دکتر گلناز سعیدی
پژوهشگر ارشد روابط بین الملل
مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC
مقدمه
مهاجرت نیروی انسانی مصری در دهههای اخیر به یکی از واقعیتهای پایدار و اثرگذار بر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی این کشور تبدیل شده است. این پدیده صرفاً واکنشی فردی به مشکلات معیشتی نیست، بلکه بازتابی از شرایط کلان توسعه، وضعیت بازار کار، کیفیت سیاستگذاری عمومی و جایگاه کشور در تقسیم کار منطقهای و جهانی است. مصر با جمعیتی جوان و نرخ بالای ورود سالانه به بازار کار، با فشارهای مستمر برای ایجاد اشتغال پایدار و باکیفیت مواجه بوده و در نتیجه، مهاجرت برای بخش قابل توجهی از شهروندان به یک راهبرد بقا و پیشرفت تبدیل شده است (World Bank, 2023).
برخلاف رویکردهای صرفاً اقتصادی که مهاجرت را پدیدهای خنثی یا حتی مطلوب تلقی میکنند، این مقاله مهاجرت مصریان را بهعنوان مسئلهای چندبعدی بررسی میکند که پیامدهای آن در حوزههای اقتصاد ملی، سرمایه انسانی، انسجام اجتماعی، فرهنگ عمومی و ظرفیتهای آینده توسعه قابل مشاهده است. از این منظر، توجه به شرایط عینی مهاجران، ویژگیهای جمعیتی و حرفهای آنان و تأثیرات کوتاهمدت و بلندمدت مهاجرت بر کشور مبدأ، ضرورتی پژوهشی و سیاستی به شمار میرود.
هدف اصلی مقاله، ارائه تصویری جامع و واقعگرایانه از وضعیت مهاجران مصری در خارج از کشور و تحلیل پیامدهای این پدیده برای مصر است؛ تحلیلی که بر عدالت اجتماعی، صیانت از منابع انسانی، کاهش وابستگی و تقویت توان درونزا تأکید دارد، بیآنکه به چارچوبهای نظری انتزاعی یا گفتمانهای صرفاً دانشگاهی متکی باشد.
بخش اول:
۱-۱- الگوها و روندهای مهاجرت مصریان به خارج از کشور
مهاجرت مصریان به خارج از کشور طی چند دهه اخیر به روندی پایدار و ساختاری تبدیل شده و دیگر صرفاً واکنشی کوتاهمدت به بحرانها نیست. از دهه ۱۹۷۰، همزمان با گسترش بازار کار کشورهای نفتخیز، مهاجرت کاری و عمدتاً موقت نیروی کار کممهارت به کشورهای عربی بهویژه حوزه خلیج فارس افزایش یافت و به منبع مهم درآمد ارزی برای خانوارها بدل شد.
از دهه ۱۹۹۰ به بعد، الگوی مهاجرت پیچیدهتر شد و علاوه بر کارگران ساده، نیروهای تحصیلکرده و متخصص نیز به این جریان پیوستند؛ امری که نشاندهنده ناتوانی ساختار اقتصادی و بازار کار داخلی در جذب سرمایه انسانی آموزشدیده است. هرچند بخش عمده مهاجران همچنان در کشورهای عربی متمرکزند، اما مهاجرت به اروپا و آمریکای شمالی به دلیل کیفیت بالاتر سرمایه انسانی، پیامدهای راهبردیتری برای مصر دارد.
ترکیب جمعیتی مهاجران عمدتاً شامل مردان جوان در سنین فعالیت اقتصادی است که خروج مستمر آنان بر بازار کار، ساختار خانواده و سرمایه اجتماعی تأثیر منفی میگذارد. در سالهای اخیر، سهم زنان تحصیلکرده نیز در مهاجرت افزایش یافته که بیانگر هم ارتقای آموزشی آنان و هم محدودیت فرصتهای شغلی داخلی است. در مجموع، تداوم و تشدید این روند نشان میدهد که مهاجرت به بخشی از سازوکار معیشتی و اجتماعی مصر تبدیل شده و بدون اصلاحات ساختاری، میتواند در بلندمدت توسعه ملی را با چالشهای جدی مواجه سازد.
۲-۱- شرایط اقتصادی و کاری مهاجران مصری در کشورهای مقصد
شرایط اقتصادی و کاری مهاجران مصری بهشدت وابسته به مقصد مهاجرت، سطح مهارت و وضعیت حقوقی آنان است. پژوهشهای استیون کسلز، هاین دهاس و مارک میلر نشان میدهد که مهاجران کشورهای در حال توسعه، از جمله مصریان، اغلب در مشاغلی پایینتر از سطح تحصیلات و مهارت خود به کار گرفته میشوند و با ناامنی شغلی و محدودیتهای نهادی مواجهاند (Castles, de Haas, & Miller, 2014).
در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، الگوی غالب اشتغال مهاجران مصری مبتنی بر قراردادهای موقت و وابستگی شدید به کارفرماست؛ الگویی که به گفته گای رایدر و گزارشهای سازمان بینالمللی کار، قدرت چانهزنی نیروی کار مهاجر را تضعیف کرده و آنان را در معرض اخراج ناگهانی و کاهش دستمزد قرار میدهد (Ryder, 2021).
در اروپا و آمریکای شمالی نیز، اگرچه چارچوبهای حقوقی شفافتر است، اما مهاجران مصری—بهویژه در سالهای اولیه—اغلب با پدیده «تنزل شغلی» روبهرو هستند. توماس لیبنشتاین و تحلیلهای OECD نشان میدهد که عدم بهرسمیت شناختن مدارک و ضعف شبکههای حرفهای، مانعی جدی در مسیر تثبیت شغلی مهاجران تحصیلکرده محسوب میشود (Liebig & Widmaier, 2019).
در مجموع، شرایط کاری مهاجران مصری ترکیبی از فرصت اقتصادی نسبی و آسیبپذیری ساختاری است؛ وضعیتی که بدون حمایت نهادی و سیاستهای مبتنی بر کرامت انسانی، میتواند به فرسایش سرمایه انسانی و اجتماعی بینجامد.
بخش دوم:
۱-۲- شرایط اقتصادی، کاری و اجتماعی مهاجران مصری در کشورهای مقصد
شرایط زندگی و کار مهاجران مصری در کشورهای مقصد یکسان نیست و به عواملی چون نوع کشور میزبان، سطح مهارت، وضعیت حقوقی و سیاستهای مهاجرتی بستگی دارد. با این حال، بخش قابل توجهی از آنان، علیرغم دسترسی به فرصتهای اقتصادی نسبی، با ناامنی شغلی، اشتغال نامتناسب با مهارت و آسیبپذیریهای حقوقی و اجتماعی مواجهاند.
در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، الگوی اشتغال مهاجران مصری عمدتاً موقت و وابسته به کارفرماست و اگرچه درآمد بالاتری نسبت به داخل مصر فراهم میکند، اما فاقد حمایتهای پایدار شغلی و اجتماعی است. در اروپا و آمریکای شمالی نیز با وجود شفافیت حقوقی بیشتر، بسیاری از مهاجران تحصیلکرده با پدیده تنزل شغلی روبهرو میشوند که به اتلاف سرمایه انسانی و فشارهای روانی میانجامد.
از منظر اجتماعی، چالش ادغام فرهنگی و اجتماعی، بهویژه برای نسل اول مهاجران، چشمگیر است و میتواند به انزوای اجتماعی و کاهش مشارکت مدنی منجر شود. الگوی مهاجرت فردی و دوری از خانواده نیز پیامدهایی مانند تضعیف روابط خانوادگی و افزایش فشار روانی دارد. وضعیت حقوقی نامطمئن، بهویژه برای مهاجران غیررسمی، آنان را در برابر استثمار و تبعیض آسیبپذیر میسازد و زنان مهاجر مصری با مجموعهای مضاعف از چالشهای جنسیتی و شغلی مواجهاند.
در مجموع، مهاجرت برای مصریان ترکیبی از فرصتهای اقتصادی محدود و آسیبپذیریهای ساختاری است. بهرهگیری از ظرفیتهای مثبت این تجربه، مستلزم سیاستهایی منسجم و انسانی است که فراتر از نگاه صرفاً اقتصادی به مهاجرت عمل کند.
بخش سوم:
۱-۳- ویژگیهای جمعیتی و سنی–جنسیتی مهاجران مصری
ترکیب جمعیتی مهاجران مصری در خارج از کشور نشاندهنده ماهیت اقتصادی و معیشتمحور مهاجرت از مصر است. بر اساس دادههای رسمی، غالب مهاجران مصری را مردان در سنین فعال اقتصادی، بهویژه بازه سنی ۲۵ تا ۴۵ سال، تشکیل میدهند. این الگو بیانگر آن است که مهاجرت، بیش از آنکه انتخابی مبتنی بر سبک زندگی یا جابهجایی خانوادگی باشد، واکنشی به فشارهای ساختاری بازار کار، بیکاری جوانان و کاهش قدرت خرید در داخل مصر است (World Bank, 2023).
با این حال، در دهه اخیر تغییرات تدریجی اما معناداری در ترکیب جنسیتی مهاجران مصری مشاهده میشود. سهم زنان، بهویژه در مهاجرتهای تحصیلی، حرفهای و خانوادگی، رو به افزایش گذاشته است. زنان مصری در کشورهای اروپایی و آمریکای شمالی عمدتاً در قالب دانشجو، پژوهشگر، پزشک، پرستار و یا همراه خانواده مهاجرت میکنند. این روند نشاندهنده تحول آرام در نقشهای جنسیتی و افزایش مشارکت زنان تحصیلکرده در جریانهای فراملی نیروی انسانی است، هرچند همچنان موانع فرهنگی و ساختاری متعددی در مسیر آنان وجود دارد (UN DESA, 2024).
از منظر توزیع سنی، مهاجرت مصریان عمدتاً سرمایه جمعیتی فعال کشور را هدف قرار داده است. خروج گسترده جوانان و میانسالان، بهویژه در مناطق شهری بزرگ مانند قاهره، اسکندریه و جیزه، پیامدهایی بلندمدت برای ساختار جمعیتی و بازار کار داخلی مصر به همراه دارد. کاهش نیروی کار جوان، افزایش فشار بر سیستمهای حمایتی و تضعیف پویایی اجتماعی از جمله نتایجی است که در گزارشهای توسعهای به آن اشاره شده است (International Organization for Migration, 2023).
الگوی مهاجرت خانوادگی نیز در میان مصریان ناهمگون است. در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، به دلیل محدودیتهای اقامتی و هزینههای بالا، بخش بزرگی از مهاجران بهصورت انفرادی مهاجرت میکنند و خانواده در کشور مبدأ باقی میماند. این وضعیت به شکلگیری خانوادههای دوپاره و افزایش وابستگی اقتصادی خانوادهها به درآمد ارزی مهاجر منجر شده است. در مقابل، در کشورهای غربی، مهاجرت خانوادگی و الحاق اعضای خانواده امکانپذیرتر است و همین امر به تثبیت جمعیت مهاجر و کاهش احتمال بازگشت میانجامد (OECD, 2022).
از منظر جغرافیای مبدأ، مهاجران مصری عمدتاً از مناطق شهری و نیمهشهری سرچشمه میگیرند. اگرچه مهاجرت از مناطق روستایی نیز وجود دارد، اما مهاجرت بینالمللی پرهزینهتر عمدتاً در دسترس اقشار شهری با حداقل سرمایه مالی، اجتماعی یا آموزشی قرار دارد. این امر نشان میدهد که مهاجرت خارجی خود به عاملی برای بازتولید نابرابریهای منطقهای در داخل مصر تبدیل شده است، زیرا مناطق برخوردارتر امکان بیشتری برای اتصال به شبکههای مهاجرتی دارند (World Bank, 2024).
در مجموع، ویژگیهای جمعیتی مهاجران مصری تصویری از مهاجرتی ارائه میدهد که بهطور ساختاری با اقتصاد سیاسی مصر پیوند خورده است؛ مهاجرتی که نهتنها پیامد تصمیمهای فردی، بلکه نتیجه فشارهای کلان اقتصادی، جمعیتی و نهادی است و اثرات آن در بلندمدت بر توازن جمعیتی و ظرفیت توسعه کشور قابل مشاهده خواهد بود.
۲-۳- ویژگیهای طبقاتی، حرفهای و هویتی مهاجران مصری
مهاجرت مصریان بازتابی از ساختار نابرابر اقتصادی و جایگاه مصر در تقسیم کار منطقهای و جهانی است و طیفی گسترده از طبقات کارگری تا نخبگان حرفهای را در بر میگیرد. در کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، اغلب مهاجران مصری به طبقات کارگری و مشاغل کمامنیت تعلق دارند و نقش آنان بیشتر به نیروی کار موقت و مصرفشونده محدود میشود. در مقابل، در اروپا و آمریکای شمالی، سهم قابلتوجهی از مهاجران را طبقات متوسط تحصیلکرده تشکیل میدهند، هرچند آنان نیز در آغاز مهاجرت غالباً با تنزل شغلی و طبقاتی موقت مواجهاند. این دوگانگی موجب شده است که مصر همزمان با صدور نیروی کار و خروج نخبگان روبهرو باشد و نابرابریهای داخلی در مقیاسی فراملی بازتولید شود.
از منظر هویتی و فرهنگی، مهاجران مصری در فضایی میان حفظ تعلقات فرهنگی و ضرورت سازگاری با جامعه میزبان هویتی چندلایه شکل میدهند. در کشورهای عربی، نزدیکی فرهنگی مانع از شکلگیری ادغام عمیق اجتماعی میشود و هویت مهاجر بیشتر ماهیتی شغلی و موقت دارد. در کشورهای غربی، اگرچه فرصتهای مشارکت مدنی بیشتر است، اما مهاجران با تبعیض و کلیشهسازی مواجهاند و هویتهای دوگانه یا چندگانه در میان آنان شکل میگیرد. نسل دوم مهاجران نقشی تعیینکننده در این تحولات دارد و میتواند هم منبع چالشهای بیننسلی و هم ظرفیتی برای انتقال نرم فرهنگی باشد.
در مجموع، ویژگیهای طبقاتی، حرفهای و هویتی مهاجران مصری نشان میدهد که مهاجرت الزاماً به ارتقای پایدار جایگاه اجتماعی منجر نمیشود، بلکه اغلب نابرابریها را در شکلی جغرافیایی بازتولید میکند. مهاجرت بیش از آنکه صرفاً راهحلی فردی باشد، نشانهای از چالشهای ساختاری اقتصاد، آموزش و توزیع فرصتها در مصر و عاملی اثرگذار در بازتعریف هویت و کنش اجتماعی مهاجران در سطح فراملی است.
بخش چهارم:
۱-۴- تأثیرات اقتصادی مهاجرت مصریان بر اقتصاد ملی مصر
انتقال ارز از سوی مهاجران مصری یکی از مهمترین و پایدارترین پیامدهای اقتصادی مهاجرت برای اقتصاد ملی مصر به شمار میرود. وجوه ارسالی مهاجران طی دهههای اخیر به یکی از اصلیترین منابع ارز خارجی کشور تبدیل شده و در بسیاری از سالها از درآمدهای گردشگری، سرمایهگذاری خارجی مستقیم و حتی صادرات کالا پیشی گرفته است. این جریان مالی نقش تعیینکنندهای در تأمین تراز پرداختها، تثبیت نسبی نرخ ارز و جبران کسری مزمن حساب جاری ایفا کرده است (World Bank, 2023).
در سطح خرد، حوالههای ارزی مهاجران تأثیر مستقیمی بر معیشت خانوارهای مصری داشته است. این درآمدها اغلب برای تأمین نیازهای اساسی، آموزش، بهداشت و مسکن هزینه میشوند و در بسیاری از مناطق شهری و نیمهشهری به عاملی برای کاهش فقر نسبی بدل شدهاند. با این حال، اتکای گسترده خانوارها به درآمدهای ارزی خارجی، نوعی وابستگی ساختاری ایجاد کرده است که در شرایط بحرانهای جهانی، رکود اقتصادی کشورهای مقصد یا تغییر سیاستهای مهاجرتی میتواند بهشدت آسیبپذیر باشد (IOM, 2023).
در سطح کلان، اثرات مثبت انتقال ارز با پیامدهای ساختاری پیچیدهای همراه است. ورود مستمر ارز خارجی بدون پیوند مستقیم با بخشهای مولد داخلی، در برخی دورهها به تقویت مصرفگرایی، افزایش واردات و تضعیف انگیزه سرمایهگذاری تولیدی منجر شده است. این وضعیت شباهتهایی با پدیده «بیماری هلندی» دارد؛ بهگونهای که ارزآوری بالا، بدون توسعه متوازن تولید، میتواند به تضعیف رقابتپذیری اقتصاد داخلی بینجامد (UN DESA, 2024).
مهاجرت نیروی کار فعال همچنین پیامدهای مستقیمی برای بازار کار داخلی مصر داشته است. خروج بخشی از نیروی کار، بهویژه در مشاغل خاص، در کوتاهمدت فشار بیکاری را کاهش داده و بهطور نسبی از شدت نارضایتیهای اجتماعی کاسته است. اما در بلندمدت، این روند به کمبود نیروی کار ماهر در برخی بخشها و تشدید شکاف میان نظام آموزشی و نیازهای واقعی بازار کار انجامیده است. بهویژه خروج نیروهای متخصص، ظرفیت نوآوری و بهرهوری اقتصادی را تحت تأثیر قرار داده است (OECD, 2023).
از منظر سیاستگذاری اقتصادی، مهاجرت مصریان به نوعی «سوپاپ اطمینان اقتصادی» برای دولت مصر تبدیل شده است. اتکای ساختاری به حوالههای ارزی، امکان تعویق اصلاحات بنیادین در بازار کار، نظام دستمزد و سیاستهای اشتغال را فراهم کرده است. این وابستگی، هرچند در کوتاهمدت ثبات نسبی ایجاد میکند، اما در بلندمدت خطر تعمیق شکنندگی اقتصادی و کاهش ظرفیت خوداتکایی را به همراه دارد (World Bank, 2024).
در مجموع، تأثیرات اقتصادی مهاجرت مصریان بر اقتصاد ملی مصر ماهیتی دوگانه دارد. از یکسو، انتقال ارز و کاهش فشار بیکاری نقش مهمی در پایداری کوتاهمدت اقتصاد ایفا کرده است و از سوی دیگر، وابستگی به منابع خارجی، خروج سرمایه انسانی و تضعیف پیوند میان مهاجرت و توسعه تولیدی، چالشهایی ساختاری ایجاد کرده که بدون بازنگری در سیاستهای کلان اقتصادی و مهاجرتی قابل حل نخواهد بود.
۲-۴- مهاجرت، بازار کار داخلی و مسئله فرار سرمایه انسانی
مهاجرت مصریان در کوتاهمدت با کاهش فشار بیکاری و تخفیف تنشهای اجتماعی، بهعنوان ابزاری غیررسمی برای مدیریت بحران اشتغال عمل کرده است. با این حال، در بلندمدت پیامدهای پیچیدهتری بر بازار کار داخلی بر جای گذاشته است. خروج نیروهای ماهر و تحصیلکرده موجب تضعیف سرمایه انسانی، کاهش ظرفیت نوآوری و افت رقابتپذیری بخشهایی چون آموزش، بهداشت و فناوری شده و پدیده فرار مغزها را تشدید کرده است.
این روند همچنین انتظارات شغلی و مزدی نیروی کار را تغییر داده و در میان جوانان تحصیلکرده به افزایش بیکاری داوطلبانه و انتظار برای مهاجرت انجامیده است. اگرچه بازگشت برخی مهاجران میتواند به انتقال دانش و سرمایه کمک کند، نبود سازوکارهای نهادی مؤثر مانع بهرهبرداری کامل از این ظرفیت شده است. افزون بر این، مهاجرت به بازتولید نابرابریهای منطقهای در بازار کار داخلی دامن زده و تمرکز توسعه را در مناطق خاص تشدید کرده است.
در مجموع، مهاجرت صرفاً به کاهش بیکاری یا افزایش درآمدهای ارزی محدود نمیشود، بلکه همزمان به تضعیف سرمایه انسانی و اختلال در سازوکارهای بازار کار منجر شده است. تداوم این وضعیت بدون سیاستهای هدفمند میتواند وابستگی ساختاری اقتصاد مصر به خروج نیروی انسانی را تعمیق کند.
۳-۴- مهاجرت، الگوی مصرف، سرمایهگذاری و بازتولید توسعه وابسته
جریان مستمر حوالههای ارزی مهاجران مصری، علاوه بر تأثیرات مستقیم بر ترازهای کلان اقتصادی، نقش مهمی در شکلدهی به الگوی مصرف و سرمایهگذاری در داخل مصر ایفا کرده است. در سطح خانوار، بخش عمدهای از این منابع صرف هزینههای مصرفی روزمره، بهبود سطح زندگی، آموزش فرزندان و خرید مسکن میشود. اگرچه این امر در کوتاهمدت به ارتقای رفاه نسبی برخی اقشار کمک کرده است، اما در بلندمدت به تقویت الگوی مصرفمحور و کاهش تمایل به سرمایهگذاری مولد انجامیده است (World Bank, 2023).
سرمایهگذاریهای ناشی از حوالههای مهاجران اغلب در بخشهای غیرمولد یا کمبازده متمرکز شدهاند. خرید زمین، مسکن و داراییهای ثابت شهری به یکی از رایجترین شیوههای استفاده از درآمدهای ارزی مهاجران تبدیل شده است. این تمرکز، ضمن افزایش قیمت داراییها و تشدید نابرابری دسترسی به مسکن، منابع مالی را از بخشهای تولیدی و اشتغالزا منحرف کرده است. در نتیجه، حوالههای ارزی بهجای آنکه به موتور توسعه صنعتی تبدیل شوند، بیشتر به عاملی برای انباشت داراییهای غیرمولد بدل شدهاند (UN DESA, 2024).
در سطح کلان، اتکای فزاینده اقتصاد مصر به درآمدهای ناشی از مهاجرت، الگوی توسعهای وابسته را تقویت کرده است. این الگو بر تأمین منابع مالی از خارج، چه از طریق مهاجرت نیروی کار، چه از طریق کمکهای خارجی و وامها، استوار است و توان تولید داخلی را در جایگاه ثانویه قرار میدهد. در چنین چارچوبی، مهاجرت بهجای آنکه مکمل توسعه داخلی باشد، به یکی از پایههای تداوم وابستگی ساختاری اقتصاد مصر تبدیل شده است (OECD, 2023).
مهاجرت همچنین بر رفتار دولت در حوزه سیاستگذاری اقتصادی اثرگذار بوده است. درآمدهای ارزی حاصل از مهاجرت، فضای تنفسی کوتاهمدتی برای مدیریت بحرانهای مالی فراهم کرده و در برخی مقاطع، فشار برای انجام اصلاحات دشوار اما ضروری در حوزههایی چون اصلاح نظام مالیاتی، بهبود محیط کسبوکار و توسعه صنعتی را کاهش داده است. این وضعیت، نوعی تعویق ساختاری اصلاحات را رقم زده که هزینههای آن در بلندمدت نمایانتر میشود (World Bank, 2024).
از سوی دیگر، نبود سیاستهای هدفمند برای هدایت منابع مالی مهاجران به سمت تولید، کارآفرینی و نوآوری، موجب شده است که پیوند میان مهاجرت و توسعه پایدار تضعیف شود. در حالی که در برخی کشورها از ابزارهایی مانند اوراق قرضه مهاجران، صندوقهای سرمایهگذاری مشترک و مشوقهای بازگشت سرمایه استفاده شده است، در مصر چنین سازوکارهایی یا وجود ندارد یا از اثربخشی لازم برخوردار نیست. این خلأ نهادی سبب شده است که ظرفیت بالقوه مهاجرت برای تحول ساختاری اقتصاد بهطور کامل بالفعل نشود (IOM, 2023).
در مجموع، مهاجرت مصریان نقشی دوگانه در الگوی توسعه اقتصادی کشور ایفا کرده است. از یکسو، منابع مالی حاصل از آن به پایداری کوتاهمدت اقتصاد کمک کرده و از سوی دیگر، با تقویت مصرفگرایی، سرمایهگذاری غیرمولد و وابستگی به منابع خارجی، به بازتولید توسعهای ناپایدار انجامیده است. بدون بازنگری در سیاستهای کلان و ایجاد پیوند نهادی میان مهاجرت و تولید داخلی، این چرخه وابستگی در سالهای آینده نیز تداوم خواهد یافت.
بخش پنجم:
۱-۵- نتیجه
مهاجرت مصریان در دهههای اخیر به پدیدهای چندبعدی تبدیل شده است که آثار آن فراتر از حوزه اقتصاد، به لایههای اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاست عمومی گسترش یافته است. پیامدهای اجتماعی مهاجرت، بهویژه تغییر در ساختار خانواده، الگوهای جمعیتی و انتظارات نسل جوان، نشان میدهد که مهاجرت دیگر صرفاً راهبردی فردی برای بهبود معیشت نیست، بلکه به سازوکاری ساختاری در تنظیم مناسبات اجتماعی مصر بدل شده است. تداوم خانوادههای دوپاره، افزایش وابستگی به درآمدهای خارجی و خروج سرمایه انسانی جوان، همزمان فرصتها و آسیبهایی را برای انسجام اجتماعی کشور به همراه داشته است (World Bank, 2023).
از منظر فرهنگی، مهاجران مصری به کانالهای انتقال ارزشها، هنجارها و سبکهای زندگی جدید تبدیل شدهاند. این انتقال، اگرچه میتواند به ارتقای برخی نگرشها نسبت به آموزش، کار و مشارکت اجتماعی کمک کند، اما در غیاب مدیریت فرهنگی و اجتماعی هدفمند، زمینهساز شکافهای ارزشی و تنش میان سنت و تغییر نیز شده است. بدین ترتیب، مهاجرت به عاملی مؤثر در بازتعریف هویت اجتماعی معاصر مصر تبدیل شده است، بیآنکه چارچوب نهادی روشنی برای بهرهگیری از ظرفیتهای آن وجود داشته باشد.
در سطح سیاست عمومی، مهاجرت نقش دوگانهای ایفا کرده است. از یکسو، بهعنوان سوپاپ اطمینان اقتصادی و اجتماعی عمل کرده و بخشی از فشارهای بیکاری و نارضایتی اجتماعی را کاهش داده است. از سوی دیگر، همین کارکرد کوتاهمدت موجب تعویق اصلاحات ساختاری در حوزههای اشتغال، آموزش و توسعه صنعتی شده و نوعی وابستگی مزمن به خروج نیروی انسانی را تثبیت کرده است. این وابستگی، در بلندمدت ظرفیت خوداتکایی و برنامهریزی توسعهمحور را تضعیف میکند.
در جمعبندی نهایی، میتوان گفت مهاجرت مصریان نه پدیدهای صرفاً منفی و نه راهحلی پایدار برای مشکلات توسعهای مصر است. ارزش واقعی مهاجرت زمانی تحقق مییابد که بهعنوان بخشی از یک راهبرد کلان توسعه انسانی و اقتصادی در نظر گرفته شود؛ راهبردی که در آن، انتقال ارز با انتقال دانش، تجربه و سرمایه اجتماعی پیوند بخورد و مهاجرت از یک ضرورت معیشتی به فرصتی برای تقویت ظرفیتهای ملی تبدیل شود. بدون چنین بازنگری هایی، مهاجرت همچنان به بازتولید وابستگی، خروج سرمایه انسانی و شکنندگی اجتماعی می انجامد و امکان بهرهگیری پایدار از آن برای توسعه ملی محدود باقی خواهد ماند.
منابع
- Castles, S., de Haas, H., & Miller, M. J. (2014). The age of migration: International population movements in the modern world (5th ed.). Palgrave Macmillan.https://link.springer.com/book/10.1007/978-0-230-36639-8
- International Labour Organization. (2021). Global estimates on migrant workers: Results and methodology (3rd ed.). ILO.https://www.ilo.org/global/topics/labour-migration/publications/WCMS_808935/lang–en/index.htm
- International Labour Organization. (2022). Labour migration in the Arab States: Current trends and policy challenges. ILO.https://www.ilo.org/global/topics/labour-migration/publications/lang–en/index.htm
- International Organization for Migration. (2023). World migration report 2024. IOM.https://worldmigrationreport.iom.int/wmr-2024
- Liebig, T., & Widmaier, S. (2019). Is labour market mismatch a problem for migrants? OECD Publishing.https://www.oecd.org/migration/is-labour-market-mismatch-a-problem-for-migrants-90b1b7c7-en.htm
- Organisation for Economic Co-operation and Development. (2022). International migration outlook 2022. OECD Publishing.https://www.oecd.org/migration/international-migration-outlook-1999124x.htm
- Organisation for Economic Co-operation and Development. (2023). International migration outlook 2023. OECD Publishing.https://www.oecd.org/migration/international-migration-outlook-1999124x.htm
- Ryder, G. (2021). Decent work and labour migration in a globalized world. International Labour Organization.https://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_808820/lang–en/index.htm
- United Nations Department of Economic and Social Affairs. (2024). International migrant stock 2024. United Nations.https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock
- World Bank. (2023). Migration and development brief: Egypt. World Bank.https://www.worldbank.org/en/topic/migration/publication/migration-and-development-brief
- World Bank. (2024). Egypt economic monitor: Navigating economic pressures. World Bank.https://www.worldbank.org/en/country/egypt/publication/egypt-economic-monitor