مهر ۳۰, ۱۴۰۰ – ۹:۳۲ ق.ظ |

مریم وریج کاظمی
پژوهشگر مسائل ژئوپلیتیک
مرکز بین المللی مطالعات صلح– IPSC

پاکستان که یکی از عجیب ترین متحدان ایالات متحده امریکا در جنوب آسیا محسوب می شود و توسط ائتلافی متزلزل از سیاستمداران ناکارآمد و رهبران نظامی …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » تركيه, خاورمیانه, مقالات, مقالات تحلیلی

چالش­های سیاست خارجی ترکیه در سال 2013

نگارش در بهمن ۵, ۱۳۹۱ – ۱۱:۳۷ ق.ظ
چالش­های سیاست خارجی ترکیه در سال 2013
Share

هادی زرگری

مرکز بین­ المللی مطالعات صلح – IPSC

   بیان رخداد:  

   هر چند با به قدرت رسیدن حزب عدالت و توسعه و دولت اردوغان در ترکیه شاهد در اولویت قرار گرفتن خاورمیانه به عنوان یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی این کشور بوده­ایم و این سیاست نیز با تمرکز بر دو اصل افزایش عمق استراتژیک و به صفر رساندن اختلافات با همسایگان، منجر به افزایش قدرت و نفوذ ترکیه شده بود، اما نوع تعقیب این سیاست­ها، در رابطه با برخی موضوعات منطقه­ای به خصوص در قبال بحران سوریه، باعث بروز مشکلات امنیتی و اقتصادی برای ترکیه شده است، به گونه­ای که چالش­های را برای سیاست خارجی کنونی و آینده این کشور در روابطش با برخی کشورها به وجود آورده است. به بیانی دیگر هر چند ترکیه در چند سال گذشته با چرخش سیاست خارجی خود به سمت خاورمیانه توانسته بود بر میزان قدرت و اهمیت خود بیافزاید و حتی در رابطه با تحولات چند سال اخیر کشورهای منطقه توانسته است در برخی موارد به خوبی از آنها در جهت منافع خود بهره برداری کند، اما نوع موضع­گیری و عملکرد دستگاه سیاست خارجی این کشور به خصوص در رابطه با بحران سوریه و همچنین نوع روابط آن با دولت عراق و همکاری با ناتو در استقرار موشک­های پاتریوت، پیامدهای سیاسی- امنیتی و اقتصادی را برای ترکیه به همراه خواهد داشت؛ به گونه­ای که این پیامدها سیاست خارجی این کشور را در سال جدید میلادی با چالش­های مواجه خواهد کرد.

   واژگان کلیدی: ترکیه، سیاست خارجی، چالش­ها، سوریه

   تحلیل رخداد:

   هر چند رهبران ترکیه به دلیل مواضع مشترک اخیر خود در برخی موضوعات با برخی کشورهای اروپایی و امریکا امیدوار به بهبود روابط خود با غرب در سال آینده می­باشند[1]، همزمان با شدت گرفتن بحران در سوریه، به دلیل نوع مواضع و سیاست­های ترکیه در قبال این بحران و همچنین اهمیت آن نزد رهبران ترکیه، این کشور با چالش­های مختلفی در عرصه منطقه­ای روبرو خواهد بود. از آنجا که بحران سوریه به مهم­ترین مساله سیاست خارجی ترکیه تبدیل شده است، این موضوع بر بسیاری از موضوعات و مسائل داخلی و خارجی این کشور تاثیرگذاشته است. در کنار بحران سوریه، سرد شدن روابط ترکیه با دولت مرکزی عراق و اختلافات بین دو کشور با توجه به اهمیت و پیامدهای آن و همچنین استقرار موشک­های ناتو در ترکیه در سال گذشته میلادی موضوعاتی هستند که با توجه به شرایط ژئوپلیتیک و سیاسی منطقه پیامدهای در روابط خارجی ترکیه به همراه داشته است به گونه­ای که انتظار می­رود سیاست خارجی این کشور را در سال جدید با چالش­هایی روبرو خواهند کرد. در این رابطه می­توان بیان داشت که با توجه به تاثیرگذاری سه موضوع فوق، در سال جدید میلادی شاهد بروز مشکلات و چالش­هایی در سیاست خارجی ترکیه در قبال سوریه، عراق، ایران و روسیه خواهیم بود. بدین نحو که می­توان اظهار داشت که به دلیل تداوم بحران سوریه و اهمیت آن برای ترکیه، اختلافات با دولت مرکزی عراق و مساله کردستان، اختلاف نظر ترکیه با ایران و روسیه در رابطه با بحران در سوریه و استقرار موشک­های ناتو و چند موضوع دیگر، نوع روابط با این کشورها با توجه به شرایط منطقه مهم­ترین چالش­های پیش­روی سیاست خارجی ترکیه خواهند بود که در ادامه به تشریح هر یک از این چالش­ها و پیامدهای آنها برای ترکیه می­پردازیم.

   تداوم رویارویی با بحران در سوریه: هر چند قبل از آغاز بحران در سوریه، ترکیه در طول یک دهه گذشته توانسته بود تا حد زیادی به دولت سوریه نزدیک شده و با برقراری روابط سیاسی، روابط اقتصادی و به خصوص صادرات خود را با سوریه افزایش دهد اما آغاز بی­ثباتی در سوریه و نوع موضع­گیری ترکیه در قبال این بحران، سوریه را به مهم­ترین موضوع سیاست خارجی ترکیه تبدیل کرد. در واقع از آغاز بحران سوریه در بهار سال 2011 سیاست خارجی ترکیه در قبال سوریه چند مرحله را طی کرده است. بدین نحو که در ابتدا با حمایت لفظی از مخالفین خواستار تغییرات داخی در سوریه شد. اما در مراحل بعد با قطع روابط سیاسی خود با دولت مرکزی سوریه و با ارائه کمک و حمایت سیاسی از مخالفین مداخله عملی خود را در این بحران آغاز نمود به گونه­ای که خود را در این بحران درگیر نمود. در مراحل بعد حتی از این نیز فراتر رفت و با ارائه کمک­های مالی و نظامی مستقیم به مخالفین با شدت بیشتری خود را در بحران سوریه درگیر کرد[2] به گونه­ای که این بحران به مهم­ترین موضوع و محور سیاست خارجی ترکیه به خصوص در عرصه منطقه­ای تبدیل شد و موضوعات دیگر تحت تاثیر آن قرار گرفتند. اما آنچه در این رابطه مهم می­باشد این است که نوع مواضع ترکیه در قبال بحران سوریه تنها به روابط سیاسی دو طرف محدود نشده است و بر خلاف تصور رهبران ترکیه این بحران در همسایه جنوبی ترکیه همچنان ادامه دارد و امیدی به آرامش در این کشور نیز در کوتاه مدت وجود ندارد. این امر پیامدهای منفی زیادی برای ترکیه دارد به نحوی که می­توان آن را مهم­ترین چالش ترکیه در سال جدید میلادی نامید.

   یکی از مهم­ترین این پیامدها تداوم بی­ثباتی در جوار مرزهای ترکیه است که عواقب امنیتی برای این کشور به همراه خواهد داشت؛ از نمونه­های این امر می­توان به ایجاد زمینه برای افزایش فعالیت­های کردها در مناطق جنوبی ترکیه علیه دولت مرکزی این کشور اشاره کرد. همچنین نارضایتی مردم ترکیه به خصوص اهالی مناطق مرزی از نوع مواضع سیاسی ترکیه و ایجاد فضای امنیتی در این منطقه از خاک ترکیه از دیگر چالش­های امنیتی بحران سوریه در عرصه داخلی برای دولت ترکیه است. از دیگر پیامدهای تداوم بحران سوریه برای ترکیه به چالش­های اقتصادی مرتبط می­باشد. به گونه­ای که قبل از آغاز بحران سوریه یکی از مراکز اصلی صادراتی ترکیه محسوب می­شد اما با گسترش بحران و نوع مواضع ترکیه نسبت به آن، ترکیه این فرصت اقتصادی را از دست داده است و بخش صادراتی اقتصاد این کشور را در سال جدید با چالش مواجه خواهد کرد. اما در کنار این موارد، بحران سوریه با توجه به اهمیت آن، و در کنار موضوعات دیگر، روابط ترکیه با دولت­هایی دیگر مانند ایران، روسیه و عراق با چالش مواجه کرده و می­کند که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد.

   روابط با ایران: هر چند در طول سال­های گذشته شاهد نزدیکی سیاسی و ارتقا بسیار زیاد روابط سیاسی و اقتصادی ایران و ترکیه­ بوده­ایم و ترکیه نیز توانسته است از این نوع رابطه منافعی را کسب نماید؛ اما به دلیل مجموعه­ای از دلایل و شرایط می­توان اظهار داشت که در سال جدید میلادی روابط با ایران و احتمال کاهش یافتن آن با توجه به اهمیت منطقه­ای ایران و فرصت­های اقتصادی آن یکی از چالش­های اصلی در سیاست خارجی ترکیه خواهد بود. در این راستا عواملی مانند اختلاف شدید مواضع دو کشور در قبال بحران سوریه، استقرار موشک­های پاتریوت ناتو در ترکیه و همچنین اتهامات ترکیه علیه ایران در رابطه با موضوع کردها موضوعاتی هستند[3] که در سال جدید باعث سردی بیشتر روابط ترکیه و ایران خواهند شد. در این رابطه می­توان گفت که موضوع سوریه و موشک­های ناتو در آینده باعث بروز بیشتر اختلافات سیاسی دو کشور شده که با توجه به اهمیت نقش منطقه­ای ایران، کاهش همکاری ایران و ترکیه مشکلاتی در آینده سیاست خارجی منطقه­ای ترکیه ایجاد خواهد کرد. همچنانکه گفته شد این موضوع با توجه به حجم صادرات ترکیه به ایران از نظر اقتصادی نیز می­تواند ترکیه را در آینده پیش­رو با مشکلاتی مواجه سازد.

   چالش­های پیش­رو در روابط با روسیه: هر چند ترکیه به عنوان یک کشور عضو ناتو و نزدیک به غرب محسوب می­شود اما به دلایل شرایط ژئوپلیتیک و سیاسی روسیه جایگاه مهمی در سیاست خارجی ترکیه داشته و این کشور مجبور بوده است به دلیل نوع ایفای نقش دو طرف در قبال قفقاز، خاورمیانه و اروپا همواره به روسیه و همکاری با آن توجه داشته باشد. ولی همانند اختلافات با ایران، مواضع ترکیه در قبال بحران سوریه و استقرار موشک­های ناتو،[4] این موضوع را برای رهبران ترکیه به همراه دارد که با توجه به این اختلافات، روسیه نیز به یکی از موضوعات چالش­برانگیز در روابط خارجی ترکیه تبدیل خواهد شد. به بیانی دیگر این دلایل باعث اختلافات سیاسی ترکیه و روسیه شده است که در صورت تداوم این اختلافات ترکیه را با هزینه های زیادی مواجه می­کند.­ این امر پیامدهای مهمی برای ترکیه دارد چرا که به دلایل ژئوپلیتیک و سیاسی و همچنین انرژی روسیه نقش مهمی برای کشوری مانند ترکیه دارا می­باشد.

   چالش­ها در رابطه با عراق: عراق از چند جهت دارای جایگاه استراتژیک در سیاست خارجی ترکیه می­باشد؛ ولی برخی موضوعات در عرصه داخلی عراق و پیوند آنها با مسائل منطقه­ای در کنار نوع مواضع ترکیه در قبال دولت نوری المالکی، چشم انداز روابط ترکیه با عراق را به یک چالش برای منافع امنیتی- سیاسی و اقتصادی ترکیه تبدیل کرده است. از آنجا که عراق به دلیل موضوع کردها، بازار اقتصادی و اهمیت آن برای ایفای نقش و گسترش نفوذ منطقه­ای برای ترکیه اهمیت حیاتی دارد اما نوع روابط خصمانه اردوغان با دولت مرکزی به رهبری مالکی و موضوع روابط با اقلیم کردستان باعث اختلافات ترکیه و عراق شده است به گونه­ای که می­تواند مشکلاتی برای ترکیه ایجاد نماید. این امر در کنار نزدیکی دولت مالکی به بشار اسد و ایران بر پیچیدگی مساله برای ترکیه افزوده است.[5] مشکل دیگر ترکیه در رابطه با عراق تنظیم روابط خود با کردستان عراق می باشد که باید به گونه­ای آن را با دولت مرکزی عراق متعادل نماید که باعث استقلال نهایی کردستان عراق نشود چرا که این امر تهدیدات امنیتی مستقیمی برای ترکیه به همراه خواهد داشت. لذا با توجه به اختلافات سیاسی و امنیتی و مواضع متفاوت منطقه­ای و همچنین مساله کردها نوع تعامل با عراق نیز یکی از چالش­های پیش­رو در سیاست خارجی ترکیه به شمار می­رود.

   دورنمای رخداد:

   همانطور که بیان شد بحران سوریه و استقرار موشک­های ناتو در ترکیه و همچنین برخی اختلافات دوجانبه ترکیه با برخی کشورها با توجه به شرایط منطقه­ای، مواضع سیاسی ترکیه و آسیب­پذیری­های آن، آینده پیش­روی سیاست خارجی این کشور در سال جدید میلادی را با چالش­های در تعامل با برخی کشورها به­ویژه سوریه، عراق، ایران و تا حدودی روسیه مواجه خواهد کرد و این چالش­ها نیز با توجه به شرایط داخلی ترکیه و وضعیت منطقه­ای، تهدیدات و پیامدهایی برای ترکیه در سال جدید به همراه خواهد داشت. در اینجا می­توان بیان داشت که ریشه این چالش­های پیش­رو را باید عمدتا در مواضع و رفتارهای دولت ترکیه به خصوص در موضوعات مرتبط با بحران سوریه در دو سال گذشته جستجو کرد. در واقع به دلیل وجود این چالش­ها به دلایل ذکر شده در سیاست خارجی ترکیه، دو اصل محوری سیاست خارجی دولت اردوغان و حزب عدالت و توسعه، یعنی افزایش عمق استراتژیک و به صفر رساندن مشکلات با همسایگان در شرایط منطقه به شدت با چالش مواجه شده به گونه­ای که با وجود این چالش­ها نه تنها اختلافات با همسایگانی مانند سوریه، عراق و ایران در حال افزایش است، بلکه با وجود افزایش تهدید از جانب کردها برای دولت مرکزی ترکیه، این کشور با مشکلات استراتژیک و امنیتی داخلی نیز مواجه  خواهد شد که متاثر از رویکردهای سیاست خارجی منطقه­ای این کشور می­باشند. در این رابطه در کنار کاسته شدن از روابط سیاسی و نفوذ منطقه­ای ترکیه، این چالش­ها با توجه به موقعیت منطقه امکان افزایش فعالیت کردها را در ترکیه به همراه دارد که می­توان از آن به عنوان مهم­ترین پیامد امنیتی چالش در روابط خارجی ترکیه با همسایگان از آن یاد کرد.

   همچنین در کنار بروز این تهدیدات سیاسی و امنیتی متعاقب این چالش­های پیش­رو در سیاست خارجی ترکیه، این کشور با چالش­هایی نیز در حوزه اقتصادی روبرو خواهد شد. در حالی که اقتصاد یکی از محورهای اصلی سیاست خارجی ترکیه به شمار می­رود و این کشور نیز با استفاده از این اهرم نفوذ خود را در منطقه افزایش داده است، به گونه­ای که خاورمیانه از سال 2002 تا 2011 به یکی از شرکای اصلی اقتصادی این کشور تبدیل شد، بی­ثباتی­های اخیر در سوریه و اختلافات سیاسی ترکیه با این کشور در کنار چالش­های سیاست خارجی آن با عراق و ایران، انتظار می­رود حجم روابط اقتصادی ترکیه با ایران و عراق نیز در صورت تداوم این اختلافات کاهش یافته که این موضوع نیز خود از مهم­ترین چالش­های پیش­روی ترکیه با توجه به اهمیت صادرات در اقتصاد آن خواهد بود.

 

 



[1] – Whitehall, London, What are the major challenges to Turkish Foreign Policy in 2013?, http://www.rusi.org/events/ref:E50F027A5B8107/#.UPmcIx1QF_4

 

[2] – Christopher Phillips, Into the Quagmire: Turkey’s Frustrated Syria Policy, http://www.chathamhouse.org/publications/papers/view/188137

 

[3] – SİNEM CENGİZ, Myriad foreign policy challenges await Turkey in 2013, http://www.todayszaman.com/news-303209-myriad-foreign-policy-challenges-await-turkey-in-2013.html

 

[4] – Gareth Winrow, Turkey, Russia and the Caucasus: Common and Diverging Interests, http://www.chathamhouse.org/publications/papers/view/109168

 

[5] – E. Fuat Keyman, http://www.turkishweekly.net/columnist/3714/2013-iran-iraq-pkk-eu.html

 

Share