خرداد ۲۷, ۱۳۹۷ – ۱۲:۱۴ ب.ظ |

آینده پژوه و استاد دانشگاه
مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC

در ماه های گذشته عربستان تلاش های بسیاری را برای افزایش فشارهای چند بعدی بر ضد تهران به انجام رسانده است. در این بین برای …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » خاورمیانه, کویت, گزیده ها, گفتگو

افزایش جایگاه شیعیان در کویت از نقش توازن بخشی تا خطر شیعه هراسی – گفتگو با جعفر قناد باشی کارشناس مسایل سیاسی

نگارش در خرداد ۲۱, ۱۳۹۲ – ۲:۳۳ ق.ظ
افزایش جایگاه شیعیان در کویت از نقش توازن بخشی تا خطر شیعه هراسی  – گفتگو با جعفر قناد باشی  کارشناس مسایل سیاسی
Share

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

اسلام دین اکثریت مردم کویت است و شیعیان نیز در این کشور به عنوان مهمترین اقلیت دینی کشور به شمار میروند. اقلیتی که با توجه به بافت اجتماعی خود تلاش کرده نقش مهمی در ساختار سیاسی این کشور داشته باشد. در این حال با تغییر قانون انتخابات در کویت و مخالفت جریان سلفی با آن ، شیعیان این کشور با نزدیک کردن دیدگاه های خود به یکدیگر و ارائه لیست انتخاباتی واحد ( برخلاف دوره های گذشته ) از فرصت تحریم انتخابات از سوی جریان سلفی این کشور نهایت استفاده را بردند و موفق شدند 17 کرسی از مجموع 50 کرسی پارلمان را از آن خود کنند که پررنگ ترین و مهمترین حضور سیاسی شیعیان در تاریخ سیاسی کویت طی یک دهه اخیر محسوب می شود. در همین راستا برای واکاوی بیشتر حضور تاثیرگذاری و نقش شیعیان در ساختار های سیاسی کویت به گفتگویی با جعفر قناد باشی کارشناس مسائل سیاسی کویت پرداخته ایم:

واژگان کلیدی: نقش شیعیان در کویت، افزایش جایگاه شیعیان در کویت،  نقش توازن بخشی شیعیان در کویت ، خطر شیعه هراسی در کویت، افزایش کرسی های شیعیان در مجلس کویت

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: جایگاه شیعیان و سهم آنان در قدرت سیاسی  بر اساس قانون اساسی کویت چگونه است؟

در قانون اساسی کویت به دولت اسلامی اشاره شده است اما اشاره ای به مذهب نشده است . یعنی در قانون اساسی به طور مشخص ماده ای به  فرقه ها و مذاهب اشاره نکرده است .اما در عرصه عمل شیعیان در سالهای  اخیر حضور بیشتری در صحنه ی سیاسی داشته اند. چرا که در کویت  علاوه بر مسلمانان ادیان دیگری هم حضور دارند. اکثریت کویتی ها مذهب مالکی اند که متفاوت از عربستان است. همچنین برخی از جمعیت مهاجر هستند.

 

  مرکز بین المللی مطالعات صلح: جایگاه شیعیان و سهم آنان در قدرت سیاسی کویت چه تفاوتی با نقش آنها در سایر کشورهای شورای همکاری خلیج فارس دارد؟   

به رغم نقش اسلام در قانون اساسی  کویت، نظام کویت واقعا ماهیتی لائیک و سکولار دارد. ساختار سیاسی کویت با توجه به ترکیب جمعیتی این کشور و ترکیب بازی که از نظر مهاجرت داشته است سبب شده نقش شیعیان ،  مذاهب و گروه های مختلف با کشورهای دیگر متفاوت باشد. این امر به ریشه های گذشته هم مربوط است. کویت از جمله اولین کشورهایی است که در این منطقه مستقل شده و وجود نفت و رفت و آمد خارجی ها سبب شده ساختار و ترکیبی متفاوت از دیگر  کشورهای منطقه داشته باشد یعنی اگر سیستم عربستان و حتی امارات بسته و ساختار گذشته قبلیگی است در کویت نشانه های کمتری از ساختار قبیلگی موجود است. کویت به دو شهر و شمار کمی از عشایر خلاصه میشود. یعنی ساختار مبتنی بر اصل قبیلگی نیست و به نوعی نظام به مشروطه سلطنتی نزدیک است. این ساختار متناسب با شرایط کویت است. همچنین در این امر تاثیرات امروزی نقش دارد. با توجه به کمرنگ شدن ساختار قیبلگی مذاهب بویژه مذهب شیعه قدرت بیشتری یافته است. همچنین نقش اقلیت ها در اقتصاد کویت هم در جایگاه شیعیان موثر بوده است. چنانچه بخشی از اقتصاد کویت به وسیله ایرانیان مهاجر ایجاد شده است. یعنی مهاجران شیعه چون در اقتصاد نقش مهم داشته اند قابل حذف نبوده اند و در هرم قدرت برای اینکه پابرجا بماند و از آسیب پذیری اش بکاهد شیعه را در خود جای داده است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: موقعیت شیعیان کویت در ساختارهای سیاسی کویت بعد از انتخابات و پارلمانی گذشته را چگونه مورد بررسی و تحلیل قرار میدهید؟

دو دیدگاه در مورد این امر می تواند مورد بررسی قرار گیرد. نخست امیر کویت قانون انتخابات را تغییر دارد. قبل از این هر نفر میتوانست به چهار نفر رای دهد و در قانون انتخابات جدید  قرار شد هر نفر یک رای داشته باشد. این امر سبب اعتراض اهل سنت و احزاب قدیمی قدرتمند شد و انتخابات را تحریم کردند و عرصه برای شیعیان باز شد و شیعیان تعداد کرسی ها ی خود را به 17 یا 34 درصد پارلمان افزایش دادند. این امر از نظر اهل سنت به معنای قدرت گیری شیعیان یا به تعبیر آنان نوعی بهره گیری از  نوعی رانت قانونی  تلقی می شود. دوم اگر همین امر را از دیدگاه حکومت بررسی کنیم باید گفت حکومت کوشش کرد که  هرم قدرت را از آسیب پذیری حفظ کند. چرا که جمعیت شیعیان در کویت سی درصد است، اما در پارلمان فقط 4 درصد کرسی ها را داشتند و به نوعی 26 درصد از حق آنها نادیده گرفته میشد. در این حال چون شیعه در اقتصاد کویت نقش مهم داشته و نبود شیعیان خسارت را بیشتر می کرد، امیر کویت با توجه به امواج خیزش ها در منطقه برای حفظ نظام و کاهش آسیب پذیری ها به این کوشش دست زد. چنانچه ما هم در کنار کویت خیزش های عربستان و بحرین را شاهد هستیم. یعنی تغییر قانون انتخابات و عادلانه تر شدن قانون در واقع به معنی کوششی برای جلوگیری از سرایت خیزش ها به داخل بود. امری که تا اندازه ای هم موفق آمیز بود. در این چارچوب امیر کویت با به بازی گرفتن شیعیان و گنجاندن بیشتر آنان در پارلمان کوشید از خیزشها جلوگیری کند. بخش دیگری از قدرت گیری شیعیان هم مربوط به خطری است که کویت و کشورهای عربی از اخوان احساس میکردند. یعنی این احساس وجود داشت که شاخه های اخوان بعد از مصر در حال قدرت گیری در منطقه است و در کویت هم تلاش خواهد شد از راه پارلمان اقدام به قدرت گیری کند. یعنی اخوان می توانست از قانون قبلی بهره برد و راه را برای اخوان در رسیدن به قدرت باز کند. اما در شرایط کنونی پارلمان اگر اخوان قدرت یابد قدرتی برابر با شیعیان خواهد داشت. در اینجا امیر کویت تلاش کرد شیعیان را به پارلمان کشاند و در برابر مهره چینی های احتمالی اخوان قرار دهد.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: جریان های عمده و مهم سیاسی شیعه در کویت چه نگاهی به ساختار سیاسی کنونی قدرت و دولت کویت دارند؟

شیعیان کویتی معمولا دوازده امامی هستند و به شیعیان ایران و عراق نزدیک هستند. آنان معمولا پیرو علما و مراجع شیعه مانند  آیت اله خویی، صدر یا آیت اله سیستانی بوده اند. شیعیان کویتی تا کنون کار سیاسی حزبی و قدرتمندی نداشته اند.

گذشته از این اهل سنت در کویت مالکی هستند و مالکی ها بستر مناسبی برای رشد وهابیت نیستند. وهابیت شاخه ای از مذهب حنبلی است و چون قرابت مذهبی ای بین کویتی ها و عربستانی ها نیست وهابیت نمی تواند حضور زیادی در کویت یابد. لذا هر چند مالکی ها مایل نیستند شیعیان چندان در کویت قدرت یابد، اما در کنار اعمال فشارهای فرهنگی عربستان و تهدیدات وهابی بی علاقه نیستند شیعیان در کویت حضور داشته باشد. اکنون بعد از انتخابات اخیر پارلمانی در کویت جریان شیعه از حالت اپوزسیون به معنی واقعی خود خارج شده است. البته وضعیت موجود حق شیعیان کویتی است. چرا که میانگین اهل سنت در کویت 45 تا 50 درصد است و جدا از سی درصد شیعه  بقیه خارجی ها و مذاهب دیگر هستند. لذا کرسی های کنونی شیعیان حق آنها و متناسب با ترکیب جمعیت و حتی کمتر از قدرت و تاثیر گذاری آنها است. در این شرایط اکنون زمینه های همکاری بیشتری بین ساختار قدرت در کویت و مردم شیعه ایجاد شده است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نگاه جریان های تندرو سلفی به حضور شیعیان در قدرت ( با توجه به اتهام هایی همچون  خیانت و..) را چگونه مورد تحلیل قرار میدهید؟

سلفی های تندرو دو دسته هستند. نخستین دسته به دنبال اسلام ناب و خلافت اولیه در صدر اسلام هستند و دوم جریان وهابی سازماندهی شده و القاعده ای است که افراط کاری هایی را انجام میدهد. جریان فرهنگی سلفی خواستار خلافت هر چند مخالف شیعه است، اما هرگز وارد عرصه عمل نشده اند. همچنین پیروان مذهبی مالکی خصومت زیادی با شیعیان ندارند. اما شاخه های  وهابی که در کنار القاعده قرار می گیرند به عرصه عملی مخالفت با شیعه هم وارد میشوند و احتمال اینکه وارد درگیریهایی با شیعیان کویتی شوند وجود دارد. یعنی هر چند کویت هنوز وارد فاز درگیری ها و تشدید فشارها بر ضد شیعیان نشده است، اما با اینکه فرقه های گوناگون در این کشور به سر می برند، ساختار دمکراتیک نیست و هنوز زمینه های انقلاب و خیزش در این کشور از بین نرفته است کویت همچنان بستری برای اینگونه از رفتارها است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به وجود احتملاتی در مورد خیزش انقلابی در کویت چه عواملی مانع از افزایش حضور  سیاسی  شیعیان  در ساختار سیاسی کویت می شود؟

نخست کویت از جمله کشورهای خلیج فارس است که اصلاحاتی در حوزه حقوق شهروندی و حقوق زنان و .. انجام داده است. این امر به بسته نشدن فضا کمک کرده است. دوم وضع اقتصاد این کشور به گونه ای است که بخش فقیر عمده ای که بتوانند انقلابی را سازمان دهند وجود ندارد. همچنان اقشار فقیر پراکنده هستند. سوم در داخل شهرها هم جمعیت منسجمی که بتواند انقلابی را سازماندهی کند وجود ندارد. چهارم اینکه اکنون نیروها در کویت همدیگر را خنثی میکنند. در کویت ملی گرایان در مقابل مذهبی ها حضور دارند. مذهب شیعه در برابر مذهبی سنت حضور دارد و وهابیت هم اگر وارد عمل شود تنها شاخه ای است. همچنین اخوان المسلمین هم دارای بخشی از نیروی اجتماعی در جامعه است. در حالی که در صورتی انقلاب میتواند به موفقیت رسد که  تقریبا نیمی از جامعه کویت به گونه ای یکپارچه خط مشی جدیدی را دنبال کنند. اما در حال حاضر چنین چیزی وجود خارجی ندارد. یعنی ترکیب منسجم و هماهنگی از نیروها وجود ندارد. یعنی نوعی توازن وجود دارد و امیر کویت هم به این توازن کمک می کند تا هیچ گاه به هم نخورد. در صورتی که توازن مذهبی یا توازن سیاسی و اقتصادی بهم خورد زمینه برای گسترش قدرت گروه های مخالف و پیدایش خیزشها بیشتر می شود.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح:آینده موقعیت سیاسی شیعیان در کویت را با چه متغیرهایی مورد بررسی و تحلیل قرار می دهید ؟

این امر به متغیرهای گوناگونی بسته است. نخست فضای سیاسی کویت. دوم جایگاه شیعیان از نظر اقتصادی. اکنون شیعیان دارای جایگاه های اقتصادی خوبی هستند و بخشی از بازار و تجارت را در دست دارند. همچنین روابط شیعیان کویت با دیگر جوامع  شیعه بر سرنوشت آنان تاثیر دو جانبه دارد. یعنی روابط شیعیان کویت با شیعیان خارجی در برخی مواقع موجب بروز اعمال فشار بر آنها و گاه موجب قدرت گیری آنها خواهد شد. در این حال شرایط منطقه ای و جهانی هم در موقیعت شیعیان کویت تاثیر عمده دارد. یعنی قدرت های بزرگ و سیاست های اعمالی در کشورهای خلیج فارس در آینده نقش شیعیان کویتی تاثیر دارد. چنانچه اکنون نیز شیعه هراسی جدی ای در رسانه های غربی و منطقه وجود دارد. امری که می تواند شیعیان کویت را محدود کند و  بدبینی هایی را در مورد نقش آینده شیعیان کویت موجب گردد. اکنون شیعه هراسی بزرگترین خطر است و خط افزایش آن هم به گونه تهدید مطرح است.

 

گفتگو از فرزاد رمضانی بونش

 

 

Share