January 30, 2023 – 7:45 am | Comments Off on جایگاه جهانی و سیاست خارجی عمان

فاطمه خادم شیرازی
پژوهشگر و مدرس دانشگاه
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

عمان از دهه 1970 به دلیل  موقعیتژئوپلیتیکی در منطقه حساس خاورمیانه ، یک سیاست خارجی متفاوتی با کشورهای دیگر در عرصه بین المللی و منطقه ای …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آسیای جنوبی, آسیای میانه, پاکستان, مقالات, مقالات تحلیلی

چالش های ساخت طرح کاسا 1000 و آینده همکاری انرژی آسیای مرکزی با جنوبی

نگارش در June 21, 2013 – 1:41 am
چالش های ساخت طرح کاسا 1000 و آینده همکاری انرژی آسیای مرکزی با جنوبی
Share

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

فرزاد رمضانی بونش

بیان رخداد:

کاسا 1000بخشی از طرح ایجاد بازار منطقه‌ای آسیای مرکزی و آسیای جنوبی، موسوم به casarem است و تحقق آن امکان خواهد داد  نیروی برق از تاجیکستان و قرقیزستان به افغانستان و پاکستان منتقل شود و خرید و فروش برق را میان این کشورها و همسایگان آنها گسترش دهد. پروژه کاسا 1000 از سال 2007 مورد توجه قرار گرفته است و شامل ساخت خطوط انتقال برق از قرقیزستان و تاجیکستان به پاکستان از راه افغانستان است. سهم قرقیزستان و تاجیکستان در این پروژه به ترتیب 180 و 230 میلیون دلار و سهم افغانستان و پاکستان 283 و 181 میلیون دلار را تشکیل می‌دهد. مجموع هزینه طرح کاسا 1000 که توسط بانک جهانی تصویب شده در برخی از منابع 953 میلیون دلار و در برخی از منابع تا دو میلیارد دلار نیز ذکر شده است. قرار است اجرای  پروژه در نیمه نخست سال آینده آغاز و در سال 2017 تکمیل  شود. در چارچوب این پروژه، قرقیزستان و تاجیکستان متعهد می‌شوند در تابستان (ماه می تا سپتامبر) 1000 مگاوات برق به پاکستان و 300 مگاوات به افغانستان در مدت 15 سال صادر کنند. این خط انتقال برق که از ایستگاه دادخواه در قرقیزستان آغاز می شود و از راه خجند تاجیکستان به افغانستان و در نهایت به شهر پیشاور پاکستان می رسد، هزار و300  کیلومتر است. در این نوشتار با توجه به اهمیت منطقه ای این طرح و پیوند آسیای مرکزی با جنونی به چالش ها و نوع نگاه بازیگران و چشم انداز اجرای این طرح توجه میکنیم.

 واژگان کلیدی: پروژه کاسا 1000 ،چالش های ساخت کاسا 1000 ، آینده همکاری انرژی آسیای مرکزی با جنوبی، رقابت امریکا و روسیه در  کاسا 1000، خط انتقاال برق از تاجیکستان و قرقیزستان به افغانستان و پاکستان

 

تحلیل رخداد:

طرح  کاسا 1000 هر چند در چند سال گذشته مورد توجه بازیگران منطقه ای و کشورهای دخیل در اجرای این طرح بوده است اما با توجه به بزرگی این طرح و پیوند آن با طرح های هیدروپلتیکی تاجیکستان و قرقیزستان، نوع وجود امنیت در افغانستان و پاکستان و نگاه بازیگرن بین المللی با  چالشهایی فراوانی روبر است.

کشورهای صادر کننده انرژی در کاسا 1000:تاجیکستان از نظر داشتن منابع آبی سومین کشور پرآب جهان شناخته شده است اما به خاطر نداشتن زیرساخت ها و توان مالی به تنهایی  قادر به تولید و صادارت آن نیست.  چنانچه طرح هایی همچون طرح صادرات برق نیروگاه راغون از مسیرخاروغ- وخان به پیشاور پاکستان به نتیجه ای نرسید. اکنون  هم هر چند تاجیکستان به دلیل پتانسیل های برق آبی خود و هم مرز بودن با افغانستان قادر به صادرات برق به این کشور است، اما در صورت ساخت خط کاسا – 1000 و ساخت نیروگاه برق آبی راغون مهمترین برنده در این طرح است. چرا که جدا از دریافت حق ترانزیت برق از قرقیزستان می تواند به صادرات گسترده برق اضافی خود به جنوب آسیا بپردازد. در کنار تاجیکستان قرقیزستان هم با توان کمتری دارای پتانسیل های صادرات برق است. اما این کشور هم به خاطر نداشتن زیرساخت ها و توان مالی به تنهایی قادر به راه اندازی طرح های برق آبی نیست و نیازمند کمک های بین المللی هست. در این راستا دو کشور تلاش هایی را برای ساخت نیروگاه ‘قمبراته’ قرقیزستان و ‘راغون’ تاجیکستان انجام میدهند. در این حال قرقیزستان بدون ساخت خطوط داخلی انتقال برق و اتصال آن به کاسا 1000 نمی تواند به صادرات برق به افغانستان و پاکستان یا آسیای جنوبی امیدوار باشد.

 

واردکنندگان برق در کاسا 1000: افغانستان و پاکستان سالها است که با کمبود انرژی برق روبرو هستند و این امر در فصل  تابستان نمود بیشتری می یابد. یعنی از یک سو در یک دهه گذشته و تثبیت بیشتر فضای سیاسی در افغانستان برق به عنوان بستری برای توسعه اقتصادی مورد توجه بوده است اما در کنار توجه به پتانسیل های بومی عملا این کشور نتوانسته است برق مورد نیاز خود را تامین کند. در این بین پروژه کاسا 1000 و دریافت برق ارزان از تاجیکستان به نوعی می تواند به تامین رشد اقتصادی مداوم و صلح و ثبات کامل در کشور کمک کند. این امر در حالی است که کابل می کوشد تا در کنار شراکت در طرح هایی همچون خط لولۀ گاز تاپی (TAPI) ، کاسا هزار و اخیرا راه آهن  ترکمنستان- افغانستان و تاجیکستان به گسترش پیوندهای منطقه ای خود بپردازد. به علاوه افغانستان می تواند از خط فشار وقی کاسا 300 مگاوات برق را استفاده و در عین حال با دریاف حق ترانزیت آن را  به پاکستان انتقال دهد.

در بعد دیگری در چند سال گذشته کمبود برق یکی از مشکلات اصلی پاکستان بوده است. در این بین این کشور که دارای چالش هایی با هند و افغانستان است تنها  توانسته است از ایران برق وارد کند، اما در سایه شراکت در  کاسا 1000 عملا خواهد توانست منبع  مهمی برای  واردات برق از آسیای مرکزی در جهت رشد پایدار خود بیابد.

 

چالش های فراروی کاسا 1000:

چالشهای مالی و سیاسی در قرقیزستان و تاجیکستان: در واقع با خطر کم شدن ذخایر آب رودخانه نارین در فصل تابستان در قرقیزستان و افزایش چالش های مالی و سیاسی بر سر راه ساخت نیروگاه های بزرگ برق آبی نظیر قنبراته در قرقیزستان و راغون درتاجیکستان می تواند هر نوع  طرح انتقال برق از آسیای مرکزی به افغانستان و پاکستان را بی معنی کند.

چالش های امنیتی: نبود امنیت کامل در افغانستان و آینده سیاسی آن که پروژه کاسا 1000 از آن به پاکستان می گذرد در کنار فعالیت گروهک‌ های تندرو در خاک پاکستان ممکن است موجب ایجاد چالشهایی امنیتی بر سر ساخت و بهره بردای از کاسا 1000 گردد. در این بین با توجه به اینکه پاکستان در نشست سال گذشته دولت‌های عضور در کاسا 1000 شرکت نکرد و امضای اسناد مربوطه را منوط به روی کار آمدن دولت جدید کرد، ممکن است نوع نگاه مسئولان سیاسی پاکستان در همراهی کامل و یا کناره گیری در صورت انجام فشارهای خارجی مانعی جدی در اجرای این پروژه مهم منطقه‌ای باشد.

فشار ازبکستان: سالها است که ازبکستان با این استدلال که پروه های  برق آبی تاجیکستان و قرقیزستان خطرات زیست محیطی فراوانی به همراه دارد، با اجرای این طرح ها مخالف است و عملا چالش های فراوانی برای دو کشور ایجاد کرده است. از نگاه  تاشکند، کاسا 1000 هیچ سودی برای منطقه نداشته و تاجیکستان و قرقیزستان ظرفیت صدور برق به خارج را ندارند. این امر در حالی است که تاشکند با رایزنی با کشورهای و بازیگران بین المللی از به نتیجه رسیدن همکاری آنها با قرقیرستان و تاجیکستان جلوگیری میکنند.

رقابت روسیه و امریکا در آسیای مرکزی: در سالهای گذشته از یک سو روسیه تلاش کرده است تا هم بازار نفت و گاز ازبکستان را تحت نفوذ داشته و هم کنترل خود بر صادرات برق تاجیکستان و قرقیزستان را حفظ کند. در این بین با افزایش  واگرایی روسیه و ازبکستان، روسیه با قرقیزستان در مورد ساخت نیروگاه «قمبرآته» به‌توافق رسید. چنانچه هر چند ازبکستان خواستار بررسی فنی و اکولوژی این طرح از سوی کارشناسان سازمان ملل متحد شد اما مسکو با  این بررسی موافق نیست. در کنار این  امر نیز هر چند در یک سال گذشته روسیه جدا از شرکت در نشست چهار جانبه روسای جمهور روسیه، پاکستان، افغانستان و تاجیکستان در شهر دوشنبه، و حمایت از طرح کاسا 100 اعلام کرد حاضر است بیش از 500 میلیون دلار در آن سرمایه‌گذاری کند. اما این امر میتواند به نوع آینده کنشگری روسیه در منطقه و رابطه با تاشکند و واشنگتن گره خورد و  ساخت آن را به خطر اندازد. در واقع از نگاه روس ها در شرایط کنونی ساخت کاسا 1000 علاوه بر تأمین صادرات برق تاجیکستان، به بهبود صادرات برق و پرداخت بدهی تاجیکستان در سنگتوده یک کمک می کرد، اما همچنان که برخی مقامات روس اعلام کرده اند در صورتی که به منافع اقتصادی و تجاری بعدی روسیه در این طرح ها اولویت داده نشود، مسکو ممکن است حمایت چندانی از این طرح نکند. از سوی دیگر نیز هر چند در گذشته واشنگتن ‌آمریکا بر تحقق پروژه «کاسا 1000» توجه داشت، مجلس سنا از تاجیکستان و ازبکستان خواسته بود تا با هم بر سر این پروژه به‌توافق برسند. همچنین برخی نیز کاسا 1000 را در چارچوب همکاری آسیای مرکزی و آسیای جنوبی، تحت عنوان “راه جدید ابریشم” می دانستند، اما در یک سال گذشته واشنگتن ممکن است و با بهتر شدن روابط واشنگتن و تاشکند یا به‌خاطر مقابله با روسیه در منطقه در مسیر تحقق طرح کاسا 1000 مانع ایجاد کند و یا به تاجیکستان به عنوان یک کشور ترانزیتی صرف در این  پروژه نگاه کند.

 

چشم انداز رخداد:

خط برق کاسا 1000 از طرح های بزرگ منطقه ای است و نیاز به پشتیبانی مالی سازمان های بین المللی نظیر بانک جهانی، بانک توسعه آسیایی و نهادها و کشورهای سرمایه‌گذار دارد . در این بین هر چند از یک سو مسکو متعهد به سرمایه گذاری 500 میلیون دلاری در این پروژه شده است و بانک جهانی و بانک توسعه اسلامی سرمایه‌گذاری در طرح «کاسا 1000» را تصویب کرده اند و بانک رشد آسیا نیز در این پروژه به عنوان ناظر حضور خواهد داشت. از سوی دیگر هم کشورهای شرکت کننده در طرح کاسا 1000 گروهی کاری در جهت اجرای طرح و تسریع ، حل موانع و مشکلات موجود در سر راه اجرای آن را تشکیل داده اند و   قرقیزستان نیز خط 500 کلیومتری انتقال برق از قرقیزستان به خجند تاجیکستان را به عنوان بخشی از  مقدمات طرح کاسا 1000 آغاز کرده، اما در صورتی که نوع رقابت های امریکا و روسیه در منطقه با  تغییرات و دگرگونی هایی روبرو گردد، چالش های امنیتی، سیاسی و اقتصادی بیشتری فراروی این پروژه منطقه ای قرار گیرد و یا روسیه، پیمان امنیت دسته جمعی و سازمان شانگهای از میزان حمایت خود از این طرح بکاهند عملا میتوان گفت ساخت این پروژه منطقه ای با ابهام هایی بیشتر روبر خواهد شد. این امر در شرایطی است که بدانیم اکنون هر چند تا حد زیادی بسترها و شرایط مالی ساخت  کاسا 1000  فراهم گشته  و عملا بانک جهانی، بانک اسلامی رشد، بانک رشد آسیا و چند سازمان مالی بین‌المللی در آن شرکت دارند اما در صورت تغییر معادله امنیتی و سیاسی عملا حامیان عمده مالی این طرح نیز میتوانند از پروژه کنار کشند. به علاوه باید توجه داشت که بدون مشارکت تاجیکستان و تکمیل نیروگاه راغون، عملا طرح کاسا 1000هرگز به هدف های مورد نظر دست نخواهد یافت.

 

 

 

Share