مهر ۳, ۱۴۰۰ – ۵:۵۲ ق.ظ |

دکتر گلناز سعیدی
عضو هیأت  علمی دانشگاه پیام نور
مرکز بین المللی مطالعات صلح-IPSC

چکیده
مشارکت سیاسی-اجتماعی زنان در کشور افغانستان همواره با فراز و نشیب‌های زیادی روبرو بوده است. جنگ‌های خونین در عرصه افغانستان، نتوانست بن بست های …

ادامه مطلب »
گفتگو

مقالات

خاورمیانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خاورمیانه

خلیج فارس

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه خلیج فارس

آسیای میانه

مقالات تحقیقی و تحلیلی در حوزه آسیای میانه

صفحه نخست » آفریقا, تونس, خاورمیانه, گزیده ها, مصر, مقالات

مصر و تونس در سال 2019 – بخش دوم

نگارش در اسفند ۲۶, ۱۳۹۸ – ۱۱:۵۹ ق.ظ
Share

دکتر حسین ابراهیم نیا

مدرس دانشگاه  و پژوهشگر شمال آفریقا

مرکز بین المللی مطالعات صلح –IPSC

وضعیت احزاب و گروه های سیاسی در مصر و تونس

امروزه احزاب و گروه های سیاسی یکی از ضروریات زندگی جوامع بشری در دوره مدرن محسوب می‌شود، به‌طوری که یکی از مؤترین نهاد های تأثیر گذار بر روندهای تصمیم گیری و اجرائی کشور و به عنوان حلقه رابط میان مردم و حاکمیت سیاسی عمل می کند. در جوامع و نظامهای سیاسی کنونی تقریباً هم اندیشی کاملی نسبت به ضرورت تحزب وجود دارد؛ لیکن از ویژگیها و کارکردهای احزاب واقعی، همواره موجب ثبات سیاسی و امنیت و توسعه اجتماعی و سیاسی در هر نظام سیاسی است. در این میان یکی از کلانترین و بهترین نگرشها به کارکرد احزاب، نگرش سیستماتیک ساختاری_کارکردی است؛ این نگرش در دهه 1960وارد علوم سیاسی شد و مدافعانی چون گابریل آلموند، جیمزکلمن و بیتگام پاول یافت.

از این دیدگاه حزب به منزله یک فرد از سیستم اصلی نظام سیاسی و اجتماعی عمل می کند و با ایفای نقش جعبه سیاه دارای درون دادها و برون دادها و بازخور است. داده ها یا درون دادها، حاوی مجموعه اطلاعات و خواسته های انتقالی به درون حزب است و یافته ها و برون داده ها عبارتند ازکلیه تصمیمها، مقررات،شعارها، موضع گیری ها،خواهش ها،جهت گیری ها،تاکتیک ها،راهبردها و….. که از جعبه سیاه (حزب) خارج شده و در اختیار جامعه،دولت و سایر نهادهای سیاسی، اجتماعی، اقتصادی،فرهنگی قرارمی‌گیرد. بازخورد هم عبارت است از بازتاب آن دسته از یافته ها که دوباره به صورت داده ها وارد جعبه سیاه شده و به صورت یافته های جدید از آن بیرون می آیند که در این نقش تعبیر و تفسیر داده ها صورت می‌گیرد. بنابراین حزب ماشینی است که مسائل را از سطح جامعه جمع آوری کرده و پس از تحلیل و دستهبندی به نهادهای تصمیم گیری (دولت، مجلس و…) عرضه می‌دارد. (اخوان کاظمی، 1378: 104-103)؛ در این میان برخی از مهمترین کارکردهای احزاب سیاسی عبارتند از:

  • احزاب میتوانند به عنوان ابزاری برای استخدام سیاسی ومجرائی برای اعمال فشار از پائین به بالاعمل کنند.
  • احزاب فرصتهایی را برای تشکیل ائتلافهایی از صاحبان منافع قدرتمند سیاسی به منظور حفظ و تداوم حکومت فراهم می‌آورند.
  • احزاب نقش بسیج کننده دارند، میتوانند مردم را بسیج نمایند یا در پروژه های همیاری در سطح ملی شرکت کنند. (کلایو اسمیت، 1380: 306-305)
  • احزاب سیاسی به عنوان نهادهای ضروری برای حفظ  ثبات سیاسی در نظر گرفته می‌شوند. هانتیگتن با الهام از دوتوکویل یادآور می‌شود، کل نظام سیاسی زمانی کارآمد است که از درجه بالای نهادینگی برخوردار باشد وی معتقد است از آنجائی که نیروهای جدید اجتماعی،که طیف رای اند نوسازی به وجود آمده اند، خواهان مشارکت سیاسی در سطح گسترده هستند، لذا ثبات جامعه در گرو جذب این سطح فزاینده از مشارکت سیاسی در سطح گسترده هست. احزاب میتوانند به شکلی سازنده و مشروع به عنوان ابزارهای نهادی اصلی برای ساماندهی این مشارکت سیاسی عمل نمایند.(بدیع، 1379: 100_94)
  • برخورد و انتقاد از حکومت و سعی در جلوگیری از انحراف حکومت اکثریت از معیارهای ارزش و مصالح ومنافع ملی با نظارت دائم.
  • بالا بردن ضریب صحت تصمیم گیریهای سیاسی و سیاستگذاریهای راهبردی و کاهش احتمال خطا با افزایش مشارکت و تضارب آراء در سطح نخبگان و عموم جامعه.

در این میان احزاب و گروه های سیاسی فعالی با گرایشات متفاوت اسلامی، لیبرالی، نئولیبرالی، سوسیالیست، مارکسیستی، صوفی، مسیحی، سلفی و… در کشورهای تونس و مصر فعال هستند؛ حدود 100 حزب و گروه سیاسی در مصر به شکل فعال و نیمه فعال در حال فعالیت هستند؛ همچنین در تونس نیز حدود 55 حزب فعال و نیمه فعال مشارکت سیاسی دارند؛ نکته قابل ذکر آنکه اغلب احزاب بعد از تحولات سال 2011 تاسیس شده اند به عنوان مثال در تونس حدود 45 حزب بعد از سال 2011 مشغول به فعالیت شده است؛ و در مصر پس از سقوط مبارک ائتلاف دموکراتیک اولین نیروی سیاسی در مصر است. این ائتلاف که در برگیرنده احزاب اسلامگرا و سکولار بود، در ابتدا تلاش داشت که نیروی غالب و پیروز باشد ولیکن از آنجایی که ساختار و ذهنیت فرهنگی دو کشور علیرغم تحولات همچنان تمامیت خواه است؛ رهبران احزاب موفق نشدند اتحاد و انسجام خود را حفظ نمایند و همانند دیگر ائتلاف های دچار تجزیه شد و از 34 رهبر و عضو موسس تشکیل دهنده با گرایشات فکری متفاوت 23 عضو آن را ترک نمودند؛ در حقیقت عدم توجه به خواسته های عمومی اجتماع، در نظر گرفتن منافع رهبری فردی در هر دو کشور همچنان نمایان هست و همین موضوع نوعی عدم توازن در صحنه داخلی دو کشور میان کارگزاران سیاسی حزب و اقشار مخلتف اجتماعی مردم خصوصاً مطالبات جمعیت جوان این کشورها ایجاد نموده است. لذا در ادامه در دو جدول(7 و8) به وضعیت برخی احزاب مهم در کشورهای مصر و تونس و ارتباط آنان با بدنه اجتماعی جوان اشاره می شود.

جدول شماره(7). وضعیت برخی از احزاب مصری _ 2019

ردیف نام حزب نام عربی حزب گرایش اجتماعی گرایش اقتصادی گرایش سیاسی سال تاسیس وضعیت وضعیت نقش از 2011 وضعیت ارتباط با جوانان و جامعه
1. Revolutionary Guards Party حزب حراس الثوره میانه رو سال 2011

مجدی الشریف

1 کرسی در مجلس فعلی عدم ارتباط
2. Human Rights and Citizenship Party حزب حقوق الانسان والمواطنه میانه رو سال 2011

جمال ال تهامی

بدون کرسی عدم ارتباط
3. New Independent Party الحزب المستقل الجدید عدالت خواه سال 2012

هاشم النانی

بدون کرسی عدم ارتباط
4. Popular Current Party التیار الشعبی المصری چپ _ ناصری سوسیالیست سکولار سال 2014

حمدین الصباحی

دارای ارتباط

شاخه جوانان

5. Knights of Egypt Party فرسان حزب مصر‎ لیبرال بازار آزاد سکولار سال 2015

عده ای از افسران مصری

شرکت در انتخابات 2015

بدون کرسی

عدم ارتباط
6. Youth for Egypt Party

 

اسلام گرای اسلام  اخوانی نزدیک به سلفی سال 2014

جوانان جدا شده از اخوان المسلمین

عدم شرکت در انتخابات منتقد به نظام حاکم و اخوان المسلمین دارای ارتباط
7. My Homeland Egypt Party مصر بلدی حامی سیاست السیسی سکولار سال 2013

احمد جمال الدین

شرکت در انتخابات

3 کرسی در پارلمان

حزب حالت ائتلافی دارد. شاخه جوانان
8. Bread and Freedom Party حزب العیش والحریه چپ سوسیالیست

ضد سرمایه داری

سکولار سال 2013

خالد علی

بدون کرسی شاخه جوانان
9. Egyptian Patriotic Movement الحرکه الوطنیه المصریه راست لیبرال سکولار سال 2012

احمد شفیق

4 کرسی در پارلمان رهبر فعلی ابراهیم درویش شاخه جوانان حامی
10. Republican People’s Party (Egypt) حزب الشعب الجمهورى راست میانه لیبرال سکولار سال 1992

 

13 کرسی در پارلمان شاخه جوانان حامی
11. Democratic Jihad Party حزب الجهاد الدیمقراطی اسلام گرای میانه رو اسلام گرا سال 2012

یاسر سعد

چندان فعالیتی ندارد. حمایت از احمد شفیق در انتخابات
12. Constitution Party (Egypt) حزب الدستور لیبرال چپ میانه لیبرال سکولار سال 2012

محمد البرادعی

بدون کرسی

مخالف شرایط کنونی

شاخه جوانان
13. Flag Party الرایه  اسلام سلفی اسلام سال 2013

حازم صلاح أبو إسماعیل

بدون کرسی ارتباط ندارد
14. Homeland Party

 

حزب الوطن اسلام سلفی

کلاسیک

اسلام سال 2013 بدون کرسی ارتباط ندارد
15. Union Party (Egypt) حزب الاتحاد میانه رو آزاد سکولار سال 2011

حسام بدراوى

یک کرسی در پارلمان ارتباط ندارد
16. Modern Egypt Party حزب مصر الحدیثه میانه رو راست آزاد سکولار سال 2011

کامل اسلامبولی

سه کرسی در پارلمان ارتباط دارد
17. Conference Party حزب المؤتمر المصری راست میانه آزاد لیبرال سکولار سال 2012

عمر المختار

12 کرسی در پارلمان شاخه جوانان
18. Arab Democratic Nasserist Party الحزب العربى الدیمقراطى الناصرى پان عرب سوسیالیست ناصری سال 1984

سامح عاشور

1 کرسی در پارلمان ارتباط ندارد
19. Conservative Party حزب المحافظین لیبرال راست سکولار سال 2006

 

6 کرسی در پارلمان شاخه جوانان دارد.
20. Democratic Peace Party السلام الدیمقراطی لیبرال دموکراسی راست میانه سکولار سال 2005 5 کرسی در پارلمان ارتباط ندارد
21. Egyptian Social Democratic Party الحزب المصرى الدیمقراطى الاجتماعى سوسیال دموکراسی سوسیال لبیرال لیبرال سکولار سال 2011

محمد ابو الغار

4 کرسی در پارلمان جوانان عضو دارد
22. Egypt Youth Party الشباب المصری راست میانه محافظه کار سکولار سال 2005 بدون کرسی شاخه جوانان دارد
23. Free Egyptians Party حزب المصریین الأحرار راست میانه لیبرال سکولار سال 2011 65 کرسی در پارلمان فعال شاخه جوانان دارد
24. Al-Nour Party حزب النور سلفی وهابی سال 2011

زکریا یونس عبد الحلیم

11 کرسی در پارلمان فعال ارتباط با جوانان
25. National Progressive Unionist Party حزب التجمع الوطنی التقدمی الوحدوی چپ سوسیالیست سال 1977 2 کرسی در پارلمان ارتباط ندارد
26. New Wafd Party حزب الوفد المصری راست میانه لیبرال سکولار سال 1987

بهاء الدین أبو شقه

36 کرسی در پارلمان فعال شاخه جوانان دارد
27. Reform and Development Misruna Party حزب الأصلاح و التنمیه راست میانه لیبرال سکولار سال 2009

محمد الانوار

3 کرسی در پارلمان ارتباط ندارد
28. Young Egypt Party حزب مصر الفتاه پان عرب سوسیالیست اسلام گرای سال1989

عبدل الحکیم

بدون کرسی ارتباط با جوانان
29. Workers Democratic Party حزب العمال الدیمقراطی کارگری عدالت خواه سوسیالیست آنتی

صهیونیسم‌

سال 2011 بدون کرسی ارتباط با جوانان حامی
30. Ghad El-Thawra Party حزب غد الثوره رفرمیست لیبرال دموکراسی سکولار سال 2011

أیمن عبد العزیز نور

شرکت در انتخابات بدون کرسی دارای ارتباط با جوانان

 

 

جدول شماره(8). وضعیت برخی از احزاب تونسی _ 2019

ردیف نام حزب نام عربی حزب گرایش اجتماعی گرایش اقتصادی گرایش سیاسی سال تاسیس وضعیت وضعیت نقش از 2011 وضعیت ارتباط با جوانان و جامعه
1. Ennahda Movement حرکه النهضه محافظه کار مذهبی لیبرال اسلام سیاسی مدرن 1981

راشد الغنوشی

69 کرسی در پارلمان فعال در 2011 دارای شاخه جوانان
2. Nidaa Tounes حرکه نداء تونس بورقیبیسم سوسیال دموکراسی سکولار 2012

محمد الناصر

86 کرسی در پارلمان فعالیت بعد از 2011 دارای شاخه جوانان

Nidaa Tounes Youth Movement

3. Long Live Tunisia التاهیا التونسی بورقبیسم آزاد سکولار 2011

یوسف الشاهد

44 کرسی در پارلمان مشترک با ندا تونس فعالیت در 2011 اعضای حزب اغلب جوان هستند
4. Machrouu Tounes مشروع تونس ملی گرای میانه رو سکولار 2016

محسن المزروق

25 کرسی مشترک با ندا التونس فعالیت بعد از 2011 عدم ارتباط
5. Popular Front (Tunisia) الجبهه الشعبیه پان عرب سوسیالیست سکولار 2012

 

15 کرسی در پارلمان فعالیت بعد از 2011 عدم ارتباط
6. Afek Tounes آفاق تونس راست میانه لیبرال سکولار 2011

یاسین إبراهیم

8 کرسی در پارلمان فعال اغلب اعضای حزب جوان هستند.
7. Al-Irada الإراده چپ سوسیال سوسیال دموکراسی 2015

منصف المرزوقی

4 کرسی در پارلمان فعال عدم ارتباط
8. Democratic Current التیار الدیمقراطی دموکراسی اجتماعی لیبرال ملی گرای سیاست سبز 3 کرسی در پارلمان فعال دارای شاخه جوانان
9. People’s Movement (Tunisia) حرکه الشعب سوسیال دموکراسی سوسیالیست ملی گرای ناصری 2011 3 کرسی در پارلمان فعال ارتباط با جوانان
10. Current of Love تیار المحبه اسلام گرای دموکرات سوسیالیست محافظه کار پوپولیست مذهبی 2011 2 کرسی در پارلمان عدم ارتباط
11. Democratic Alliance Party (Tunisia) التحالف الدیمقراطی سوسیال دموکراسی سوسیال لیبرال سوسیال محافظه کار 2012

محمد سید الحمدی

1 کرسی در پارلمان بعد از 2011 عدم ارتباط
12. Farmers’ Voice Party حزب صوت الفلاحین کارگری – کشاورزی سوسیالیست 2014 1 کرسی بعد از 2011 عدم ارتباط
13. Movement of Socialist Democrats حرکه الدیمقراطیین الاشتراکیین سوسیال سوسیالیست سکولار 1987 1 کرسی فعالیتی نداشته عدم ارتباط
14. National Front for Salvation (Tunisia) الجبهه الوطنیه للانقاذ ملی گرای 2014 1 کرسی عدم ارتباط
15. Republican Party (Tunisia) الحزب الجمهوری راست سوسیالیست لیبرال 2012 1 کرسی بعد از 2011 عدم ارتباط

 

وضعیت احزاب تونسی پس از انتخابات پارلمانی اکتبر 2019

نام احزاب تعداد کرسی
حرکه النهضه 52کرسی
حزب قلب تونس 38 کرسی
حزب جریان دموکراتیک

(دموکراتیک اجتماعی)

22 کرسی
جریان الکرامه 21 کرسی
الحزب الدستوری الحر 17 کرسی
حزب «حرکه الشعب»

جنبش ملی مردم

16 کرسی
تحیا تونس_ (زنده باد تونس) 14 کرسی
مشروع تونس 4 کرسی
اتحاد شعبی و حزب البدیل 3 کرسی
لیست های مستقل 26 کرسی
حزب ندای تونس 1 کرسی

 

وضعیت سواد سیاسی و اجتماعی در جامعه مصر و تونس

مفهوم شهروندی تاریخچهای طولانی دارد، اما هنوز مبهم و ناشناخته است. مفهوم شهروندی مفهومی نسبی است که تا حد زیادی به شرایط خاص فرهنگی و سیاسی یک کشور با متغیرها و عوامل گوناگون وابسته است و با نادیده گرفتن این تفاوتها میتوان گفت شهروندی مقوله ای است مرتبط با نحوه عملکرد افراد؛ به گونه ای که آنان قادر باشند در جامعهای دموکراتیک محیط خود و محیط اجتماعی سایرین را به نحو مثبت و بارزی متأثر سازند؛ با توجه به تحولات سیاسی و اجتماعی و تحولات سال 2011 در کشورهای عربی شمال آفریقا که همانند تغییرات اقتصادی، فنی، علمی و فرهنگی آن در طول تاریخ کشورهای عربی نظیر ندارد، ضرورت آگاهی سیاسی و اجتماعی افراد در جامعه بیش از پیش آشکار میشود. امروزه تداوم حیات و پیشرفت جامعهها در گرو وجود شهروندانی فعال، مسؤولیت پذیر و آگاه نسبت به وضع اجتماعی و سیاسی است. با آگاه شدن افراد به حقوق خویش، حقوق دیگران، مسؤولیت خود در قبال جامعه و بالعکس، نظم اجتماعی روند رو به رشدتری به خود گرفته، جامعه به جامعهای پویا تبدیل میشود؛ در حقیقت آگاهی اجتماعی و سیاسی عبارت است ار رشد و پرورش ظرفیت‌های افراد و گروه‌ها برای مشارکت و تصمیم گیری و عمل آگاهانه و مسؤولانه در زندگی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی؛ این آگاهی شامل حقوق انسانی، رشد مستمر و همه جانبه اخلاق و ارزشها، صلح و مسالمت جویی، برابری اجتماعی و حرمت نهادن به تفاوت هاست(سید، 2006؛ به نقل از لطف آبادی، 1385: 36). آگاهی سیاسی و اجتماعی اهمیت اساسی در زندگی دارد، زیرا افراد جامعه لازم که یاد بگیرند که به نحوی مؤثر در بهبود بخشیدن به امور گوناگون جامعه محلی، ملی و جهانی مشارکت کنند. یکی از ویژگی های جهان معاصر، برجستگی و محوریت انسان و موضوع های مرتبط با او در کلیه عرصه‌هاست؛ یعنی برخلاف دنیای قدیم انسان در دنیای معاصری که فاعل شناسایی است که با کمک علم، عمل و تجربه قدم به شناسایی طبیعت و خود گذاشته، برای خود مرزی نمیشناسد. از طرف دیگر، انسانها رابطه های خودشان را بر اساس اراده آزاد و عقلانی تنظیم میکنند(همتی، 1387: 339)؛ در حقیقت مردم از طریق شهروندی میکوشند که زندگی خود را از حالت سکون خارج ساخته، به تعامل با دیگران بپردازند. از این رو، شهروندی نوعی قرارداد اجتماعی است که هدف اصلی آن ارتقای رفاه و امنیت در سطح جامعه است و ضرورتاً به این امر میپردازد که افراد یک جامعه چگونه باید رفتار کنند تا به این هدف برسند؛ بنابراین، اگر جامعه به شهروندان مفید و مؤثر نیاز دارد، پس باید مطمئن شود که این شهروندان از طریق فرصتهایی برای اکتساب مهارت ها، توانایی های ضروری شهروندی تربیت می‌شوند؛ به عنوان مثال “انجمن بین‌المللی ارزشیابی و پیشرفت تحصیلی” تصریح نموده است که در دهه 1990، تربیت شهروندانی فعال و مؤثر یکی از هدفهای مهم و کلیدی در برنامه های درسی کشور استرالیا بوده است. به همین‌سان، در کانادا نیز تربیت شهروندی از مهمترین وظیفه های نظام آموزشی است و از طرق گوناگون برای آن کوشش شده است؛ آگاهی و سواد سیاسی و اجتماعی، عمدتاً برسه حیطه تأکیدمی‌شود:

  • شناخت مدنی فرد: عبارت است از مجموعه آگاهیها، اطلاعات و درک و فهم مؤلفه های شهروندی که عبارتند از: آگاهی از نحوه به دست آوردن اطلاعات، آگاهی از ساختار و نحوه عملکرد دولت، آگاهی از دیدگاه احزاب عمده کشور، آگاهی از حوادث و رویدادهای جامعه، آگاهی از قوانین و مقررات اجتماعی و آگاهی از حقوق شخصی و بین‌المللی.
  • توانایی مدنی فرد: عبارت است از مجموعه‌ ای از مهارت‌ها، قابلیتها و توانمندی هایی که هر فرد برای زیست در جامعه ای که در آن زندگی میکند، به آنها نیاز دارد و مؤلفه های آن عبارتند از: توانایی مشارکت با دیگران، توانایی انجام امور بدون اتکا به دیگران، توانایی اتخاذ تصمیمات منطقی و توانایی رفتار بر اساس اصول اخلاقی و مذهبی مطلوب.
  • نگرش مدنی فرد: عبارت است از مجموعه ای از طرز تلقی‌ها، باورها و دیدگاههایی که برای یک شهروند خوب ضروری است و مؤلفه های آن عبارتند از: پذیرش تنوع و تکثر در جامعه و اعتقاد به آن، داشتن اعتقادات و باورهای مستقل، داشتن روحیه مسؤولیت‌پذیری، دارا بودن حس وطن پرستی، داشتن روحیه بردباری و تحمل، داشتن روحیه انتقادپذیری، دارا بودن روحیه قدرشناسی نسبت به میراث فرهنگی و هویت مذهبی و ملی.

در حقیقت سواد اجتماعی و سیاسی، بخشی از شناخت مدنی است که به آگاهی‌های مردم از مسائل سیاسی و اجتماعی جامعه خود در سطوح مختلف جامعه و عرصه بین‌الملل اشاره دارد. به تعبیر دیگر شهروندی فعال و مسؤولانه فقط به معنای تعلق به جامعه های گوناگون جهانی، ملی و محلی نیست، بلکه به معنای مشارکت فعال در زندگی اجتماعی و نهادهای جمعی نیز هست. این مشارکت مسؤولانه نیازمند استفاده درست و منصفانه و مراقبت‌کننده از منابع عمومی مادی و اجتماعی نیز هست. این مسؤولیت های شهروندی منحصر به افراد نیست، بلکه هر نهاد کوچک و بزرگ عمومی اعم از خصوصی و دولتی نیز وظیفه دارد حقوق سایر افراد و نهادها و مسؤولیت‌های شهروندی خود را کاملاً رعایت کند؛ به بیان دیگر، شهروندی فقط یک مقوله شخصی و فردی نیست، بلکه میتوان سطوح دیگری از شهروندی، نظیر: شهروندی خانوادگی، شهروندی شغلی، شهروندی فرهنگی و نظیر اینها را که یک فرد در هر مورد دارای حقوق و مسؤولیتهای خانوادگی و شغلی و فرهنگی و امثال آن است، نیز در نظر گرفت (لطف آبادی، 1385: 34). بنابراین آگاهی سیاسی به معنای پرورش فضائل، دانشها و مهارت های مورد نیاز برای مشارکت سیاسی است. آگاهی سیاسی، افراد را برای مشارکت فعالانه در فرایند بازسازی، اصلاح و بهبود آگاهانه جامعه خویش آماده میسازد؛ از نظر سول، تربیت سیاسی فرایندی است که ناظر بر تغییر نگرشهای سیاسی افراد و افزایش مهارتهای مشارکتی و قابلیتهای اجتماعی و ارزشگذاری آنها نسبت به حقوق سایر شهروندان است؛ در تربیت سیاسی علاوه بر اینکه افراد جهت گیری های سیاسی خود را نسبت به جامعه کسب میکنند، ارزشهای سیاسی و اجتماعی نیز از نسلی به نسل دیگر انتقال مییابد. در تعریف دیگر،آگاهی سیاسی به معنای دستیابی به دانش و شناخت امور سیاسی و نظامهای سیاسی آمده است (سید، 2006؛ به نقل از لطفآبادی، 1385: 36). بنابراین با توجه به تعریفهای ارائه شده، بقا و استمرار هر جامعه در گرو انتقال اعتقادها، آگاهیها، بینشها و ارزشهای اجتماعی،فرهنگی و سیاسی به آحاد جامعه است. لذا توسعه همه جانبههر کشوری از جمله کشورهای مصر و تونس به حضور فعال شهروندانی آگاه به مسأله های سیاسی و اجتماعی و حضور آنها در عرصه های گوناگون نیاز دارد. چراکه بدون آگاهی از حقوق شهروندی در بعدهای مدنی، سیاسی و اجتماعی، پشتوانه نظری برای مشارکت فعال در امور جمعی به وجود نخواهد آمد و شهروندان نخواهند توانست خواسته های خود را به حاکمیت سیاسی به درستی ابلاغ نمایند. نظر به اینکه سواد اجتماعی و سیاسی به عنوان یک شرط اجتناب‌ناپذیر برای توسعه اقتصادی و اجتماعی و بهبود شرایط زندگی انسانهای محروم از زندگی می باشد؛ بنابراین بررسی این مورد خصوصاً در مورد جمعیت جوان مصر و تونس ضروری است.

جدول شماره(9). وضعیت آگاهی سیاسی و اجتماعی جوانان در کشور مصر_ 2019

جنسیت نوع تحصیلات میزان آگاهی
مردان جوان آگاهی سیاسی فاقد تحصیلات دانشگاهی 41 %
دارای تحصیلات دانشگاهی 56 %
آگاهی اجتماعی فاقد تحصیلات دانشگاهی 43 %
دارای تحصیلات دانشگاهی 57.1 %
زنان جوان آگاهی سیاسی فاقد تحصیلات دانشگاهی 39.8 %
دارای تحصیلات دانشگاهی 53.2 %
آگاهی اجتماعی فاقد تحصیلات دانشگاهی 41.3 %
دارای تحصیلات دانشگاهی 53.2 %

 

جدول شماره(10). وضعیت آگاهی سیاسی و اجتماعی جوانان در کشور تونس_ 2019

جنسیت نوع تحصیلات میزان آگاهی
مردان جوان آگاهی سیاسی فاقد تحصیلات دانشگاهی 46 %
دارای تحصیلات دانشگاهی 63 %
آگاهی اجتماعی فاقد تحصیلات دانشگاهی 60 %
دارای تحصیلات دانشگاهی 64.2 %
زنان جوان آگاهی سیاسی فاقد تحصیلات دانشگاهی 45.1 %
دارای تحصیلات دانشگاهی 60.2 %
آگاهی اجتماعی فاقد تحصیلات دانشگاهی 48.3 %
دارای تحصیلات دانشگاهی 59.1 %

 

سطح مشارکت جوانان در اداره کشورهای مصر و تونس

حدود نیمی از جمعیت کشور مصر و تونس زیر 30 سال سن دارند؛ اما این جمعیت از میان سرمایه های اجتماعی تنها از سرمایه فرهنگی برخوردار است و از سرمایه اقتصادی و سیاسیچندانی برخوردار نیست. این دقیقا بر خلاف نظام هایتوسعه یافته است که هر سه را باهم دارند. به عنوان نمونه در مصر نیز در نتیجه نوسازیشکل گرفته در این کشور خصوصاً در زمان سادات و سیاست ها اقتصادی موسوم به «انفتاح» و متعاقباً توسعه بی سابقه نهادهای آموزشی در این کشور، جمعیت جوان رشد و گسترش بی سابقه اییافت؛ این روند در زمان مبارک نیز ادامه یافت و این جمعیت را تبدیل به یک نیرویتأثیر گذار بسیار مهم در تحولات چند دهه اخیر مصر شد. اما پیگیری سیاست های نئولیبرالی از طرف مبارک و کوچک سازی دولت و نیز افزایش تعداد و حجم جمعیت جوان، دولت دیگر توان پاسخگویی به نیازهای اشتغال و مشارکت سیاسی این جمعیت را نداشت. از این رو، این جمعیت در بازار کار رقابتی محدود غیردولتی به دنبال شغل بودند؛ همین امر تا حدودی اندک به این جمعیت جوان دو کشور استقلال سیاسی و اقتصادی داده؛ در نتیجه تبدیل به یک نیروی مخالف دولت شده و در جنبشهای اعتراضیرا از طریق رسانه نوین اجتماعیشکل دادند و به شکل محدودی به برخی خواسته های خود رسیدند؛ ولیکن همچنان در موضوعات ذیل جوانان مصری و تونسی خواهان رفع موانع هستند که زمینه های مشارکت فعالتر آنان را فراهم آورد؛ به عنوان نمونه برداشتن رانت ها و قانون های تبعیض آمیز، گسترش عدالت اجتماعی، رفع فقر و بیکاری، اصلاح سیستم آموزش و پرورش با هدف تربیت نیروهایی با روحیه همکاری، مبارزه با فساد اقتصادی، حمایت از افزایش نقش مردم در دولت ها و… .

جدول شماره(11). وضعیت آگاهی سیاسی و اجتماعی جوانان در کشور تونس_ 2019

میزان رشد مشارکت مصر تونس
نرخ مشارکت زنان جوان 41 % رشد 58 %
سازمان های مردم نهاد فعال در حوزه جوانان 6200 مورد حدود 9000 مورد
تعداد کرسی های متعلق به زنان و مردان جوان 90 کرسی 52 کرسی
مشارکت اقتصادی جوانان از طریق استارت آپ ها 21 مورد فعال 17 مورد فعال

وضعیت رسانه های اجتماعی نوین در مصر و تونس

شبکه های‌ اجتماعی‌ نوعی ارتباطات اینترنتی توسعه یافته هستند که از سال ٢٠٠۴ تاکنون پا به عرصه جهان مجازی‌ نهاده‌ اند‌. رسانه های اجتماعی شامل وبلاگ ها، میکروبلاگ ها، پادکست ها ، ویدئوکست ها‌، ویکی‌ ها‌، تالارهای گفتگوی اینترنتی و غیره می باشند که توئیتر و فیس بوک و… از جمله آن‌ ها‌ به‌ شمار میروند. زبان جدید پدید آمده در این رسانه های اجتماعی دارای ویژگی‌ خاصی‌ چون : ١.اجتماع محوری؛ 2.تعامل دوسویه حتی چند سویه وتولید جمعی اطلاعات میباشند. این شبکه ها‌ با‌ تولید‌ و بازخورد همزمان اخبار، گوی سبقت را از خبرگزاری ها و سایر رسانه های سنتی ربوده‌ اند‌. این شبکه ها، طیف گوناگونی از داده ها و اطلاعات سیاسی و اجتماعی را ارائه‌ می‌ دهند‌ و در تلاشند که با برقراری ارتباط دوسویه و چند سویه شهروندان و معرفی اطلاعات به آنها، سطح آگاهی را در‌ سطح‌ محلی و بین المللی ارتقاء بخشند؛ از جمله مهم‌ ترین‌ مزایای‌ ابزارهای وب دو و وب سه که در قالب شبکه های اجتماعی امروزی وجود‌ دارند‌، نقش قدرت بسیج کنندگی آنان هست. در همین زمینه مانوئل کاستلز برای اینترنت و شبکه های فضای مجازی در‌ پیشبرد‌ روند جنبش های اجتماعی جهان امروز نقش قابل توجهی قائل است؛ از دید او، شبکه های اجتماعی اینترنتی فضاهای خودمختاری هستند که به میزان قابل توجهی از کنترل حکومتها‌ و شرکت‌ها خارج‌ است؛ افراد جامعه در فضای آزاد اینترنت با یکدیگر ارتباط برقرار میکنند و به اشتراک دیدگاههای‌ شخصی و اطلاعات خود میپردازند. درجهان امروز، اطلاعات و حوادث به‌ صورت‌ ویروسی‌ و بسیار سریع از طریق اینترنت بدون سیم منتشر میشود؛ بـسیاری از جنبشهای اجتماعی نیز از ‌‌طریق‌ شبکه اینترنت آغاز شده و نتایج مختلف پیروزی، صلح، شکست و جنگهای داخلی را‌ به‌ همراه‌ داشته اند؛ در دوران معاصر بسیاری از جنبش های جهان از ظرفیت فضای سایبر و ارتباطات‌ اینترنتی بدون سیم بهره زیادی بردند، به گونه ای که در تاریخ ١۵‌ اکتبر ٢٠١١ شبکه ای‌ جهانی‌ از جنبشهای اشغال شده تحت عنوان «اتحاد برای تغییر جهان»با مطالبه عدالت اجتماعی و دموکراسی حقیقی، صدها هزار تن را در ٩۵١ شهر و ٨٢ کشور از‌ سراسر جهان بسیج کرد؛این جنبش ها از ساختار سنتی گذشته خارج شده بودند و بدون اتکا و اعتنا به رسانه های مکتوب، احزاب سیاسی، رهبری و سازماندهی رسمی و صوری و تنها‌ با‌ اتکا به ظرفیتهای شبکههای اجتماعی اینترنتی اهداف خود را دنبال می کردند؛ وی همچنین بیان میدارد که در سال های اخیر دگرگونی بنیادینی با عنوان «خود ارتباطی توده‌ای‌»در عرصه ارتباطات جهان رخ داده است؛ خود ارتباطی توده ای به معنی کاربرد اینترنت و شبکه های بی سیم به عنوان پایگاه های ارتباطی جهان است‌؛ خود‌ ارتباطی توده ای مبتنی است بر شبکه های ‌افقی ارتباط تعاملی چند سویه که معمولا به دشواری توسط حکومتها و شرکتها قابل کنترل است؛ خود ارتباطی تودهای جهت ساخت‌ خودمختاری‌ کنشگر‌ اجتماعی، اعم از کنشگر فردی‌ یا‌ اجتماعی‌، درمقابل نهادهای جامعه پایگاهی تکنولوژیکی فراهم می کند؛ علاوه بر آن، نوعی ارتباط دیجیتال چندوجهی به شمار میرود‌؛ همه‌ این‌ امور موجبات بیم حکومتها از اینترنت را‌ فراهم‌ ساخته و سبب شده است تا شرکتها نیز، ضمن بهره بردن از منافع اینترنت، بکوشند تا ظرفیتهای گسترده‌ آن‌ را‌ محدود کنند. در حقیقت دریک تعریف کلان شبکه های اجتماعی دیجیتال امکان‌ ژرف اندیشی و هماهنگ سازی کنش را به صورت عمدتاً آزادانه و نامحدود فراهم میکند. بر همین اساس بود که نخست در کشورهای تونس و مصر در سال 2011 شاهد چنین تحولاتی بوده و این پتانسیل نیز همچنان در این کشورها وجود دارد؛ لذا در این بخش آمار جامعی از دو کشور به دلیل اثرگذاری شان در جهان عرب ارائه خواهد شد.

مصر:در دو دهه اخیر تعداد کاربران اینترنت در کشور مصر کشور از  0.7درصد در سال 2000 یعنی در حدود 450000 هزار کاربر به حدود 53.6 درصد در سال 2019 رسیده است یعنیمصر یک رشد تقریباً52 درصدی را در دو دهه اخیر تجربه داشته است. که از این تعداد 49 میلیون نفر کاربر اینترنت،تعداد39 میلیون مصری کاربر فیس بوک و 10 میلیون کاربر فعال شبکه اینستاگرام هست. این تعداد به این معنی هست که حدود 46 درصد کاربران مصری اینترنت، عضو شبکه اجتماعی فیسبوک می‌باشند،یعنی از هر سه نفر مصری یک نفر عضو شبکه اجتماعی فیسبوک هست. و تقریباًبیش از نیمی از جمعیت مصر کاربر اینترنت می‌باشدیعنی از هر دو نفر مصرییک نفر به اینترنت دسترسی دارد. اکنون اگر فرض را بر این بگیریم که هر خانواده به صورت میانگین 4 نفر می باشد که یک استاندارد جهانی می‌باشد، تقریباًدو نفر در هر خانواده مصری به طور نسبی کاربر اینترنت بر شمرده می‌شود. همچنینلازم به اشاره که کشور مصر اکنون با جمعیت 101 میلیونی دارای تعداد 113 میلیون تلفن همراه می‌باشد.

 

جدول شماره (12). رشد کاربران اینترنت در کشور مصر _2019

سال تعداد کاربران جمعیت درصد منبع
2000 450,000 66,303,000 0.7 % افریقا تلکام _ ITU
2006 5,100,000 71,236,631 7.1% افریقاتلکام _ ITU
2008 10,532,400 81,713,517 12.9 % افریقاتلکام _ ITU
2009 12,568,900 78,866,635 15.9 % افریقاتلکام _ ITU
2012 29,809,724 83,688,164 35.6 % افریقاتلکام _ ITU
2014 31,819,966 91.852.056 %36.1 افریقا تلکام _ ITU
2016 44.526.982 94.958.142 %42.1 افریقاتلکام _ ITU
2018 49,231,493 97.852.352 %49.5 افریقاتلکام _ ITU
2019 49.852.521 101.259.916 52.1 افریقا تلکام _ ITU

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول شماره (13). درصد حضور کاربران جوان مصری در رسانه های گوناگون اجتماعی _ 2019

نام شبکه اجتماعی تعداد کاربران (حدودی) درصد منبع گزارش دهنده
فیس بوک 39 میلیون کاربر %46 Hootsuite report
یوتیوب 40 میلیون کاربر %40 Hootsuite report
واتس آپ 38میلیون کاربر %39 افریقا تلکامITU
فیس بوک مسنجر 32میلیون کاربر %34 Hootsuite report
اینستاگرام 10 میلیون کاربر %28 Hootsuite report
توییتر 20میلیون کاربر %21 Hootsuite report
گوگل پلاس  20 میلیون کاربر %21 Hootsuite report
اسکایپ 14میلیون کاربر %15 Hootsuite report
لینکدین 13.5میلیون کاربر %14 Hootsuite report
وایبر 11میلیون کاربر %12 Hootsuite report
اسنپ چت 11میلیون کاربر %12 Hootsuite report
پینترست 9میلیون کاربر %10 Hootsuite report

جدول شماره (14). میزان حضور جوانان مصری در شبکه های اجتماعی در روز _ 2019

نوع حضور میانگین ساعت های حضور
حضور در انواع گوناگون شبکه های اجتماعی حدود 8:30 ساعت
پیام رسانی در شبکه های اجتماعی حدود 3:20 ساعت
تماشای محتوای ویدئویی فیلم، اخبار و… حدود 3:30 ساعت
گوش دادن به موسیقی درشبکه های اجتماعی حدود 1:10 ساعت

جدول شماره (15). جمعیت شناسی حضور مصریان در شبکه پر طرفدار فیس بوک_ 2019

میانگین سن تعداد میانگین مرد میانگین زن
کل کاربران فیس بوک در مصر 39 میلیون نفر 63 % 37 %
13 تا 17 سال 46000000 نفر 7 % 5 %
18 تا 24 سال 13 میلیون نفر 20 % 13 %
25 تا 34 سال 12 میلیون نفر 20 % 11 %
35 تا 44 سال 5300000 نفر 10 % 4 %
45 تا 54 سال 2300000 نفر 4 % 2 %
55 تا 64 سال 1100000 2 % 1 %
بالای 65 سال 560000 نفر 1 % 0.5 %

 

 

جدول شماره (16). رفتارشناسی جوانان مصری در شبکه پر طرفدار فیس بوک_ 2019

نوع عملکرد میزان
اشتراک گذاری عکس 65 %
اشتراک گذاری لینک خبری 18 %
اشتراک گذاری ویدئو 11 %
اشتراک گذاری موقعیت 6 %
لایک نمودن پست های دیگران 80 %
کامنت گذاشتن برای پست های دیگران 18 %
اشتراک گذاری پست های دیگر کاربران 3 %

 

آفریقا, تونس, دکتر حسین ابراهیم نیا, سال 2019, شمال, مصر

Share