تیر ۲۴, ۱۳۹۷ – ۱۰:۴۶ ق.ظ |

کارشناس انرژی
مرکز بین‌المللی مطالعات صلح-IPSC
دیپلماسی انرژی، جدا از افزایش توانایی در عرصه منطقه‌ای و بین‌المللی زمینه لازم برای کاهش محدودیتهای بین‌المللی علیه هر کشوری را فراهم می‌سازد و به افزایش قدرت ملیکشور کمک شایانیمی‌کند. در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

اهداف و منافع مشترک ایران و روسیه در صحنه تحولات سوریه

نگارش در بهمن ۲۳, ۱۳۹۰ – ۵:۲۵ ق.ظ
Share

ولی کوزه­گر کالجی

مرکز مطالعات بین­ المللی صلح – IPSC

 

بیان رخداد

یکی از ویژگی­های بارز رابطه بازیگران در صحنه سیاست بین­الملل، نسبی بودن روابط است. این ویژگی ماهوی، پایه تنظیم اهداف و منافع هر کشور در تعیین رابطه دوستانه، خصمانه و یا بی­طرفانه با سایر کشورها به شمار می­رود. بدیهی است ایران و روسیه به عنوان دو کشور در صحنه سیاست بین­الملل نیز از این قاعده ماهوی مستنثنی نیستند. در واقع فراز و نشیب­های روابط دو کشور در طی چند سده اخیر را نیز باید در همین قاعده جستجو کرد که در مقاطع مختلف تاریخی، موجب نزدیکی و یا دوری دو طرف از یکدیگر شده است. تحولات پرشتاب و پیچیده خاورمیانه بویژه سوریه، از جمله نقاط عطف تاریخی در روابط تهران-مسکو به شمار می­رود که علی­رغم وجود برخی اختلافات میان دو کشور، موجب شده نقاط اشتراک قابل توجهی در روابط ایران و روسیه شکل بگیرد. در این نوشتار کوتاه، با واکاوی این نقاط اشتراک، کوشش خواهد شد درک بهتری از تحولات اخیر در مناسبات دو کشور حاصل شود. 

تحلیل رخداد

صحنه تحولات سوریه، زمینه مساعدی را برای برجستگی عینی نقاط اشتراک ایران و روسیه در قبال تحولات بین­المللی و منطقه خاورمیانه فراهم ساخته است. هر دو کشور به دلایل مختلف تاریخی، ژئوپلیتیکی و حفظ منافع و امنیت ملی خود با گسترش حوزه نفوذ سیاسی، اقتصادی و نظامی جهان غرب در مناطق پیرامون خود مخالف هستند. از این­رو است که تهران و مسکو طی سال­های اخیر، مواضع انتقادی مشابهی را در قبال اتخاذ رویکردهای یک جانبه در مناسبات بین­الملل از سوی ایالات متحده، گسترش ناتو به شرق، طرح استقرار سپر دفاع موشکی در جمهوری چک و لهستان و سپس در ترکیه، وقوع انقلاب­های رنگی در مناطق پیرامونی روسیه، فعالیت نهادهای فرهنگی و سیاسی غرب­گرا و گسترش دامنه فعالیت­های اقتصادی غرب بویژه در حوزه انرژی داشته­اند. از این زاویه، نگرش هر دو کشور به تحولات کنونی سوریه را باید در نگرانی مشترک از گسترش دامنه نفوذ جهان غرب در منطقه استراتژیک خاورمیانه دانست.     روس­ها به خوبی بر این نکته واقفند که در صورت سرنگون شدن نظام سیاسی کنونی سوریه کل منطقه زیر سلطه غرب بویژه آمریکا قرار می­گیرد و این برای روسیه­ای که در حال احیاء شدن است یک زیان بزرگ تلقی می­شود. ایران نیز سوریه را نقطه مهم و استراتژیک در محور مقاومت علیه اسرائیل و جهان غرب در منطقه می­بیند. از این­رو، سقوط دولت کنونی و روی کار آمدن یک دولت غرب­گرا به هیچ عنوان در راستای منافع استراتژیک ایران و روسیه قرار ندارد. اهمیت این مساله تا بدان جاست که روسیه بر خلاف تحولات کشورهای دیگر خاورمیانه بویژه لیبی، با تمام قدرت وارد صحنه تحولات سوریه شده است. در حوزه سیاسی، سرسختانه در مقابل درخواست محور غربی- عربی- ترکی برای تغییر رژیم در سوریه ایستادگی نمود و با قاطعیت، قطعنامه شورای امنیت در خصوص تحولات سوریه را وتو نمود و در شرایطی که کشورهای اروپایی و آمریکا به همراه کشورهای عربی خلیج فارس، سفرایشان را از دمشق فراخواندند و سفارت­هایشان را در سوریه تعطیل کردند، روس­ها سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه و میخائیل فرادکوف، رئیس سرویس­های اطلاعات خارجی روسیه را برای دیدار با بشار اسد، به سوریه فرستادند.

      در حوزه نظامی نیز روسها با اعزام ناو هواپیمابر کوزنیتسف-حامل هواپیماهای پیشرفته سوخو 33، میگ 29­، هلی کوپترهای جنگی کا آ 27­، سامانه­های موشکی و زیر دریایی – به سواحل سوریه و نیز تحویل سامانه موشک‌های بالستیک یاخونت در قالب سامانه دفاعی ساحلی «باستیون» به دمشق نشان داد که بر خلاف تحولات لیبی، در صحنه تحولات سوریه بسیار جدی است. روس­ها از دیرباز و از دوران جنگ سرد، روابط گسترده نظامی با سوری­ها داشتند. بسیاری از تکنولوژی­های نظامی موجود در سوریه، روسی است. در آن برهه بهترین روابط با سوریه برقرار بود و روس ها موفق شدند که امتیاز ایجاد یک پایگاه نظامی را در بندر طرطوس از سوری­ها بگیرند. این پایگاه همچنان در اختیار روس­ها قرار دارد و از معدود نقاط حضور مستقیم روس­ها در بخش شرقی مدیترانه محسوب می­شود. از این­رو، تحولات اخیر سوریه زمینه مناسبی را برای تحکیم مناسبات نظامی روسیه و سوریه فراهم ساخته است. از سویی دیگر، تقویت مواضع دفاعی سوریه، کاملاً در راستای منافع ایران در تقویت سوریه در قبال تهدیدهای اسرائیل قرار دارد. اهمیت این تحولات بویژه تحویل سامانه موشک‌های بالستیک یاخونت برای مقابله با تهدیدات اسرائیل، از آن­رو است که موضوع تحویل یا عدم تحویل این سامانه دفاع موشکی به سوریه از سال 2007 به یکی از محورهای اصلی مذاکرات اسرائیل و روسیه تبدیل شده بود.

      از این­رو،  رویکرد روسیه در مورد تحولات سوریه را از نظر میزان حساسیت و نوع و شدت واکنش می­توان با رویکرد مسکو در قبال مناطق پیرامونی خود (خارج نزدیک) مقایسه نمود. رویکردی که موجب اتخاذ مواضع سرسختانه در قبال گسترش ناتو به آسیای مرکزی و قفقاز، استقرار سپر دفاع موشکی در شرق اروپا، طرح عضویت گرجستان در ناتو و وقوع انقلاب­های رنگی در اوکراین، گرجستان و قرقیزستان شد و در اوت 2008 روس­ها نشان دادند که برای حفظ منافع استراتژیک خود ابایی از مداخله نظامی نیز ندارند. تحرکات روسیه در قبال سوریه نیز حاکی از آن است که موضوع سوریه تا همین حد برای روسیه اهمیت دارد و اگر مسکو بخواهند سوریه را واگذار کند باید نقش خود را در خاورمیانه برای همیشه به نفع غرب کنار بگذارد؛ امری که در تضاد کامل با منافع کلان و استراتژیک مسکو قرار دارد. این دغدغه روس­ها کاملاً با نگرانی­های ایران در قبال تحولات منطقه خاورمیانه بویژه گسترش نفوذ جهان غرب و خطر تضعیف سوریه در مقابل اسرائیل همخوانی دارد.

     اما نقطه اشتراک مهم دیگر ایران و روسیه را باید حمایت از حفظ رژیم بشار اسد همراه با انجام اصلاحات سیاسی دانست. برخلاف اتحادیه عرب، ترکیه و کشورهای غربی که به شدت از گزینه «تغییر رژیم» (Regime Change) حمایت می­کنند، ایران و روسیه با این رویکرد به شدت مخالف بوده و در مقابل از انجام اصلاحات سیاسی مدیریت شده حمایت می­کنند. نگرانی مشترک ایران و روسیه، تبدیل این روند – بویژه با توجه به تجربه لیبی- به یک روند بین­المللی است. اظهار نظر ویتالی چورکین، نماینده دائم روسیه در شورای امنیت به خوبی گویای این امر است. چورکین در مخالفت با قطعنامه پیشنهادی مغرب برای کناره­گیری بشار اسد از قدرت و واگذاری آن به معاونش اظهار داشت: «شورای امنیت محل نسخه­نویسی برای عزل و نصب رهبران کشورها نیست. باید چارچوبی برای اختیارات شورای امنیت مشخص شود تا نتوانند هر زمان تعدادی از اعضای این شورا تصمیم بگیرند که کدام نخست­وزیر و کدام رییس دولت باید از قدرت کناره­گیری کند». در این راستا، روسیه و ایران کوشش­های متعددی را برای قبولاندن ضرورت اصلاحات به دولت بشار اسد انجام داده­اند، هر چند به دلیل مخالفت مخالفان سوری به نتیجه مشخصی دست نیافته­اند.

      منافع اقتصادی گسترده دو کشور در سوریه را نیز باید یکی از اشتراکات مسکو- تهران به شمار آورد. در شرایطی که سوریه سال­هاست تحت تحریم اقتصادی غرب قرار دارد، پیوندهای اقتصادی این کشور با ایران و روسیه بیش از هر کشوری در رشد و توسعه اقتصادی سوریه نقش داشته است. صادرات روسیه به سوریه بیش از 1/1 میلیارد دلار در سال 2010 بوده و سرمایه­گذاری روس­ها در این کشور مطابق با گزارش مسکو تایمز در سال 2009 بیش از 4/19 میلیارد دلار برآورد شده است. این ارقام علاوه بر فروش چهار میلیارد دلاری تسلیحات روسی به سوریه است. فعالیت گسترده شرکت­های نفت و گاز روسی نیز در سوریه شایان توجه است. از سویی دیگر ایران نیز با توجه به مناسبات نزدیک سیاسی با سوریه، از روابط بسیار گسترده اقتصادی با این کشور برخوردار است. به گونه­ای که میزان تبادلات تجاری طرفین در سال ۱۳۸۹ بالغ بر ۵ میلیارد دلار برآورد شده است. دو کشور در زمینه گردشگری، اتومبیل سازی، احداث نیروگاه برق و صنایع نفت و گاز از روابط بسیار گسترده­ای برخوردارند. ناآرامی­های یک سال اخیر سوریه شدیداً بر فعالیت اقتصادی ایران و روسیه تاثیر منفی گذاشته است و موجب کند شدن و در برخی موارد موجب تعطیلی برخی از فعالیت ها شده است. نگرانی مشترک دو کشور، از دست دادن کلیه منافع اقتصادی در اثر سقوط دولت بشار اسد و روی کار آمدن یک دولت غرب­گرا با جهت گیری های ضد روسی و ضد ایرانی در صحنه سیاسی سوریه است. از این رو، ملاحظات اقتصادی نیز از جایگاه بسیار مهمی در       جهت­گیری مشترک تهران و مسکو در قبال تحولات سوریه برخوردار است و در تحلیل تحولات کنونی باید بدان توجه نمود.

     آخرین نگرانی مشترک ایران و روسیه را باید نگرانی از به قدرت رسیدن افراط­گرایان اسلامی وابسته جریان­های سلفی و وهابی در سوریه است. بخش مهمی از جریانات مخالف دولت سوریه را این جریانات تشکیل می­دهد که به شدت از سوی کشورهای عربی بویژه از سوی عربستان سعودی پشتیبانی می­شوند. روسیه طعم تلخ رویکردهای سلفی و وهابی را در قفقاز شمالی بویژه چچن، اینگوش و داغستان چشیده است و ایران نیز از جهت گیری­های ضد ایرانی و ضد شیعی این جریانات به خوبی آگاه است. از این رو، علاوه بر نگرانی نسبت به حاکمیت رویکردهای غرب­گرایانه، ایران و روسیه از قدرت یابی جریانات سلفی و وهابی نیز در سوریه شدیداً احساس خطر می­کنند که این امر نیز بر نزدیکی هر چه بیشتر مواضع دو کشور بسیار تاثیرگذار بوده است.

پیامدهای رخداد  

سوریه برای ایران و روسیه به عنوان مهم­ترین موقعیت استراتژیک در منطقه خاورمیانه به شمار می­رود و از طریق این کشور بر تحولات منطقه بویژه تحولات فلسطین و اسرائیل تاثیرگذاری داشته­اند. ملاحظات کلان استراتژیک دو کشور در قبال توسعه حوزه نفوذ غرب در منطقه، پیوندهای نظامی، اقتصادی و نگرانی از به قدرت رسیدن جریانات غرب­گرا و سلفی موجب نزدیکی مواضع دو کشور در قبال تحولات سوریه شده است. بسیار بعید به نظر می­رسد غرب بدون هماهنگی و رضایت روسیه، اقدام به مداخله نظامی در سوریه کند. اگر مسکو موفق شود در شورای امنیت جلوی  فشار بین­المللی علیه سوریه را بگیرد و مسیر اصلاحات و گفتگو را بین دولت و مخالفان سوری هموار کند، می­توان انتظار تامین منافع مشترک ایران و روسیه را در حفظ رژیم بشار اسد، انجام اصلاحات بدون مداخله خارجی را داشت. اما اگر غرب با حمایت ترکیه و کشورهای عربی بخواهد بدون در نظر گرفتن ملاحظات روسیه، اقدام به مداخله نظامی در سوریه بزند و این اقدام منجر به تغییر رژیم در سوریه شود، شرایط بسیار دشواری برای ایران و روسیه پیش خواهد آمد و علاوه بر تغییر در شرایط ژئوپلیتیکی منطقه، برقراری ارتباط با رژیم آینده سوریه که ترکیبی از جریانات غرب­گرا و سلفی خواهد بود، را با مشکلات جدی مواجه خواهد ساخت. به نظر می رسد با توجه به شرایط یاد شده، ایران و روسیه یکی از حساس­ترین و مهم­ترین مراحل روابط دو جانبه را تجربه می­کنند که می­تواند آزمونی بسیار دشوار برای همکاری های راهبردی دو کشور به شمار رود.

Share