آبان ۲, ۱۴۰۰ – ۹:۳۱ ب.ظ |

دکتر محمد حسن صنعتی
پژوهشگر مسائل منطقه ای

مرکز بین المللی مطالعات صلح– IPSC

سالها پیش وقتی که خبر از آن داده شد که سی.آی.ای. و پنتاگون دارند روی پروژه ای کار می کنند که موضوع شهادت در …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای میانه, گفتگو

آسیای مرکزی، بازیگری و برتری های ترکیه در آن – گفتگو با دکتر بهرام امیر احمدیان پژوهشگر و کارشناس آسیای مرکزی

نگارش در تیر ۱۰, ۱۳۹۱ – ۱:۴۳ ق.ظ
آسیای مرکزی، بازیگری و برتری های ترکیه در آن  – گفتگو با دکتر بهرام امیر احمدیان  پژوهشگر و کارشناس آسیای مرکزی
Share

فرزاد رمضانی بونش

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

آسیای مرکزی با وجود دو دهه از فروپاشی شوروی و تشکیل پنج جمهوری نو بنیاد از جمله مناطقی است که سیاست خارجی ترکیه با حساسیت ویژه ای بدان نگریسته و همزمان با تلاش قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای برای نفوذ در آن تلاش خود را برای حضور در این منطقه، آغاز کرده است. تلاشی که همچنان در ابعاد گوناگون ادامه یافته است. در این بین برای واکاوی بیشتر سیاست خارجی ترکیه در این منطقه و بررسی پتانسیل ها، ابزارهای نفوذ و رویکرد های این کشور به گفتگویی با دکتر بهرام امیر احمدیان پژوهشگر، استاد دانشگاه و کارشناس آسیای مرکزی پرداخته ایم:

واژگان کلیدی : ترکیه،آسیای مرکزی، ایران، پتانسیل، اهداف

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: اگر نگاهی مقایسه ای به سیاست خارجی ترکیه در آسیای مرکزی در سالهای اخیر با پیش از روی کار آمدن  اسلام گرایان حزب عدالت و توسعه  داشته باشیم به نگاه شما سیاستها و  رویکردهای ترکیه در این منطقه تا چه حدی تغییر کرده است ؟

من  فکر می کنم ترکیه پس از  روی کارآمدن  حزب عدالت و توسعه تلاش کرده است نفوذ و نقش خود را در آسیای مرکزی در بعد اقتصادی گسترش دهد. ترکیه در دهه نخست استقلال جمهوریهای این منطقه به دنبال ترویج اندیشه پان ترکیسم  برای گسترش نفوذ بود، در حالی که در یک دهه اخیر از این مسیر دور شده و این سیاست را کنار گذاشته است و به ابعاد اقتصادی و نفوذ فرهنگی در این مناطق توجهی بیشتر کرده است. در این حال با تاسیس نهادهای فرهنگی و اقتصادی تلاش کرده در اقتصاد منطقه نقش مهمی بازی کند و موفق هم عمل کرده است . یعنی هر چند چین توانسته از نظر  اقتصادی در این منطقه نفوذ داشته باشد، اما من فکر می کنم که ترکیه با استراتژی توجه به اقتصاد (بویژه در بخش خدمات و مباحثی مانند گردشگری) توانسته موفق باشد و در بعد اقتصادی و فرهنگی نقش مهمی را بازی کند. از آنجا که ترکیه از سوی اتحادیه اروپا و ایالات متحده به عنوان الگوی توسعه کشورهای اسلامی معرفی شده، هم با دست باز تر عمل می کند و هم از پشتیبانی غرب برخوردار است. این مورد رمز موفقیت ترکیه است. از همه مهمتر ترکیه کشوری مسلمان و غیرایدئولوژیک است و ادعای ارشاد جوامع اسلامی را ندارد. از این رو دولتهای منطقه حضور ترکیه در کشورشان را نافی جایگاه و منافع خود نمی بینند.

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: با توجه به نفوذ و حضور روبه گسترش دو قدرت مهم ایالات متحده امریکا و چین در آسیای مرکزی در واقع اهرم‌ها و ابرازهای مهم ترکیه برای تداوم و حضور در کشورهای این منطقه چیست؟

عمده فعالیت چین در منطقه بیشتر به بخش انرژی مربوط است. چرا که چین برای حضور در منطقه به آن می اندیشد که اگر بتواند کشورهای این منطقه را درگیر در مسائل اقتصادی و بویژه انرژی کند از سایر مناطق ( که ممکن است زیر نفوذ امریکا باشد ) بی نیاز می شود. به همین سبب چین بیشتر به منطقه آسیای مرکزی و سرمایه گذاری در نفت و گاز  آن توجه کرده است. البته چین در برخی از کشورهای منطقه مانند تاجیکستان در پروژه های عمرانی(از جمله راه سازی و ساختمان) نقش بارزتری داشته ولی بیشتر به سوی کشور های دارای انرژی حرکت کرده است. آمریکا بیشتر در ساختارهای سیاسی و نهادهای حقوق بشری و یا سازمان های مردم نهاد منطقه تاثیرگذار بوده و نیاز زیادی به اقتصاد این منطقه ندارد.

 در واقع چهار کشور  از جمهوریهای آسیای مرکزی ترک زبان هستند. ترکیه با  گسترش مراکز آموزش زبان ترکی، مدارس ترکی، مدارس دینی و دانشگاه هایی در  این کشورها (مانند قزاقستان  قرقیزستان) و اعطای بورسیه به آنان بعد از فراغت از  تحصیل و استخدام در دستگاههای دولتی، عملا طبقه تحصیل کرده ترکیه ای را تشکیل می دهد که به لابی مهمی برای ترکیه و ادامه نفوذ ترکیه در این کشورها بدل می شوند. حتی در تاجیکستان فارس زبان هم این کنش از سوی ترکیه وجود دارد . در این حال چون کشور های منطقه به نفوذ شیعیان علاقمند نیستند، ترک ها نسبت به ایرانیان در این منطقه دست بالاتری در حوزه فرهنگی دارند. در این حال اداره وقفیات ترکیه و حوزه های دینی این کشور برای ساخت مساجد و . . نهادهای دینی، در منطقه فعال است. از سویی دیگر  دانشگاه های ترکیه در این منطقه هم فعال است و همین امر  زیربنایی برای گسترش نقش ترکیه در حوزه خدمات و صنایع سبک هم هست و ترکیه می تواند دست بالایی نسبت به دیگر کشورهای همسایه آسیای مرکزی از جمله ایران، پاکستان، چین و حتی روسیه در این منطقه داشته باشد.

 

مرکز بین‌المللی مطالعات صلح: سرمایه گذاری های دهها میلیارد دلاری، نفوذ اقتصادی و پیوندهای اقتصادی ترکیه با کشورهایی نظیر ترکمنستان قزاقستان و قرقیزستان را چگونه مورد ارزیابی قرار می دهید ؟

ترکیه با استفاده از بازارهای منطقه تلاش کرده است در منطقه مثلا در بخش هتلداری و حمل و نقل سرمایه گذاری کند و به خوبی عمل کند.  در عین حال ترکیه  هیچ گاه ادعا نکرده است که در صدد صدور ایدئولوژی های دینی به این کشورها است و همین امر  شرایط را برای ورود سیاسی ترکیه به این منطقه آسان تر کرده است. برخی جریانها در منطقه ایران هراسی را گسترش می دهند بطوری که حتی در میان جامعه تاجیکان نیز از ایرانی که با آنان همزبان است، هراس انداخته اند. ما هم ضعف مدیریت داشته ایم که سبب توسعه جایگاه ترکیه شده است. ایران توانهای خوبی برای حضور در منطقه دارد که کمتر بدان توجه می شود. در حالی که ترکیه بخش خصوصی قدرتمندی دارد که دولت از آن حمایت می کند، ایران بخش خصوصی ضعیف و دولتی قوی دارد. دولت نتوانسته است در زمینه اقتصادی موفق عمل کند.

حتی در تاجیکستان ممکن است ایران از نظر اقتصادی نفوذ داشته باشد، اما در حالی که به ایران امکان دایر کردن مدارس فارسی  زبان داده نشده و به نوعی از ایران هراس دارند. این امر سبب امکان  نزدیک تر شدن روابط این کشور با ترکیه (با وجود عدم همزبانی) می شود. چرا که ایران به عنوان کشوری انقلابی که شیعه نیز هست و حتی کشورهای این منطقه شیعه را به عنوان افراط گرایی مذهبی طبقه بندی می کنند لذا تا حدی از نقش ایران هراس دارند. در  همین حال ترکیه با محصولات فرهنگی، فیلم های سینمایی، سریال های خود در این منطقه می تواند موفق تر عمل کند.  کشور ما نیز با اینکه فیلم های رایگان در اختیار برخی از این کشورها قرار می دهد،  اما حاضر به پخش آن نیستند. بنابراین می توان گفت که ترکیه نسبت به ایران دست بازتری برای انجام سرمایه گذاریهای فرهنگی، اقتصادی و یافتن جایگاهای نفوذ دارد.

 بایستی ایران به سویی رود که بتواند با آموزش زبان فارسی و بنیان نهادن مراکز آموزش زبان فارسی در این مناطق بورسیه های در رشته هایی مانند پزشکی و فنی به این مناطق بدهد. مثلا امسال ایران 250  بورسیه دانشجویی به دولت تاجیکستان داده است که خود امری خجسته است. فرمولی که ترکیه به خوبی از آن بهره گرفته است.در این حال باید توجه داشت که پتانسیل زبان فارسی ضمن توجه به عرفان و اسلام میانه رو از رشد سلفی گری و طالبانیسم و  افراط گرایی در این منطقه جلوگیری می کند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: مهمترین اهداف سیاست خارجی ترکیه در منطقه آسیای مرکزی در وضعیت کنونی را چه مؤلفه‌ها و اصولی می‌دانید؟

طبیعی است که ترکیه برای گسترش نفوذ خود گسترش نفوذ زبان و ادبیات ترکی در منطقه را مورد توجه قرارداده است و برای یافتن بازارهای منطقه و فروش محصولات خود و صدور خدمات مهندسی خود به این منطقه نگاه جدی دارد.  در این حال ترکیه برای جلوگیری از شرایطی (مانند اکنون که دسترسی به انرژی را محدود می ببیند) لازم است به این کشورهای دسترسی داشته باشد. به علاوه ترکیه از نظر  اقتصادی و برای پرکردن خط لوله باکو – جیهان می تواند جاده ابریشمی را (برخلاف جاده ابریشم سنتی که از ایران به  ترکیه می رفت)  تعریف کند، که از چین و آسیای مرکزی به ساحل شرقی دریای خزر(محدوه ترکمنستان) کشیده می شود و نیازی به گذر از خاک ایران در آن دیده نمی شود. زیرا آنان می خواهند ایران در این  جاده جایگاهی نداشته و از راه دریا  از ترکمنستان به آذربایجان و ترکیه متصل می شود. بنابراین اهداف ترکیه برای آینده اقتصادی خود دسترسی به ابزار انرژی منطقه و صدور خدمات فنی مهندسی و کالا و همچنین برقراری روابط فرهنگی عمیق تر دراین مناطق برای افزایش وابستگی این کشورها به خود است. در این حال باید گفت هر چند این کشورها  در دوهه اول استقلال مانند ترکمستان و ازبکستان از نزدیکی به ترکیه و حشت داشتند، اما ترکیه چون نسبت به ایران از منطقه دور است و مدل ترکیه هم مدلی اسلامی است که به توسعه اقتصای توجه می کند اکنون با توجه به دست شستن این کشور از اندیشه پان ترکیسم احساس خطرکمتری به ترکیه دارند. بنابراین باید گفت ترکیه در این دوره نسبت به گذشته موفق تر عمل کرده است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با در نظر داشتن علقه‌های فرهنگی و زبانی ترکیه با کشورهای منطقه آسیای مرکزی به نظر شما نگاه مسکو به حضور فزاینده ترکیه در منطقه چگونه است ؟

من فکر نمی کنم مسکو از  نفوذ ترکیه در منطقه  ترسی داشته باشد. چرا که ترکیه  در منطقه قفقاز روسیه (منظور جمهوری های قفقاز شمالی در داخل خاک فدراسین روسیه) هم دخالت داشته و سرمایه گذاری کرده است. چون ترکیه نگاهی افراط گرایانه  به دین و سیاست ندارد و در آنجا هر دو مبحث دین و سیاست از یکدیگر جدا هستند، روس ها علاقمند هستند نوعی اسلام لیبرالی و متعادلتر در منطقه قفقاز، ولگا و آسیایی فدرسیون(مانند سبیری و شرق دور) رشد کند تا اسلام رادیکال. چرا که اسلام رادیکال برای روسیه خطرناک است و ممکن است  تجزیه طلبی در  جمهوری ها و مناطق خودمختار روسیه را دامن بزند . اما اسلام ترکیه ای نوعی تساهل و تسامح  را توسعه می دهد. از این منظر روسیه هر چند از قدرت یابی ترکیه در همسایگی خود  اندکی بیمناک است، اما از ایران در منطقه واهمه بیشتری دارد. این هراس از یک سو به شیعه سیاسی برمی گردد و از سویی نیز به دست یابی ایران به تکنولوژی هسته ای. لذا حضور ترکیه در آسیای مرکزی زیاد ناخوشایند برای روسیه  نیست. گذشته از این باید به امری اشاره کرد و آن هم  روسیه در حال از دست دادن موقعیت خود در آسیای مرکزی است. چنانچه در قزاقستان نفوذ بینابینی دارد. در ترکمنستان در حزو ه انرژی نفوذ دارد و در حوزه استراتژیک نفوذی ندارد. لذا باید گفت در دهه آینده حتی در تاجیکستان هم نقش روسیه کم تر و کم تر خواهد شد و روسوفیل ها در حال از دست دادن جایگاه خود هستند و نسل جوان تاجیک بیشتر به غرب توجه دارد و ارزشهای غربی برای آنان مطرح است.

گذشته از این نیز باید توجه داشت که زبان ترکی قرقیزی، ازبکی و قزاقی و ترکمنی ممکن است مشابهت هایی با زبان ترکی  استانبولی داشته باشند، اما در  نشست های سران آنان چون زبان یکدیگر را نمی فهمند، ناگزیر با زبان روسی (یا انگلیسی به ندرت) با هم سخن می گویند و ترکیه نیز تلاش دار تا آنان زبان ترکی استانبولی را بیاموزند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: بنا به برخی از آمارها در حال حاضر در سطح کشورهای شوروی سابق، بیش از 200 مدرسه ترکی فعال بوده و ایجاد مدارس ترکی در قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان و ترکمنستان و..در دستور کار این کشور است. در این بین به نگاه شما ترکیه از طریق حضور مستقیم در امر آموزش کادرهای علمی، آموزشی و نظامی، تا چه حدی  زمینه نفوذ سیاسی، اقتصادی و امنیتی اکنون و آتی خود را در منطقه آسیای مرکزی فراهم کرده است ؟

همان گونه که اشاره کردید آفتاب آمد دلیل آفتاب. یعنی نفوذ ترکیه در حالی است که به این کشور امکان تاسیس این مدارس و دیگر نهادهای فرهنگی و اجتماعی داده شده است . یعنی وقتی کشوری در کشوری دیگر مدارس و دانشگاه  تاسیس و برقرار می کند بدین معنی است که با دولت میزبان در تعامل خوبی است. در مقام مقایسه با ایران امکان دایر کردن چنین مراکزی حتی در تاجیکستان به ایران داده نشده است.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: نقش سازمان همکاری‌ کشورهای ترک‌زبان در پیشبرد سیاست های ترکیه در آسیای میانه تا چه حدی است ؟

این سازمان هنوز سازمان قدرتمندی نیست. مثلا در حدود شش درصد تجارت در سازمان اکو فقط در بین کشورهای عضو منقطه صورت می گیرد، و اعضا بیشتر نگاه به بیرون دارند، لذا سازمان همکاری کشور های ترک زبان هم همینگونه است. در واقع هنوز بسیار زود است به این سازمان همکاری کشور های ترک زبان توجه کنیم هر چند ممکن است  نقش این سازمان در آینده برجسته شود، اما اقتصاد های این منطقه مکمل یکدیگر نیستند و این تاثیر گذاری در شرایط کنونی قابل توجه نیست. همه کشورها و حتی ترکیه، نیازمند تکنولوژی غرب هستند و نمی توانند تکنولوژی نوی تولید کنند و در اغلب موارد کپی سازند تا ابداع کننده. بنابراین نمی توانند در زمینه های فنی و تکنولوژیکی بی نیاز از جهان بیرون باشند.

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: اهداف سیاست خارجی ترکیه در  منطقه آسیای مرکزی تاچه حدی برای ایران تهدید زا است؟

فکر نمی کنم بتوان از واژه تهدید زا برای نقش ترکیه در منطقه استفاده کرد. چرا که ایران و ترکیه برای همدیگر رقیب هستند، اما این به مفهوم این نیست که بگوییم ترکیه بازار ما و جایگاه ما را تسخیر کرده و جای ما را به دست آورده است. از این منظر ما باید با آسیب شناسی رفتار خود و واکاوی علل موفقیت ترکیه، از آن درس بگیریم. در این حال باید توجه داشت که ترکیه اهرم هایی مانند عضویت در ناتو و ساختارهای غربی را دارد و مورد حمایت نیز قرار می گیرد. به نظر من با توجه به پتانسیل های فرهنگی، اقتصادی و علمی ایران ما توان نقش بیشتری درمنطقه داریم، ولی باید سیاست خاجی متقن و حساب شده ای را پیش بگیریم و با پتانسیلهای خود اعتماد سازی کنیم. ما باید نیروهای توانمندی را که اکنون (بنا به هر دلیل نتوانسته ایم از آنها بهره بگیریم) در بیرون از دولت هستند و به نوعی کنار گذاشته شده اند شناسایی و به بازی بگیریم زیرا منافع ملی فقط به دولت تعلق ندارد و در این مقوله همه آحاد ملت سهیمند و نگرانی دارند و همه میهندوستان ایرانی، در هر کجا که باشند، (بدون در نظر گرفتن فکر و ایدئولوژی و برداشت شخصی از قدرت). خواستار ایرانی آباد و سربلند هستند

 

مرکز بین المللی مطالعات صلح: با توجه به نگاه دو قدرت عمده ی چین و امریکا برای حضور بیشتر در آسیای مرکزی و همچنین تلاش‌های بیشتر کشورهای این منطقه در خروج از وابستگی به روسیه آینده حضور و نفوذ ترکیه را در منطقه آسیای مرکزی را با چگونه قابل بررسی می دانید؟

اگر ما نگاه واقع گرایانه ای به ترکیه و حضور این کشور داشته باشیم می توان گفت ترکیه نسبت به ایران دستاوردهاای بیشتری داشته است. چرا که محدودیت هایی که برای حضور ایران در منطقه و محیط بین الملل وجود دارد، برای این کشور وجود ندارد. ترکیه با غرب هماهنگ است، تقریبا عضوی از جامعه اروپایی به شمار می رود، این اتحادیه به ترکیه کمک می کند و ترکیه عضو ناتو است. لذا ترکیه در این فضا نسبت به ایران می تواند موفق تر نقش منطقه ای داشته باشد. به علاوه نوع اسلام ما (که از نگاه آنان رادیکال است) و سیستم حکومتی ایران برای کشورهای سنی این منطقه خوشایند نیست. با این حال من فکر می کنم که ترکیه در آینده نفوذ بیشتری در منطقه خواهد یافت.

 

 

Share