منطق هژمونیک آمریکا در پیرامون ژئوپلیتیکی خود: از قطب شمال تا آمریکای لاتین

فاطمه خادم شیرازی

پژوهشگر روابط بین الملل

مرکز بین المللی مطالعات صلح – IPSC

آمریکا در دهه‌های اخیر با بازتعریف حوزه‌های ژئوپلیتیکی پیرامونی خود، الگویی منسجم از کنش امنیتی–اقتصادی را در مناطق کلیدی به‌کار گرفته است. گرینلند به‌عنوان قلب ژئوپلیتیک قطب شمال، کانادا به‌مثابه عمق راهبردی آمریکای شمالی و ونزوئلا به‌عنوان گره‌گاه امنیت انرژی در آمریکای لاتین، سه پرونده به‌ظاهر مجزا اما در عمل به‌هم‌پیوسته‌اند. این مقاله نشان می‌دهد که منطق هژمونیک آمریکا ، در چارچوبی نزدیک به بازتفسیر دکترین مونرو یا اخیرا دونرو*، چگونه از طریق ناتو، ابزارهای انرژی، فشار اقتصادی و نمادسازی سرزمینی، به مهار چین و روسیه و بازتعریف نظم منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای می‌انجامد.

بازگشت منطق هژمونیک و بازتفسیر دکترین مونرو منطق کنش آمریکا در سه پرونده مورد بررسی را می‌توان ذیل بازگشت عملی به اصول دکترین مونرو تحلیل کرد؛ دکترینی که این‌بار نه صرفاً در آمریکای لاتین، بلکه در حلقه‌های پیرامونی امنیت ملی آمریکا اعمال می‌شود. در این چارچوب، امنیت، اقتصاد و نمادسازی سیاسی به‌صورت هم‌زمان فعال می‌شوند و ناتو نقش ضریب‌افزای هژمونیک را ایفا می‌کند .(1)(2)

– گرینلند: ژئوپلیتیک قطب شمال، دفاع موشکی و منابع راهبردی

اهمیت ژئوپلیتیکی گرینلند به‌عنوان بزرگ‌ترین جزیره جهان، در تقاطع کریدورهای هوایی و دریایی اطلس–آرام قرار دارد. با ذوب یخ‌های قطبی، این منطقه به یکی از کانون‌های رقابت قدرت‌های بزرگ بدل شده است. آمریکا حضور خود را در گرینلند با هدف،کنترل مسیرهای دریایی شمالی تقویت سامانه‌های هشدار زودهنگام جلوگیری از نفوذ چین و روسیه گسترش داده است(3) (2)دفاع موشکی و منابع گرینلند نقش کلیدی در معماری دفاع موشکی آمریکا ایفا می‌کند. استقرار رادارها و زیرساخت‌های پدافندی، امکان بازدارندگی لایه‌مند در برابر تهدیدات فرامنطقه‌ای را فراهم می‌سازد. هم‌زمان، منابع معدنی و انرژی این جزیره در محاسبات امنیت اقتصادی آمریکا جایگاه فزاینده‌ای یافته‌اند.(4)(5)

– کانادا: فشار ژئوپلیتیکی، نمادسازی سرزمینی و انسجام ناتو

کانادا به‌مثابه عمق راهبردی کانادا نه‌تنها شریک راهبردی، بلکه امتداد امنیت سرزمینی آمریکا محسوب می‌شود. یکپارچگی دفاعی، همکاری اطلاعاتی و امنیت دریایی شمال، این کشور را به ستون پنهان معماری امنیتی ناتو در نیم‌کره غربی تبدیل کرده است .(1) نمادسازی و فشار ژئوپلیتیکی افزایش همکاری‌های نظامی و حضور ساختاری آمریکا در قلمرو کانادا، علاوه بر کارکرد عملیاتی، دارای کارکرد نمادین نمایش انسجام جبهه آتلانتیک شمالی و ارسال پیام بازدارنده به رقبا است.(6)(7)

-ونزوئلا: امنیت انرژی، مداخله و الگوی آمریکای لاتین

ونزوئلا در منطق امنیت انرژی ونزوئلا با دارا بودن یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت جهان، همواره در کانون سیاست انرژی آمریکا قرار داشته است. کنترل غیرمستقیم الگوی تولید، صادرات و ثبات بازار انرژی، بخشی از راهبرد کلان آمریکا در نیم‌کره غربی است .(8) مداخله سیاسی–اقتصادی آمریکا از ترکیبی از تحریم‌ها، دیپلماسی فشار و ائتلاف‌سازی منطقه‌ای برای شکل‌دهی به رفتار دولت ونزوئلا استفاده کرده است. این مداخلات، الگویی قابل تعمیم برای سایر کشورهای آمریکای لاتین نیز ایجاد می‌کند (4)(2). پیوند سه پرونده، الگوی واحد منافع و ابزارها تحلیل تطبیقی نشان می‌دهد که هر سه پرونده از یک منطق واحد پیروی می‌کنند: منافع مشترک حفظ امنیت ملی آمریکا ،کنترل منابع راهبردی مدیریت مسیرهای دریایی و هوایی،و مهار چین و روسیه. این سه پرونده شامل الف)ابزارهای مشترک نظامی: حضور مستقیم، ناتو، دفاع موشکی.ب) اقتصادی: تحریم، سیاست انرژی، سرمایه‌گذاری هدفمند ج) نمادین: مشروعیت‌سازی سیاسی، اجماع‌سازی داخلی و بین‌المللی  می باشد.(5)(1)

– پیامدهای منطقه‌ای و جهانی 

نظم بین‌الملل و حاکمیت این رویکرد به بازتعریف عملی مفهوم حاکمیت ملی منجر می‌شود؛ جایی که امنیت جمعی و منافع هژمونیک، بر استقلال تصمیم‌گیری کشورها سایه می‌اندازد .(3) ناتو و اروپا تقویت نقش ناتو در قطب شمال و نیم‌کره غربی، انسجام اروپا–آمریکا را افزایش داده و دامنه مأموریت‌های این ائتلاف را فراتر از جغرافیای سنتی گسترش می‌دهد .(1) در پایان یک جمع‌بندی راهبردی سه پرونده گرینلند، کانادا و ونزوئلا را می‌توان اجزای یک مدل واحد حکمرانی ژئوپلیتیکی آمریکا دانست؛ مدلی که در آن امنیت، اقتصاد و نمادسازی سیاسی به‌صورت هم‌زمان و هماهنگ عمل می‌کنند. این مدل، ضمن مهار رقبا، پیامدهای بلندمدتی برای نظم بین‌الملل، نقش ناتو و مفهوم حاکمیت ملی به‌همراه دارد و برای قدرت‌های میانه، واجد درس‌های راهبردی مهمی است.

منابع

1.NATO. (Year). Strategic concept and northern security.https://www.nato.int/

2.CSIS. (Year). U.S. global strategy.https://www.csis.org/

3.Chatham House. (Year). Great power competition.https://www.chathamhouse.org/

4.Brookings Institution. (Year). Energy and geopolitics.https://www.brookings.edu/

5.World Economic Forum (WEF). (Year). Geoeconomics and security.https://www.weforum.org/

6.Axios. (Year). Report on U.S. strategic interests.https://www.axios.com/

7.CBS News. (Year). U.S. foreign policy analysis.https://www.cbsnews.com/

8.Argus Media. (Year). Global energy markets.https://www.argusmedia.com/

*دکترین “دونرو” تلفیقی از جیمز مونرو و دونالد ترامپ