستان، بستر، همگرایی ، واگرایی ،دکتر روح اله مدبر، تاشکند، آسیای مرکزی

ازبکستان و روسیه از گذشته دارای روابط پایدار و چند بعدی ای بوده اند، اما در سالهای اخیر این روابط ابعادی نوین به خود گرفته و اکنون دو کشور دارای روابط چند بعدی تر و بسترهای فراوانی برای همکاری و همگرایی در منطقه هستند. در این حال با توجه به تحولات یک سال گذشته و برای درک بهتری از نوع روابط دوسویه به گفتگویی پرداخته ایم:

 مرکز بین المللی مطالعات صلح: اگر به روابط کنونی روسیه با ازبکستان با یک دهه قبل نگاهی داشته باشیم آیا تحولاتی در روابط دو کشور ایجاد شده است؟

بله، به عبارتی می توانیم بگوییم تغییر محسوس جهت گیری سیست خارجی شوکت میرضیائف رئیس جمهور ازبکستان به سمت تنش زدایی و نزدیکی با فدراسیون روسیه پس از مدیریت طولانی و مادم العمر اسلام کریموف رئیس جمهور سابق ازبکستان.

البته برنامه گسترده آمریکا برای حضور و نفوذ گسترده در آسیای مرکزی بویژه در ازبکستان  برای مقابله با چین و روسیه و همچین ایجاد پایگاه های نظامی در منطقه، سالها است به عنوان نقطه اختلاف   روسیه و ازبکستان باشد لاکن در نوامبر سال 2016 (آبان ماه سال 1395)، قراردادی بین روسیه و ازبکستان در مورد گسترش همکاری های نظامی و فنی در مسکو به امضا رسید. بر اساس این قرارداد، همکاری‌های نظامی ازبکستان و روسیه در ابعاد مختلف از جمله صادرات متقابل فن‌آوری‌های نظامی، ارائه همکاری خدماتی و تعمیر تسلیحات و همکارهای علمی و پژوهشی در زمینه نظامی بین دو کشور صورت خواهد گرفت. این قرارداد نظامی  که بین دو کشور منعقد شده امکان ایجاد رژیم مناسب برای همکاری کارخانجات مجتمع دفاعی صنعتی روسیه و ازبکستان در زمینه تولید، طراحی، تعمیر تسلیحات و فن‌آوری‌های نظامی‌ را فراهم خواهد کرد.

هر چند که به قول مقامات روسی آمریکا همواره در تلاش است تا از گسترش همکارهای نظامی فنی «مسکو» و «تاشکند» جلوگیری کند، اما پوتین رایزنی‌های سیاسی دو جانبه را رضایت بخش و همکاری‌های امنیتی و دفاعی بین مسکو و تاشکند را در حال گسترش ارزیابی می کند.

توافق در زمینه توسعه همکاری‌های فنی نظامی روسیه و ازبکستان که در سال 2016 میلادی امضا و توسط دومای دولتی فدراسیون روسیه تصویب شد گام مهمی در حرکت به سمت تغییر مسیر نگاه کاملا غرب محور ازبکستان در سیاست خارجی این کشور و سالها فاصله گرفتن از همسایه راهبردی خود فدراسیون روسیه بود. البته این نمونه تنها موردی از 36 سند مهم همکاری دو کشور بود که به امضای طرفین رسید. لازم است یادآور شوم سال 2016  دیدار روسای جمهور روسیه وازبکستان پس از 17 سال عدم دیدار دوجانبه و سیر روابطی سرد و محدود صورت پذیرفت.و به ترتیب این مناسبات تا سال 2020 رفته رفته گرم تر گردید.

هم اکنون روسیه یکی از بزرگ ترین همکاران اقتصادی و بازرگانی ازبکستان می باشد. در حال حاضر در ازبکستان بیش از 961 واحد شرکت مشترک از جمله 810 شرکت مشترک و 151 شرکت با صددرصد سرمایه‌گذاری‌های سرمایه‌گذاران روسیه فعالیت می‌کنند. قابل توجه است که در ازبکستان نمایندگی 64 شرکت روسیه به ثبت رسیده است. در روسیه نیز بیش از 560 شرکت مشترک با سرمایه‌گذاری‌های سرمایه‌گذاران ازبکی در زمینه های مختلف فعالیت می‌کنند. مبادلات بازرگانی این دو کشور در 10 ماه سال 2018 میلادی در سطح 3 میلیارد و 500 میلیون دلار قرار گرفته است که نسبت به مدت مشابه سال 2017 میلادی 26.3 درصد بیشتر می باشد.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: اهمیت کنونی روسیه در سیاست خارجی ازبکستان و دکترین سیاست خارجی این کشور چیست ؟

 باید اشاره کنم که جمهوری ازبکستان تنها کشور منطقه آسیای مرکزی است کـه طـی دو دهـه گذشـته رویکردی کاملاً متغیر را در عرصه سیاست خارجی به نمایش گذاشته است . رویکرد سیاست خارجی ازبکستان همواره بین همراهی و یا تقابل با فدراسیون روسیه و ایالات متحـده آمریکـا متغیـر بـوده است. بـا در نظرگرفتن ازبکستان به عنوان یک جامعه توسعه نیافته از حیث اقتصادی و بسته از نظر سیاسی و نیز یک قدرت کوچک (در سطح نظام بین الملل) بـه ایـن نتیجـه می رسیم کـه دو عامـل فـرد :

(شخصیت و رویکرد اقتدارگرایانه اسلام کریم اف و تساهل و تنش زدایی شوکت میرضیائف) و محیط بینالمللی (اختلافها در آسیای مرکزی و رقابت روسیه و آمریکا )، بیش از سایر عوامل (نقش، حکومت و جامعه) در شکلگیری یـک سیاسـت خارجی متغیر در جمهوری از بکستان نقش ایفا نموده است . اتخاذ این نوع سیاست خارجی از سوی تاشکند، پیامدهای مهمی چون تخریب وجهه ازبکستان به عنوان یک متحـد قابـل اعتمـاد، تـشدید اختلاف های ازبکستان با کشورهای منطقه آسیای مرکزی، تضعیف سازمان پیمـان امنیـت جمعـی، واگرایی در سازمان همکاری شانگهای و تشدید رقابت بین چین و روسیه با آمریکا در آسیای مرکزی را در پی داشته که بر تداوم شرایط ناپایدار امنیتی در منطقه آسیای مرکزی بسیار موثر بوده است و اتخاذ راهکارهای جدید میرضیائف جهت تغییر نگاه افکار عمومی و نخبگان بین الملی به سالها سیاست خارجی خاص و غیرقابل اعتماد به ازبکستان بوده در همین راستا یکی از اولویت های اساسی سیاست خارجی دوره اخیر ازبکستان حرکت در مسیر توسعه روابط ازبکستان و روسیه است. از اینرو است ازبک ها به مت انعقاد قراردادهای مهم و طولانی مدت با روسها مانند ساخت نیروگاه هسته ای در کشورشان می نمایند.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: در تحولات یک سال گذشته منطقه مهمترین متغیرها و بسترهای همکاری ازبکستان و روسیه در چه حوزه هایی قرار داشته است ؟

توسعه روند مسیر ساخت نیروگاه هسته ای در ازبکستان ، افزایش سطح مبادلات تجاری  دو کشور؛ ورو به مسیر تبادلات علمی و دانشگاهی؛ همکاریهای نزدیک میان استانها و جمهوری های خود مختار روسیه و ازبکستان؛ ساخت کارخانجات مختلف مانند فولاد و آلیاژ در تاشکند، آموزش کادرهای ازبک توسط روسها در حوزه اقتصادی و تجاری، مشارکت در برنامه های متعدد فرهنگی بویژه روز ملی ازبکستان در سال 2020، صدور محصولات و تجهیزات نظامی روسی به ازبکستان، تقویت نیروگاههای انرژی و برقی ازبکستان، کمک به رفع مشگلات ترانزیت ازبکستان به علت محصور بودن این کشور در خشکی و عدم دسترسی به دریا، همکاریهای فشرده در حوزه مقابله با تروریسم و افراطی گری، هماهنگی در حوزه بحران افغانستان و سایر مسائل مشابه که به صورت فشرده توسط طرفین بویژه طرف ازبک در حال پیگیری است.

مرکز بین المللی مطالعات صلح: مواضع و رویکرد های اقتصادی و سیاسی ازبکستان در قبال نفوذ روسیه در آسیای مرکزی را چگونه مورد ارزیابی شما قرار میگیرد؟

از اواخر دهه 90 به تدریج تاشکند مواضع متناقض و متغیـری را در قبـال دو رقیب اصلی منطقه آسیای مرکزی یعنی فدراسیون روسیه و ایالات متحـده آمریکـا در پـیش گرفت. در حالی که قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با همراهـی چـین و روسـیه، پیمـان امنیتی شانگهای (گروه شانگهای پنج ) را در سال 1996 بنیانگذاری کردند، خبری از حـضور ازبکستان در این سازمان امنیتی نبود . ازبکـستان 5 می 2005 از پیمان امنیتی گوام خارج شد ؛ 2006 به عضویت جامعه اقتصادی اوراسیا درآمد؛ مجدد اما با گذشـت زمـان و بهبود روابط ازبکستان و جهان غرب به ویـژه لغـو تحـریم هـا ، تاشـکند بـار دیگـر رویکـرد واگرایانه خود را از سرگرفت و در نخستین گام در نوامبر 2008 از ترکیب جامعه اقتـصادی اوراسیا خارج شد!

رویکرد سینوسی ازبکستان به این دلیل جالب توجه است که کشورهای منطقه آسـیای مرکزی و قفقـاز جنـوبی رویکـردی نـسبتاً باثبـات را در عرصـه سیاسـت خـارجی بـه نمـایش گذاشـتهانـد. تاجیکـستان، قرقیزسـتان، قزاقـستان و ارمنـستان بـا حفـظ عـضویت در جامعـه کشورهای مستقل مشترک المنافع و سازمان پیمان امنیت جمعـی از ابتـدای دهـه 90 تـا کنون همچنان وفادار به فدراسیون روسیه باقی مانده انـد و در مقابـل گرجـستان بـا خـروج از هـر دو سازمان و جمهوری آذربایجان با خروج از سازمان پیمان امنیت جمعی تاکنون آشـکارا رویکـرد غربگرایانه و ضد روسی را در پیش گرفته اند. از این رو، هیچ کشوری در منطقه آسیای مرکـزی و قفقاز جنوبی تاکنون به مانند ازبکستان در حوزه سیاست خـارجی بـه ایـن میـزان عمل نکرده است. لذا تحلیل شرایط فعلی ازبکستان با وجود آنکه در ظاهر در مسیر همدلی و هماهنگی با روسیه و تمایل به عضویت در اتحادیه اقتصای اوراسیا و استفاه از از فرصتهای ویژه اقتصادی و سیاسی این اتحادیه را نشان می دهد نیازمند ادامه روند اعتماد سازی میرضیائف و حرکت ازبکستان در ریل اتخاذ دیپلماسی با ثبات است.

Share