ارزش استراتژیک سومالی لند؛ چشم انداز-تهدیدات

دکتر مریم وریج کاظمی

پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

سومالی‌لند که بخشی از سومالی در منطقه شاخ آفریقا به شمار می آید با بیش از ۶.۲ میلیون نفر جمعیت، صدها مایل خط ساحلی در امتداد خلیج عدن در قسمت شمال دارد و از جنوب و غرب با اتیوپی و از شمال غربی با جیبوتی هم‌مرز است. در سال‌های اخیر، سومالی‌لند به طور یک جانبه قراردادهای سرمایه‌گذاری بزرگی در بخش بنادر با قدرت‌های خارجی از جمله اتیوپی و امارات متحده عربی منعقد کرده است که باعث افزایش تنش‌ها با سومالی و ایجاد اصطکاک بیشتر در منطقه شاخ آفریقا شده است. ضمن اینکه به رسمیت شناختن سومالی‌لند از سوی رژیم اسرائیل نگرانی های را در مورد سایر جنبش های جدایی طلب در قاره آفریقا و رقابت های ژئوپلیتیکی بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای همچنین تشدید فعالیت گروههای تندوری اسلامی ایجاد کرده است.

وضعیت سیاسی

سومالی‌لند پس از اعلام استقلال در سال ۱۹۹۱، روابط خود را با دولت سومالی در موگادیشو قطع کرد و از آن زمان، این منطقه به دنبال به رسمیت شناخته شدن بین‌المللی به عنوان یک کشور مستقل بود. با این حال هیچ دولت خارجی حاکمیت آن را به رسمیت نمی‌شناسد، اما بسیاری عملاً سومالی‌لند را به عنوان کشوری جدا از سومالی در نظر می گیرند. از سال ۲۰۰۳، چندین انتخابات دموکراتیک و مسالمت‌آمیز در این منطقه برگزار شده است که ایالات متحده، فرانسه، بریتانیا و اتحادیه اروپا هیئت‌هایی را برای نظارت بر انتخابات ریاست جمهوری ۲۰۱۷ سومالی‌لند اعزام کردند. رقابت انتخاباتی ۲۰۲۴ این منطقه یکی از تنها پنج انتخابات در آفریقا بود که به نفع یک حزب مخالف رأی داد و از یک رأی‌گیری مسالمت‌آمیز برخوردار بود(1).

وضعیت اقتصادی

اقتصاد ضعیف و فرصت‌های محدود برای تجارت و سرمایه‌گذاری خارجی، ظرفیت دولت را برای ارائه خدمات به تقریباً شش میلیون شهروند خود محدود کرده است. دولت سومالی‌لند گزارش داد که تولید ناخالص داخلی آن در سال ۲۰۲۲ تقریباً ۷ میلیارد دلار بوده است که بیشتر آن از طریق حواله‌های سومالی‌لندی‌های شاغل در خارج از کشور دریافت شد. سرانه تولید ناخالص داخلی آن، کمی حدود ۱۵۰۰ دلار، یکی از پایین‌ترین‌ها در جهان است، اگرچه هنوز تقریباً سه برابر بیشتر از سومالی است. تحت این شرایط بیکاری در این منطقه، به‌ویژه برای جوانان، همچنان بسیار بالاست و مقامات نگران پدیده بالقوه فرار مغزها هستند، زیرا افراد تحصیل‌کرده در جستجوی فرصت‌ها به جاهای دیگر مهاجرت می‌کنند.

صادرات اصلی سومالی لند دام و فرآورده‌های دامی است که به کشورهای همسایه جیبوتی و اتیوپی و همچنین کشورهای حوزه خلیج فارس مانند عربستان سعودی و عمان ارسال می‌شود. لازم به ذکر است دولت تا زمانی که سومالی‌لند یک کشور به رسمیت شناخته شده بین‌المللی نباشد یا با سومالی آشتی نکرده باشد، واجد شرایط دریافت وام از بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول نیست. تحت این شرایط رئیس جمهور فعلی، عبدالرحمن محمد عبداللهی، که معمولاً با نام ایرو شناخته می‌شود، اصلاحات اقتصادی را به عنوان یکی از اصول اصلی مبارزات انتخاباتی ۲۰۲۴ خود قرار داد(1).

اهمیت استراتژیک

سومالی‌لند در ساحل خلیج عدن سومالی واقع شده است، جایی که تنگه باب المندب به دریای سرخ، بخش بسیار استراتژیک مسیرهای تجارت دریایی جهانی، متصل می‌شود. این کشور در همسایگی جیبوتی قرار دارد که بزرگترین پایگاه نظامی ایالات متحده در قاره آفریقا را در خود جای داده است. خط ساحلی سومالی لند، این کشور و همسایگانش، اریتره و جیبوتی، را به شرکای جذابی برای دولت‌های خارجی که به دنبال دسترسی به دریا و حضور دریایی در منطقه هستند، تبدیل کرده است. جیبوتی به مرکزی برای پایگاه‌های نظامی خارجی تبدیل شده است؛ چین، فرانسه، ایتالیا، ژاپن و ایالات متحده همگی در این کشور تأسیساتی دارند. قدرت‌های خارجی بزرگ، از جمله چین، روسیه و امارات متحده عربی، نیز به طور فزاینده‌ای به اریتره روی آورده‌اند. با این حال، سومالی‌لند احتمالاً بدون به رسمیت شناختن گسترده بین‌المللی یا مصالحه با سومالی، همچنان برای ایجاد این نوع روابط تلاش خواهد کرد، همانطور که در قراردادهای سرمایه‌گذاری بحث‌برانگیز بندری آن نشان داده است.

لازم به ذکر است مقامات سومالی‌لند در حال حاضر میزبان یک پایگاه نظامی تحت مدیریت امارات متحده عربی در بربره هستند که دارای یک بندر نظامی و یک باند فرودگاه برای جت‌های جنگنده و هواپیماهای ترابری است. تحلیلگران اظهار داشته‌اند که این پایگاه بخش کلیدی از کمپین ضد حوثی امارات در یمن به شمار می آید  (۱)

بحران های پیش رو

به نظر دیپلماسی در این منطقه به دلیل نبرد مداوم سومالی علیه گروه شورشی اسلام‌گرای الشباب و همچنین وخامت امنیت و ثبات در منطقه وسیع‌تر شاخ آفریقا پیچیده خواهد شد.کشورهایی مانند اتیوپی و سودان که در همسایگی سومالی لند قرار دارد نیز از درگیری‌های داخلی با اثرات جانبی رنج می‌برند و منطقه مرتباً تحت تأثیر بلایای طبیعی و آب و هوای شدید که با تغییرات اقلیمی تشدید می‌شود، از جمله گرمای شدید، خشکسالی‌های تاریخی و سیل‌های سیل‌آسا که باعث گرسنگی شدید می‌شوند، قرار دارد. (۲)

از سوی دیگر، اختلاف بین اتیوپی و سومالی بر سر توافق بندر، تلاش‌های امنیتی دوجانبه برای مبارزه با الشباب را نیز مختل کرده است، به طوری که سومالی از حضور گروه بزرگی از نیروهای اتیوپی در نیروی حافظ صلح تحت حمایت سازمان ملل در منطقه صرف نظر کرده است. اتیوپی هنوز علناً اعلام نکرده است که آیا توافق بندر سومالی‌لند را لغو کرده است یا خیر، اما تحت مذاکرات با میانجیگری ترکیه موافقت کرده است که به دنبال دسترسی به بندر تحت حاکمیت سومالی باشد. (۳)

اما مهمترین بحران پیش روی سومالی لند به رسمیت شناختن بین المللی آن توسط رژیم اسرائیل است که بنیامین نتانیاهو آن را در راستای توافق‌نامه‌های ابراهیم عنوان کرده است. اگرچه وزارت خارجه ایالات متحده و حتی دونالد ترامپ گفته است که از اسرائیل در به رسمیت شناختن استقلال سومالی‌لند پیروی نخواهد کرد وهمچنان تمامیت ارضی سومالی، «که شامل قلمرو سومالی‌لند نیز می‌شود» را به رسمیت می‌شناسد اما با بازدید مقامات نظامی ایالات متحده، از جمله افسران ارشد در شاخ آفریقا از سومالی‌لند همچنین پروژه ۲۰۲۵ که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد و گفته می‌شود بخش عمده‌ای از دکترین دولت دوم دونالد ترامپ را هدایت کرده است، خواستار به رسمیت شناختن سومالی‌لند به عنوان «حائلی در برابر موقعیت رو به وخامت ایالات متحده در جیبوتی» شد، جایی که نفوذ چین در حال افزایش است، مجموع این مباحث نشان از آن دارد که ایالات متحده به طور ضمنی از مواضع اسرائیل در خصوص استقلال سومالی لند حمایت کرده است. تحت این شرایط بار دیگر منطقه شاخ آفریقا با چالش های و بی ثباتی های متنوعی رو به رو خواهد شد. (۴)

چشم انداز

منطقه سومالی لند به دلیل قرارگیری در حاشیه یکی از شاخک های مهم اقیانوس هند (به طور گسترده تر منطقه ایندو-پاسیفیک) از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است به طوری که دسترسی راحت و آسان جهت هژمونی و کنترل در پُر ترددترین مسیرهای ترانزیت انرژی و تجاری به خصوص مسیر کابل های زیردریایی(نفوذ دیجیتالی) را به بازیگران منطقه ای –فرامنطقه ای می دهد که همین امر منجر به رقابت استراتژیک بین آنان خواهد شد. از این رو می توان این منطقه را یک پیوند دهنده ژئواکونومیک و ژئواستراتژیک در نظر گرفت که تدریجا از حاشیه به نقطه مرکزی در سیاست های خارجی کشورهای ذی نفع(در بخش تجارت و بازرگانی، ژئوپلیتیک و صحنه عملیاتی نظامی) تبدیل خواهد شد. تحت این شرایط کل منطقه شاخ آفریقا تحت تاثیر پویایی های سیاسی بازیگران مطرح قرار خواهد گرفت که در نتیجه آن بازیگرانی از جمله عربستان سعودی، ایران، قطر، ترکیه و اسرائیل و آن‌هایی که دارای نفوذ بیشتر و جاه‌طلبی‌های بزرگ هستند مانند ایالات متحده و متحدانش، چین و روسیه به دنبال ایجاد حوزه های نفوذ و احیای اتحاد با کشورهای دیگر در این منطقه و به طور وسیع تر منطقه دریاچه های بزرگ افریقا؛ تلاش های را انجام خواهند داد. از این رو در سال های پیش رو شاهد ظهور تهدیدات و بحران های در منطقه سومالی لند و فضای پیرامون اش خواهیم بود که نه تنها تنش ها را پیچیده‌تر می‌کند، بلکه امنیت تنگه باب المندب را نیز تهدید می‌نماید ضمن اینکه سؤالات جدی را برای آینده فعالیت گروههای بنیادگرای تندور اسلامی در این منطقه ایجاد می‌کند.

کلید واژگان: سومالی لند، شاخ آفریقا، اسرائیل، آمریکا، مریم وریج کاظمی

References

1-https://www.cfr.org/backgrounder/somaliland-horn-africas-breakaway-state

2-https://www.theguardian.com/world/2025/dec/26/israel-first-country-to-recognise-somaliland-sovereign-state

3-https://www.politico.eu/article/more-governments-denounce-israel-recognition-somaliland-jordan-qatar-algeria

4-https://www.nytimes.com/2025/12/26/world/middleeast/israel-recognize-somaliland.html